I PK 610/03

Wyrok z dnia 12 maja 2004 r.

I PK 610/03

Po nowelizacji art. 100 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie

wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.), dokonanej ustawą z dnia 10 grudnia

1998 r. o zmianie ustaw: o zakładach opieki zdrowotnej, o zawodzie lekarza, o

zawodach pielęgniarki i położnej, o szkolnictwie wyższym oraz o zmianie nie-

których innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1115), dla nauczyciela akademickiego

zatrudnionego w państwowej uczelni medycznej bezpośrednim źródłem praw i

obowiązków związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych, w tym świad-

czeń udzielanych w ramach dyżurów lekarskich, jest umowa o pracę bądź

umowa zlecenia, zawarta między szpitalem klinicznym a nauczycielem akade-

mickim. Umowa ta jest źródłem odrębnego stosunku prawnego (stosunku

pracy lub cywilnoprawnego stosunku zlecenia), istniejącego obok podstawo-

wego stosunku służbowego wiążącego nauczyciela akademickiego z zatrudnia-

jącą go państwową uczelnią medyczną. Prawo do udzielania świadczeń zdro-

wotnych w formie dyżurów lekarskich i odpowiadający mu obowiązek praco-

dawcy (uczelni medycznej) dostarczenia możliwości ich udzielania, a w razie

niespełnienia tego obowiązku przez pracodawcę, prawo pracownika do wyna-

grodzenia z tytułu gotowości do świadczenia pracy oraz doznania przeszkód z

przyczyn leżących po stronie pracodawcy, nie jest elementem treści stosunku

służbowego między nauczycielem akademickim a uczelnią medyczną.

Przewodniczący SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Herbert

Szurgacz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 maja 2004 r. sprawy z powództwa Zofii

S. przeciwko Akademii Medycznej w W. o odszkodowanie, na skutek kasacji powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 5 czerwca 2003 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

2

U z a s a d n i e n i e

Zofia S. w pozwie skierowanym przeciwko Akademii Medycznej w W. wniosła

o zasądzenie kwoty 37.415,40 zł tytułem odszkodowania za utratę wynagrodzenia,

które uzyskałaby pełniąc dyżury lekarskie w okresie od sierpnia 1999 r. do kwietnia

2002 r. W piśmie procesowym powódka sprecyzowała ostatecznie swoje roszczenie

na kwotę 40.529,28 zł.

Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 11 marca 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych we Wrocławiu zasądził od Akademii Medycznej w W. na rzecz powódki

kwotę 18.552,73 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 16 maja 2002 r. do dnia zapłaty,

oddalając powództwo w pozostałej części.

Sąd Okręgowy ustalił, że Zofia S. zatrudniona jest w Akademii Medycznej w

W. jako nauczyciel akademicki na podstawie mianowania na czas nieokreślony od

dnia 1 października 1974 r. Od 1 stycznia 1985 r. powódka zatrudniona była na pod-

stawie umowy o pracę w Katedrze i Klinice Chorób Wieku Dziecięcego w W. na

okres pozostawania nauczycielem akademickim w Akademii Medycznej w W., w za-

kresie świadczenia usług leczniczych. Powódka jako mianowany nauczyciel akade-

micki wykonywała zadania dydaktyczne lekarza i nauczyciela. Pełniła zadania w za-

kresie opieki zdrowotnej oraz odbywała dyżury zakładowe do 31 grudnia 1998 r. w

obecnym Dziecięcym Szpitalu Klinicznym (DSK). W okresie od 1 marca 1999 r. Zofia

S. była oddelegowana przez Akademię Medyczną do pracy w Katedrze i Klinice Pro-

pedeutyki Pediatrii Immunologicznej Wieku Rozwojowego Akademii Medycznej w W.

usytuowanej w Szpitalu Chorób Dziecięcych [...] w W. Po powrocie z oddelegowania

powódka nie została zatrudniona w DSK.

Wynagrodzenie ryczałtowe za świadczenie usług leczniczych oraz wynagro-

dzenie za dyżury zakładowe powódka otrzymywała od DSK, zaś wynagrodzenie na-

uczyciela akademickiego od Akademii Medycznej.

Pismem z dnia 25 listopada 1998 r. p.o. Kierownika Kliniki Chorób Zakaźnych

Dzieci poinformowała powódkę, że w związku z nieetycznym postępowaniem po-

wódki w czasie pełnienia dyżurów w listopadzie 1998 r. nie wyraża zgody na pełnie-

nie przez Zofię S. dyżurów od 1 grudnia 1998 r. Sąd ustalił, że wyrokiem z dnia 7

czerwca 2001 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocła-

wiu zmienił wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we

3

Wrocławiu z dnia 21 stycznia 2001 r. w ten sposób, że ustalił, iż na Akademii Me-

dycznej w W. spoczywa obowiązek zapewnienia Zofii S. możliwości udzielenia

świadczeń zdrowotnych i zasądził kwotę 10.204,20 zł. W uzasadnieniu Sąd Okrę-

gowy podniósł, iż taki obowiązek ciążył na pozwanej z mocy art. 100 ustawy o szkol-

nictwie wyższym i na skutek jej zawinionego zachowania, które uniemożliwiło po-

wódce pełnienie dyżurów, poniosła ona szkodę w wysokości utraconego wynagro-

dzenia za te dyżury.

Strona pozwana wypłaciła powódce zasądzoną kwotę, ale nie umożliwiła peł-

nienia dyżurów. Powódka zgłaszała gotowość do pełnienia dyżurów.

W uzasadnieniu wyroku z dnia 11 marca 2003 r. Sąd Okręgowy podzielił po-

gląd Sądu Okręgowego zawarty w wyroku z dnia 7 czerwca 2001 r., iż to na stronie

pozwanej ciąży obowiązek zapewnienia powódce możliwości udzielenia świadczeń

zdrowotnych. Stworzone przez Akademię Medyczną w W. warunki pracy w dalszym

ciągu uniemożliwiały jej odbywanie dyżurów, mimo że w okresie od sierpnia 1999 r.

do kwietnia 2002 r. zgłaszała chęć ich pełnienia. Na skutek zawinionego postępowa-

nia strony pozwanej powódka poniosła szkodę w wysokości utraconego wynagro-

dzenia za dyżury. Sąd uznał, że przy wyliczaniu szkody należy brać pod uwagę

kwoty netto wynagrodzeń. Celem ustalenia wysokości należnego powódce odszko-

dowania za okres od sierpnia 1999 r. do kwietnia 2002 r. Sąd ustalił średnią ilość

dyżurów i średnią stawkę dyżurową

Wyrok zaskarżyły obie strony.

Powódka w apelacji zarzuciła naruszenie prawa materialnego polegające na

niezastosowaniu art. 80 zdanie drugie k.p. i art. 81 k.p. w związku z art. 124 ustawy o

szkolnictwie wyższym, ale subsydiarnym zastosowaniu art. 471 k.c. poprzez art. 300

k.p. oraz naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 217 § 1 i 2 k.p.c., wnosząc o

przeprowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego oraz o zmianę wy-

roku.

Pozwana w apelacji zarzuciła naruszenie prawa materialnego, w szczególno-

ści § 10 rozporządzenia Rady Ministrów z 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych

obowiązków i uprawnień pracowników zatrudnionych w zakładach służby zdrowia

oraz art. 100 ustawy o szkolnictwie wyższym. Wniosła o zmianę wyroku i oddalenie

powództwa ewentualnie o jego uchylenie.

Wyrokiem z dnia 5 czerwca 2003 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych we Wrocławiu zmienił zaskarżony wyrok w pkt I, III i IV oddalając po-

4

wództwo i zasądzając od powódki na rzecz strony pozwanej 1.500 zł tytułem zwrotu

kosztów procesu. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki i zasądził od niej na rzecz

pozwanej kwotę 1.125 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że stanowisko powódki, iż

prawo do odszkodowania za brak dyżurów zostało przesądzone wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia 7 czerwca 2001 r. [...] jest błędne, ponieważ w zakresie objętym

roszczeniem powódki doszło do zmiany stanu prawnego, mianowicie art. 100 ustawy

o szkolnictwie wyższym, a zasądzone tym wyrokiem roszczenie obejmowało okres

zamknięty. Roszczenie powódki nie ma oparcia w prawie, bowiem utraciła prawne

podstawę poprzednia zasada udzielania świadczeń zdrowotnych przez nauczycieli

akademickich w ramach tzw. społecznego systemu ochrony zdrowia, tj. w ramach

stosunku zatrudnienia z uczelnią medyczną. Sprawowanie opieki zdrowotnej nastę-

powało od tego okresu na podstawie odrębnego stosunku prawnego zawieranego już

samodzielnie ze szpitalem klinicznym. Utraciło również moc rozporządzenie z dnia

11 kwietnia 1991 r. w sprawie zasad wynagradzania nauczycieli akademickich za

sprawowanie opieki zdrowotnej oraz finansowania tej działalności (Dz.U. Nr 36, poz.

160). W związku z powyższymi zmianami w prawie ustał obowiązek pozwanej za-

pewnienia powódce dyżurów medycznych.

W kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego powódka zarzuciła naruszenie prawa

materialnego, tj. art. 100 ust. 1 i 1a ustawy o szkolnictwie wyższym, art. 80 zdanie

drugie i art. 81 § 1 k.p. oraz naruszenie przepisów postępowania - art. 316 § 1, 365 §

1 i 366 k.p.c. i wniosła o jego uchylenie oraz przekazanie sprawy do ponownego roz-

poznania Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu. Zdaniem skarżącej w sprawie za-

chodzi powaga rzeczy osądzonej, wynikająca z prawomocnego wyroku Sądu Okrę-

gowego we Wrocławiu z dnia 6 czerwca 2001 r. Niezależnie od tego po stronie Aka-

demii Medycznej w W. istnieje obowiązek zapewnienia nauczycielowi akademickie-

mu udzielania świadczeń zdrowotnych. Do pojęcia udzielania świadczeń zdrowot-

nych wchodzą dyżury lekarskie. Realizacja wymienionego obowiązku jest elementem

treści stosunku pracy między nauczycielem akademickim a uczelnia medyczną. Jest

on realizowany w ramach klauzuli autonomicznej, przewidzianej art. 100 ust. 1a

ustawy o szkolnictwie wyższym. Powódka wykazywała gotowość do świadczenia

pracy w związku z czym jej roszczenia znajdują pełne oparcie w przepisach art. 80 i

81 k.p. w związku z art. 124 ustawy o szkolnictwie wyższym.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut kasacji naruszenia powagi rzeczy osądzonej wynikającej z wyroku

Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 7 czerwca 2001 r. [...] nie zasługuje na

uwzględnienie. Przy określaniu granic powagi rzeczy osądzonej, poza podstawą

faktyczną roszczenia, istotna rola przypada jego podstawie prawnej. Sąd Apelacyjny

trafnie podkreślił, że w tym zakresie doszło do zmian, które dotyczą samej podstawy

prawnej rozstrzygnięcia. Mianowicie ustawa z dnia 10 grudnia 1998 r. o zmianie

ustaw: o zakładach opieki zdrowotnej, o zawodzie lekarza, o zawodach pielęgniarki i

położnej, o szkolnictwie wyższym oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

162, poz. 1115) został zmieniony art. 100 ustawy o szkolnictwie wyższym w przed-

miocie udziału nauczyciela akademickiego zatrudnionego w uczelni medycznej w

sprawowaniu opieki zdrowotnej oraz podstawy prawnej tego udziału. Trafnie również

podkreślił Sąd Apelacyjny, że roszczenie zasądzone wymienionym wyrokiem obej-

mowało okres zamknięty.

Zmiana stanu prawnego doprowadziła do powstania w istotnych elementach

nowej sytuacji prawnej w przedmiocie udzielania świadczeń zdrowotnych przez nau-

czycieli akademickich zatrudnionych w uczelniach medycznych. Nowelą z dnia 10

grudnia 1998 r. (Dz.U. Nr 162, poz. 1115) w dotychczasowym sformułowaniu art. 100

ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym, że nauczyciele akademiccy zatrudnieni w

uczelniach medycznych uczestniczą w sprawowaniu opieki zdrowotnej w ramach

społecznego systemu ochrony zdrowia poprzez wykonywanie zadań dydaktycznych i

badawczych w powiązaniu z udzieleniem świadczeń zdrowotnych w szpitalach kli-

nicznych uczelni lub oddziałach innych szpitali udostępnianych uczelniom na zasa-

dach określonych w przepisach o zakładach opieki zdrowotnej, wprowadzono zmianę

polegającą na pominięciu zwrotu o sprawowaniu opieki zdrowotnej w ramach spo-

łecznego systemu ochrony zdrowia. Istotniejsze było równoczesne dodanie do art.

100 ustępu 1a, według którego nauczyciele akademiccy zatrudnieni w uczelniach

medycznych „są zatrudniani na podstawie umowy o pracę albo umowy cywilnopraw-

nej na udzielanie świadczeń zdrowotnych, zawartej ze szpitalem klinicznym albo in-

nym zakładem opieki zdrowotnej (szpitalem)”. Nie można w tym kontekście pominąć

również odpowiednich unormowań ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach

opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz. 408 ze zm.). Według art. 43e tej ustawy, szpital

może udostępniać państwowej uczelni medycznej oddział szpitalny („oddział klinicz-

6

ny”) na potrzeby wykonywania zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z

udzielaniem świadczeń zdrowotnych. Udostępnienie oddziału klinicznego następuje

na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej przez kierownika zakładu opieki zdro-

wotnej (szpitala) z państwową uczelnią medyczną. Zawarcie takiej umowy wymaga

zgody organu, który utworzył zakład opieki zdrowotnej (szpital), przy czym udostęp-

nienie oddziału klinicznego nie może ograniczyć dostępności świadczeń zdrowotnych

określonych w statucie publicznego zakładu opieki zdrowotnej (szpitala).

Z przytoczonych unormowań wynika, po pierwsze, że w zakresie udostępnia-

nia państwowej uczelni medycznej oddziału klinicznego na potrzeby wykonywania

zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdro-

wotnych, mimo iż udostępnianie to następuje na podstawie umowy cywilnoprawnej,

zakład opieki zdrowotnej ma pozycję silniejszą w tym znaczeniu, że nie ma on praw-

nego obowiązku udostępniania oddziału szpitalnego i że udostępnienie to następuje

pod warunkiem nieograniczenia wskutek tego dostępności świadczeń zdrowotnych.

Po drugie, z unormowań tych wynika, że dla nauczyciela akademickiego zatrudnio-

nego w państwowej uczelni medycznej bezpośrednim źródłem praw i obowiązków

związanych z udzielaniem świadczeń zdrowotnych, w tym świadczeń udzielanych w

ramach dyżurów lekarskich, jest umowa o pracę bądź umowa zlecenia zawarta mię-

dzy oddziałem klinicznym a nauczycielem akademickim zatrudnionym w uczelni me-

dycznej. Umowa ta jest źródłem odrębnego stosunku prawnego w postaci stosunku

pracy lub cywilnoprawnego stosunku zlecenia, istniejącego obok podstawowego sto-

sunku służbowego wiążącego nauczyciela akademickiego z zatrudniającą go pań-

stwową uczelnią medyczną. Nie ma prawnego zakazu pozostawania nauczyciela

akademickiego w drugim stosunku pracy (zlecenia). Wyrażony w kasacji pogląd

skarżącego, że elementem treści stosunku służbowego między nauczycielem aka-

demickim a uczelnią medyczną jest prawo pracownika do udzielania świadczeń

zdrowotnych w formie dyżurów lekarskich i odpowiadający mu obowiązek praco-

dawcy (uczelni medycznej) dostarczenia możliwości ich udzielania, a w razie nie-

spełnienia tego obowiązku przez pracodawcę prawo pracownika do wynagrodzenia z

tytułu gotowości do świadczenia pracy oraz doznania przeszkód z przyczyn leżących

po stronie pracodawcy, nie ma oparcia w obowiązującym prawie. Nie jest trafna

konstrukcja klauzuli autonomicznej poszerzającej treść istniejącego stosunku pracy

(służbowego), ponieważ klauzula taka (umowne porozumienie, umowa) w świetle

7

obowiązującego prawa mogłaby zostać zawarta tylko między nauczycielem akade-

mickim a szpitalem, a nie między nauczycielem a uczelnią medyczną.

Można dodać, że na uczelni medycznej ciąży obowiązek prowadzenia badań

naukowych i przygotowania kandydatów do samodzielnej pracy badawczej (art. 3

ust. 2 ustawy szkolnictwie wyższym), z czym może wiązać się potrzeba zapewnienia

udziału nauczyciela udzielaniu świadczeń zdrowotnych w oddziałach klinicznych..

Brak aktywnej postawy uczelni w przedmiocie zabezpieczenia udziału nauczycieli

akademickich w zakresie udzielania świadczeń zdrowotnych może mieć znaczenie

np. przy okresowej ocenie nauczycieli, zaś postępowanie pracodawcy zawierające

znamiona dyskryminacji nauczyciela mogłoby zostać ocenione nawet jako czyn nie-

dozwolony i stać się podstawą odpowiedzialności odszkodowawczej. Obowiązujące

przepisy nie stwarzają natomiast podstawy do domagania się przez nauczyciela

akademickiego od uczelni medycznej dostarczenia dodatkowego zatrudnienia w

szpitalu klinicznym albo innym zakładzie opieki zdrowotnej w skonkretyzowanej for-

mie dyżuru lekarskiego, a w razie ich niedostarczenia nauczycielowi - żądania od-

szkodowania w wysokości wynagrodzenia, które pracownik uzyskałby pełniąc dy-

żury, względnie wynagrodzenia z tytułu gotowości pracownika do pełnienia dyżurów

lekarskich.

Z przytoczonych motywów, na podstawie art. 39312

k.p.c. orzeczono jak w

sentencji wyroku.

========================================