III CZP 22/04

Uchwała z dnia 12 maja 2004 r., III CZP 22/04

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk

Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Kamila G. i Adriana G. przy uczestnictwie

Andrzeja G. i Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w K. w przedmiocie

rozpoznania skargi na czynność komornika, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 12 maja 2004 r., przy udziale prokuratora Prokuratury

Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Kielcach postanowieniem z dnia 27 lutego 2004 r.:

"Czy w sprawie o egzekucję należności alimentacyjnych, komornik może

skierować egzekucję do nieruchomości dłużnika, jeżeli wniosek o egzekucję z

nieruchomości złożył Zakład Ubezpieczeń Społecznych, uprawniony do udziału w

postępowaniu egzekucyjnym na podstawie art. 14 ustawy z dnia 18 sierpnia

1974 r., o funduszu alimentacyjnym (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze

zm.)?"

podjął uchwałę:

W postępowaniu egzekucyjnym przeciwko osobie zobowiązanej do

świadczeń alimentacyjnych na podstawie tytułu egzekucyjnego ustalającego

alimenty na rzecz osoby pobierającej świadczenia z funduszu

alimentacyjnego komornik na wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

może wszcząć egzekucję z nieruchomości dłużnika alimentacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy we Włoszczowej postanowieniem z dnia 23 września 2003 r.

oddalił skargę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w K. na czynności

komornika, których przedmiotem było umorzenie postępowania w części dotyczącej

egzekucji z nieruchomości Andrzeja G. U podłoża tego rozstrzygnięcia legł pogląd,

że skarżący nie ma uprawnień wierzyciela egzekwującego co do wskazania

sposobu egzekucji.

Sąd Okręgowy w Kielcach, rozpoznając zażalenie Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, Oddział w K. na powyższe postanowienie, powziął poważne

wątpliwości prawne, którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym, przytoczonym na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasady i tryb odzyskania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych od

egzekwowanego dłużnika alimentacyjnego kwot wypłaconych z funduszu

alimentacyjnego osobom do tego uprawnionym zostały unormowane w sposób

szczegółowy w ustawie z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (jedn.

tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.) oraz rozporządzeniu Ministrów Pracy,

Płacy i Spraw Socjalnych oraz Sprawiedliwości z dnia 4 grudnia 1974 r. w sprawie

świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz.U. Nr 49, poz. 308 ze zm.; uchylonym z

dniem 1 maja 2004 r.). Trzeba zauważyć, że ustawą z dnia 28 listopada 2003 r. o

świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 228, poz. 2255) zlikwidowano fundusz

alimentacyjny z końcem kwietnia 2004 r., jednakże w myśl art. 67 tej ustawy

egzekucję należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu prowadzi się w

dalszym ciągu, aż do ich zaspokojenia. Wniosek o umorzenie lub zawieszenie

egzekucji wymaga zgody likwidatora.

Udzielenie odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne wymaga zatem

określenia na gruncie przepisów tych aktów prawnych, a także przepisów kodeksu

postępowania cywilnego o egzekucji, statusu prawnoprocesowego Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych w postępowaniu egzekucyjnym przy egzekucji

świadczeń alimentacyjnych.

Zgodnie z art. 797 k.p.c., we wniosku lub żądaniu przeprowadzenia egzekucji

z urzędu należy wskazać świadczenie, które ma być spełnione, oraz sposób

egzekucji, według zaś art. 799 § 1 k.p.c., wierzyciel może w jednym wniosku

wskazać kilka sposobów egzekucji przeciwko temu samemu dłużnikowi. Spośród

kilku sposobów egzekucji wierzyciel powinien zastosować najmniej uciążliwy dla

dłużnika. W przepisach tych ustawodawca wskazuje na wierzyciela, jako jedynie

uprawnionego do wszczęcia i prowadzenia egzekucji.

Z kolei stosownie do art. 13 ustawy o funduszu alimentacyjnym, po wydaniu

decyzji w przedmiocie świadczeń z funduszu alimentacyjnego postępowanie

egzekucyjne przeciwko osobie zobowiązanej do świadczeń alimentacyjnych na

podstawie tytułu egzekucyjnego ustalającego alimenty na rzecz osoby pobierającej

świadczenia z funduszu alimentacyjnego prowadzi się w dalszym ciągu według

przepisów kodeksu postępowania cywilnego, ze zmianami wynikającymi z

przepisów art. 14 i 15.

Według art. 14 ustawy o funduszu alimentacyjnym, w razie przyznania

świadczeń z funduszu alimentacyjnego organ egzekucyjny przekazuje Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych kwoty ściągnięte od osoby zobowiązanej na podstawie

tytułu egzekucyjnego ustalającego alimenty aż do pełnego pokrycia należności tego

funduszu. Jeżeli w okresie wypłaty świadczeń alimentacyjnych należność funduszu

nie zostanie zaspokojona, po zaprzestaniu wypłaty świadczeń organ egzekucyjny

przekazuje Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych kwoty ściągnięte od osoby

zobowiązanej, a pozostałe po zaspokojeniu bieżących alimentów. Wniosek osoby

uprawnionej o zawieszenie lub umorzenie postępowania egzekucyjnego wymaga

zgody Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Do udziału tego Zakładu w

postępowaniu egzekucyjnym stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu

postępowania cywilnego dotyczące egzekucji z udziałem Skarbu Państwa oraz

przedsiębiorców.

W art. 15 ustawy o funduszu alimentacyjnym przewidziano, że osoba,

przeciwko której prowadzona jest egzekucja alimentów na rzecz osoby pobierającej

świadczenia z funduszu alimentacyjnego, nie może żądać uchylenia lub

ograniczenia obowiązku alimentacyjnego za okres poprzedzający zgłoszenie

żądania ani zwolnienia od egzekucji, powołując się na zapłacenie alimentów do rąk

osoby uprawnionej, jeżeli naruszałoby to prawa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Z przepisów tych oraz z powołanego rozporządzenia Ministrów Pracy, Płacy i

Spraw Socjalnych oraz Sprawiedliwości z dnia 4 grudnia 1974 r. (por. § 13, 14)

wynika ochrona interesów fiskalnych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w

postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przez osobę uprawnioną do alimentacji,

której przyznano świadczenia z funduszu. Przejawia się ona m.in. przez fakt, że

Zakład Ubezpieczeń Społecznych uzyskuje świadczenia od dłużnika za

pośrednictwem (w wyniku działań) organu egzekucyjnego w ramach prowadzonego

przez ten organ postępowania (na wniosek wierzyciela ujawnionego w tytule

będącym podstawą egzekucji), oraz że wierzyciel bądź osoba zobowiązana nie

mogą skutecznie dokonać czynności zagrażających interesom Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych.

Podsumowując należy stwierdzić, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych

otrzymał znaczący wpływ na przebieg postępowania egzekucyjnego. Zakład ten nie

wstępuje w prawa zaspokojonego wierzyciela, a jego roszczenie zwrotne ma inną

podstawę materialnoprawną niż roszczenie alimentacyjne osoby uprawnionej do

świadczeń z funduszu; staje się on materialnie zainteresowany wynikiem

postępowania. W okresie wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego

komornik musi przekazywać Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych wszystkie kwoty

ściągnięte od dłużnika alimentacyjnego przypadające na zaspokojenie roszczeń

alimentacyjnych aż do pełnego pokrycia należności funduszu, choćby nawet

świadczenia te były niższe od bieżących alimentów.

Z celu unormowania uczestnictwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w

postępowaniu egzekucyjnym wynika, że związana z tym uczestnictwem praca

specjalistycznego i doświadczonego aparatu administracyjnego tego Zakładu ma

zabezpieczać nie tylko interesy jego samego, ale także wzmacniać pozycję

wierzyciela. Umożliwienie Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych "zablokowania"

umorzenia lub zawieszenia postępowania ma zapewnić ochronę jego interesów.

Niepodobna zatem uznać, że poza tym nie ma on wpływu na sam przebieg

postępowania przez np. wskazanie sposobu egzekucji, aby uczynić ją jak

najbardziej efektywną. Trudno przy tym nie zauważyć, że nie w każdej sytuacji

wierzyciel taki, uzyskując środki z funduszu alimentacyjnego, będzie w ogóle

zainteresowany podniesieniem efektywności egzekucji. Inaczej mówiąc,

obligatoryjny udział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w postępowaniu

egzekucyjnym ma w zamyśle ustawodawcy "uzupełniać" inicjatywę często

nieporadnej lub „niezainteresowanej” osoby uprawnionej.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.