V CK 452/03

Wyrok z dnia 13 maja 2004 r., V CK 452/03

Skuteczność zamieszczenia w statucie spółki akcyjnej upoważnienia

zarządu do wyłączenia lub ograniczenia prawa niektórych akcjonariuszy

poboru akcji – przy podwyższeniu kapitału zakładowego w ramach kapitału

docelowego – należy oceniać przede wszystkim z punktu widzenia interesów

spółki.

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Jan Górowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "K.I. & A.", spółki z o.o. w S. przeciwko

Elektrociepłowni "B.", S.A. w B. o uchylenie uchwały, po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 13 maja 2004 r. kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Katowicach z dnia 31 grudnia 2002 r.

uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Katowicach do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 31 grudnia 2002 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach zmienił

zaskarżony przez powódkę wyrok Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 31

stycznia 2002 r. oddalający powództwo i uchylił uchwałę powziętą przez walne

zgromadzenie akcjonariuszy pozwanej Elektrociepłowni „B.” S.A. w B. w dniu 26

czerwca 2001 r. Ustalone w postępowaniu pierwszoinstancyjnym okoliczności

faktyczne były bezsporne. Wynikało z nich, że walne zgromadzenie akcjonariuszy

zmieniło statut przez dodanie do jego paragrafu dziesiątego czterech ustępów

następującej treści:

"5. Zarząd może na podstawie upoważnienia udzielonego w trybie art. 444 k.s.h.,

w okresie do dnia 30 kwietnia 2004 r., uchwalać podwyższenie kapitału

zakładowego o kwotę nie większą niż 11 809 500 zł, do wysokości łącznej nie

większej niż 27 555 500 zł, w drodze emisji akcji zwykłych na okaziciela,

obejmowanych za wkłady pieniężne;

6. Warunkiem skuteczności uchwał zarządu w sprawie podwyższenia kapitału w

sposób opisany w ustępie 5 jest zgoda rady nadzorczej na przeprowadzenie danej

emisji, w tym na cenę emisyjną akcji ustaloną przez zarząd;

7. Zarząd za zgodą rady nadzorczej może wyłączyć lub ograniczyć prawo poboru

niektórych akcjonariuszy;

8. Uchwały zarządu i rady nadzorczej wymagają dla skuteczności formy

notarialnej".

Uchwała ta, podjęta wymaganą większością głosów, zawierała pisemne

uzasadnienie. Umocowany przedstawiciel powódki głosował przeciwko uchwale i

zażądał zaprotokołowania sprzeciwu, a powództwo – odwołujące się do treści art.

422 k.s.h. – zostało wytoczone w terminie określonym w art. 424 k.s.h.

Nie znalazła jednak aprobaty Sądu Apelacyjnego wyrażona przez Sąd Okręgowy

ocena konsekwencji prawnych uchwały dla akcjonariusza mniejszościowego,

którym była powódka. Sąd drugiej instancji przyjął, że zasada równoprawnego

traktowania akcjonariuszy (art. 20 i 433 § 1 k.s.h.) oznacza, iż prawo poboru może

być ograniczane, ale jednocześnie dla wszystkich akcjonariuszy, proporcjonalnie do

ich udziałów kapitałowych. Uchwała narusza te zasadę; nie wyłącza wprawdzie

konkretnych akcjonariuszy od prawa poboru, ale stwarza zagrożenie dla

akcjonariuszy mniejszościowych. Różnicując prawa akcjonariuszy, uchwała ta –

zdaniem Sadu Apelacyjnego – umożliwia pokrzywdzenie niektórych akcjonariuszy,

a każda uchwała mająca na celu pokrzywdzenie akcjonariusza powinna być uznana

za godzącą w dobre obyczaje. Sąd odnotował również nieprzedstawienie przez

zarząd opinii uzasadniającej powody wyłączenia albo ograniczenia prawa poboru

(art. 433 § 2 w związku z art. 447 § 2 k.s.h.). W konsekwencji, potwierdził istnienie

przesłanek uzasadniających uchylenie kwestionowanej uchwały na podstawie art.

422 § 1 k.s.h.

Pozwana w kasacji wniosła o uchylenie bądź zmianę wyroku Sądu drugiej

instancji. Powołała się na naruszenie prawa procesowego, a mianowicie art. 3, 187

§ 2, art. 230, 328 § 2, art. 385 i 47912

§ 1 k.p.c., przez uchylenie uchwały w całości,

bez przedstawienia motywów tej decyzji, mimo że powódka kwestionowała tylko jej

część dotyczącą przyznania zarządowi prawa wyłączenia prawa poboru. W ramach

pierwszej podstawy kasacyjnej podniesione zostały zarzuty błędnej wykładni i

niewłaściwego zastosowania art. 422 § 1 k.s.h. przez przyjęcie, że każda uchwała

mająca na celu pokrzywdzenie akcjonariusza powinna być uznana za godzącą w

dobre obyczaje i zastosowanie tej tezy do uchwały, błędnej wykładni art. 20 i 433 §

2 zdanie pierwsze k.s.h. przez uznanie niedopuszczalności wyłączenia prawa

poboru tylko niektórych akcjonariuszy, błędnej wykładni art. 2 i 422 § 1 k.s.h. w

związku z art. 58 § 3 k.c. przez sprzeciwienie się możliwości częściowego uchylenia

uchwały walnego zgromadzenia oraz błędnej wykładni art. 433 § 2 w związku z art.

447 § 2 k.s.h. przez potwierdzenie obowiązku przedstawienia przez zarząd opinii

uzasadniającej powody wyłączenia albo ograniczenia prawa poboru.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty procesowe powołane w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (art. 3931

pkt 2 k.p.c.) odnoszą się wyłącznie do nieuzasadnionego – zdaniem strony

skarżącej – uchylenia części uchwały i są następstwem przekonania, że powódka

kwestionowała jedynie upoważnienie zarządu do wyłączenia lub ograniczenia

prawa poboru niektórych akcjonariuszy.

Należy zgodzić się z poglądem, że dopuszczalne jest zakwestionowanie i w

konsekwencji uchylenie części uchwały walnego zgromadzenia akcjonariuszy, ale

pod pewnymi warunkami, w szczególności, gdy kwestionowany fragment ma

charakter autonomiczny i nie jest powiązany treściowo z pozostałymi

postanowieniami uchwały. Problem ten został unormowany w art. 58 § 3 k.c., który

ma tu odpowiednie zastosowanie (art. 2 k.s.h.).

Treść uchwały walnego zgromadzenia akcjonariuszy wskazuje, że istotne są dwa

jej postanowienia wprowadzające merytoryczną zmianę statutu w zakresie

podwyższenia kapitału zakładowego oraz ograniczenia prawa poboru. Pozostałe

postanowienia są tylko dopełnieniem poprzednich, dostosowującym je do

ustawowych wymagań. Emisja nowych akcji, dokonywana przez zarząd w ramach

kapitału docelowego, może nastąpić w trojaki sposób: przez subskrypcję prywatną

(art. 431 § 2 pkt 1 k.s.h.), subskrypcję zamkniętą (art. 431 § 2 pkt 2 k.s.h.) oraz

subskrypcję otwartą (art. 431 § 2 pkt 3 k.s.h.). W ramach subskrypcji zamkniętej

oferowane są akcje wyłącznie dotychczasowym akcjonariuszom, którym służy

prawo poboru. Pozostałe subskrypcje są otwarte dla nowych akcjonariuszy, a to

oznacza uszczuplenie praw dotychczasowych akcjonariuszy. Subskrypcja

przewidziana w uchwale walnego zgromadzenia akcjonariuszy nie była subskrypcją

zamkniętą, w konsekwencji musiało dojść do ograniczenia prawa poboru

dotychczasowych akcjonariuszy. Istnieje więc ścisłe powiązanie wszystkich

postanowień kwestionowanej uchwały, uniemożliwiające jej częściowe uchylenie, a

tym samym nieuzasadnione okazały się zarzuty procesowe zamieszczone w

kasacji.

Kodeks spółek handlowych dopuszcza możliwość zaskarżenia uchwał walnego

zgromadzenia akcjonariuszy w dwojaki sposób: w drodze powództwa o uchylenie

uchwały (art. 422 k.s.h.) oraz powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały (art.

425 k.s.h.). Odmienne są przesłanki i terminy tych powództw, nakazujące

respektowanie wskazanych odrębności. W procesie o uchylenie uchwały istotne są

zatem przesłanki wymienione w art. 422 § 1 k.s.h., który wskazuje na cztery grupy

przyczyn uzasadniających uchylenie uchwały, z tym że każda grupa obejmuje dwie

koniunkcyjnie powiązane przyczyny. Powództwo w rozpoznawanej sprawie zostało

oparte na twierdzeniu, że zaskarżona uchwała jest sprzeczna z dobrymi obyczajami

i ma na celu pokrzywdzenie powódki. W tym kontekście zasygnalizowany przez

Sąd Apelacyjny problem niewydania przez zarząd opinii uzasadniającej powody

wyłączenia albo ograniczenia prawa poboru (art. 433 § 2 k.s.h. w związku z art. 447

§ 2 k.s.h.) pozostaje poza zakresem rozpoznania. Ingerencja sądu powinna być tu

powściągliwa, ograniczona do kwestii wyraźnie poddanych kontroli judykacyjnej.

Na podstawie uchwały walnego zgromadzenia akcjonariuszy doszło do zmiany

statutu i upoważnienia zarządu do podwyższania kapitału zakładowego w ramach

kapitału docelowego (art. 444 k.s.h.). Jest to nowa regulacja, umożliwiająca

łatwiejsze i mniej kosztowne pozyskiwanie kapitału, stwarzająca szansę uniknięcia

ryzyka blokady emisji akcji przy tzw. szantażu korporacyjnym, polegającym na

nadużywaniu prawa do zaskarżania uchwał przez niektórych akcjonariuszy. Więcej

uprawnień zyskuje zarząd, a to może oznaczać uszczuplenie uprawnień

akcjonariuszy, chociażby z tego względu, że kodeks spółek handlowych nie

przewiduje zaskarżenia uchwał zarządu. Przy niwelowaniu tych kolizji należy mieć

na względzie nadrzędny interes spółki, zazwyczaj perspektywiczny.

Ustawa jednoznacznie umożliwia pozbawienie akcjonariuszy prawa poboru akcji

w całości lub w części ze względu na interes spółki (art. 433 § 2 i art. 447 k.s.h.),

istnieje natomiast wątpliwość, czy uszczuplenie tak ważnego prawa korporacyjnego

może dotyczyć tylko niektórych akcjonariuszy. Wątpliwość ta wynika z ustawowego

wymogu równoprawnego traktowania akcjonariuszy w takich samych

okolicznościach (art. 20 k.s.h.). W odniesieniu do prawa poboru, granice ich

uprawnień wyznacza udział kapitałowy (art. 433 § 1 k.s.h.).

Możliwości wyłączenia prawa poboru niektórych tylko akcjonariuszy nie można

jednak wykluczyć, art. 433 § 2 k.s.h. ogranicza bowiem zasadę wyrażoną w

paragrafie pierwszym tego przepisu, a wymóg równoprawnego traktowania

akcjonariuszy, przewidziany w art. 20 k.s.h., nie ma charakteru absolutnego, już z

tej przyczyny, że aktualizuje się tylko w takich samych okolicznościach. W interesie

spółki walne zgromadzenie może więc – na podstawie art. 433 § 2 k.s.h. – wyłączyć

lub ograniczyć prawo poboru akcji, także w odniesieniu do niektórych akcjonariuszy.

Pogląd taki wypowiedziany został również w doktrynie. Podkreśla się, że zasada

równego traktowania akcjonariuszy stanowi ograniczenie zasady większości i jest

uzasadniona koniecznością ochrony akcjonariuszy mniejszościowych, a wzajemny

stosunek tych zasad wyznacza kompromis pomiędzy postulatem efektywności

działania spółki a postulatem ochrony słusznych interesów niektórych akcjonariuszy

(nie każdego interesu). Nierównoprawne potraktowanie akcjonariuszy może

nastąpić, ale w sytuacjach obiektywnie uzasadnionych, w rzeczywistym interesie

spółki, który nie jest tożsamy z interesem akcjonariuszy większościowych. Taka

interpretacja akcentuje zakaz arbitralnej dyskryminacji akcjonariusza, co jest

zgodne z wymogiem art. 42 drugiej dyrektywy Unii Europejskiej dotyczącej spółek,

w rozumieniu którego także nierówne traktowanie akcjonariuszy w podobnych

okolicznościach nie narusza zasady równego traktowania, jeżeli jest ono

obiektywnie uzasadnione.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 31 stycznia 2002 r., IV CKN 641/00 (nie publ.),

dokonując wykładni art. 435 § 2 k.h., uznał za zgodną z interesem spółki sytuację,

w której następuje przyznanie prawa poboru niektórym tylko akcjonariuszom,

gwarantującym dokapitalizowanie spółki i przeprowadzenie programu naprawczego,

z wyłączeniem prawa poboru pozostałych akcjonariuszy.

Upoważnienie zarządu do wyłączenia lub ograniczenia prawa poboru, przy

podwyższeniu kapitału zakładowego w ramach kapitału docelowego (art. 447

k.s.h.), poddane jest rygorystycznym wymaganiom (zob. art. 433 § 2 k.s.h.),

niemniej możliwość zaskarżenia późniejszych uchwał zarządu doznaje

ograniczenia. Bywa tak, jak w zaskarżonej uchwale walnego zgromadzenia

akcjonariuszy, że walne zgromadzenie nie wskazuje imienne akcjonariuszy, których

prawo poboru zostanie w przyszłości ograniczone. Należy wówczas dać możliwość

kwestionowania uchwały wymienionej w art. 447 § 2 k.s.h. przez akcjonariuszy,

jeżeli stwarza ona zagrożenie ich pokrzywdzenia i jest sprzeczna z dobrymi

obyczajami. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 kwietnia 2004 r., I CK 537/03

(OSNC 2004, nr 12, poz. 204) wypowiedział pogląd, że zawarte w art. 422 § 1 k.s.h.

sformułowanie „mające na celu pokrzywdzenie akcjonariusza” oznacza z jednej

strony, iż zamiar pokrzywdzenia akcjonariusza istnieje w trakcie podejmowania

uchwały, z drugiej zaś obejmuje także sytuację, w której zamiar pokrzywdzenia

akcjonariusza nie jest z góry zakładany, jednak treść uchwały jest taka, że jej

wykonanie doprowadziłoby do jego pokrzywdzenia (zob. też wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 22 lipca 1998 r., I CKN 807/97, OSNC 1999, nr 2, poz. 33).

Z przedstawionych rozważań wynika, że istotne znaczenie w rozpoznawanej

sprawie miało potwierdzenie jednoczesnego istnienia dwóch przyczyn

uzasadniających uchylenie uchwały na podstawie art. 422 § 1 k.s.h. W tej kwestii

Sąd Apelacyjny ograniczył się praktycznie do stwierdzenia, że uchwała krzywdzi

mniejszościowego akcjonariusza, a więc narusza dobre obyczaje. W świetle

przedstawionej poprzednio wykładni, nie każde różnicowanie praw akcjonariuszy

narusza dobre obyczaje, także nie każdy interes akcjonariusza podlega ochronie

prawnej. Okoliczności usprawiedliwiające nierówne traktowanie akcjonariuszy

należy oceniać przede wszystkim z punktu widzenia interesów spółki.

Należało w konsekwencji uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39313

§ 1 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c.).