I PK 608/03

Wyrok z dnia 19 maja 2004 r.

I PK 608/03

Kryteria, według których dokonuje się wyboru jednego z nauczycieli do

zwolnienia z pracy, nie są tożsame z ustawowymi przyczynami wypowiedzenia

stosunku pracy nauczycielowi mianowanemu.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (spra-

wozdawca), Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 maja 2004 r. sprawy z

powództwa Lidii M. przeciwko Szkole Podstawowej [...] w W.M. o przywrócenie do

pracy, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 17 czerwca 2003 r. [...]

o d d a l i ł kasację i odstąpił od obciążania powódki kosztami postępowania

kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyro-

kiem z dnia 17 czerwca 2003 r. oddalił apelację powódki Lidii M. od wyroku Sądu

Rejonowego-Sądu Pracy w Pszczynie z dnia 6 listopada 2002 r. oddalającego po-

wództwo skierowane przeciwko Szkole Podstawowej w W.M. o uznanie wypowie-

dzenia za bezskuteczne. W sprawie tej, która była przedmiotem kilkakrotnego rozpo-

znania przez Sąd pierwszej instancji wskutek uchylania jego poprzednich wyroków,

ustalono, że powódka była zatrudniona w pozwanej Szkole od dnia 15 grudnia 1980

r., początkowo na stanowisku nauczyciela języka rosyjskiego, a następnie - po ukoń-

czeniu kursu doskonalenia zawodowego nauczycielskiego na kierunku filologii pol-

skiej, na którym jednym z przedmiotów było bibliotekarstwo - także nauczyciela ję-

zyka polskiego. Ponadto miała zajęcia z plastyki oraz prowadziła bibliotekę szkolną.

Od dnia 1 września 1986 r. powódka była nauczycielem mianowanym. W roku szkol-

nym 1999/2000 powódka nauczała 5 godzin języka polskiego w klasie VI, godzinę

2

sztuki w klasie IV i plastyki w klasach V-VIII, oraz prowadziła bibliotekę szkolną w

wymiarze 15 godzin.

Pismem z dnia 11 maja 2000 r. dyrektor pozwanej zawiadomił powódkę o za-

miarze rozwiązania z nią stosunku pracy z dniem 31 sierpnia 2000 r. z przyczyn or-

ganizacyjnych. Sąd pierwszej instancji ustalił, że konieczność reorganizacji wynikała

z wprowadzonych zmian w systemie oświatowym związanych z utworzeniem gimna-

zjów oraz zmniejszeniem o 3 liczbę oddziałów w pozwanej szkole. W chwili wypo-

wiedzenia pozwana zatrudniała dwóch nauczycieli języka polskiego, w tym powódkę

oraz czasowo przebywającego na urlopie zdrowotnym W.Z. Liczba godzin lekcyjnych

zmniejszyła się na tyle, że nie wystarczała dla wypełnienia dwóch etatów nauczyciel-

skich. Ponieważ drugi z nauczycieli języka polskiego miał wyższe kwalifikacje w tej

dziedzinie, wobec tego pozwana wytypowała do wypowiedzenia powódkę. W ocenie

Sądu Pracy, przyjęte przez dyrektora pozwanej kryteria wyboru powódki do rozwią-

zania z nią stosunku pracy były obiektywne i niedyskryminujące oraz miały na celu

uzyskanie jak najwyższego poziomu nauczania języka polskiego. Ponadto dyrektor

nie miał podstaw do przyjęcia, że drugi z nauczycieli tego przedmiotu ponownie sko-

rzysta z prawa do urlopu dla poratowania zdrowia. W konsekwencji Sąd pierwszej

instancji uznał, iż wypowiedzenie stosunku pracy powódce wypełniało ustawowe

przesłanki z art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela

i oddalił powództwo.

Stanowisko to podzielił Sąd Okręgowy, który wskazał, iż w rozpoznawanej

sprawie kwestią sporną był wybór konkretnego nauczyciela do zwolnienia z pracy. W

tym zakresie za niekorzystną oceną pracy powódki przemawiała mała dyscyplina

prowadzenia przez nią zajęć lekcyjnych i bibliotecznych. Wprawdzie nie została do-

konana formalna ocena jej pracy jako polonistki z udziałem nauczyciela-metodyka

języka polskiego, ale „jak się wydaje rzecz tu nie w poziomie wiedzy merytorycznej,

ale raczej w umiejętności pełnienia funkcji nauczyciela we wszystkich jej aspektach

(w tym przypadku chodzi o możność utrzymania dyscypliny uczniów, jak również

współpracy z innymi nauczycielami)”, które usprawiedliwiały wątpliwości co do nale-

żytego wywiązywania się przez powódkę z powinności nauczycielskich. Sąd ten

uznał za nieuzasadniony zarzut dyskryminowania powódki ze względu na płeć oparty

na stwierdzeniu ówczesnego wizytatora, gdyż „skarżąca pomija całość tej wypowie-

dzi zdającej się potwierdzać zarzuty pozwanego. O dyskryminacji można by mówić

gdyby płeć była jedynym czynnikiem różnicującym w zakresie uprawnień czy szerzej

3

rzecz biorąc, traktowania pracowników. Taka sytuacja niewątpliwie w niniejszej

sprawie nie zachodzi”.

W kasacji powódka podniosła następujące zarzuty: 1) błędnej wykładni i nie-

właściwego zastosowania art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela w związku z art. 45

k.p., poprzez przyjęcie, że w pozwanej szkole wystąpiły zmiany organizacyjne doty-

czące osoby powódki oraz niesłusznego przyjęcia, że pozwana zastosowała właści-

we kryteria wyboru jej do zwolnienia, 2) naruszenia art. 316 k.p.c. w związku z art.

4771

§1 k.p.c. przez zaakceptowanie w wyroku poszerzonych kryteriów wyboru po-

wódki do zwolnienia z pracy i pominięcie, że „do sygn. IV.P.412/00, w uzasadnieniu

Sąd Rejonowy stwierdził o ustalonym przez niego kryterium wskazanym przez poz-

wanego, a polegającym na tym, że pozwana wypowiedziała powódce umowę, mając

na względzie, iż drugi z nauczycieli miał wyższe kwalifikacje”, 3) naruszenia art. 233

k.p.c. w związku z art. 328 § 2 i 386 § 6 k.p.c. - przez odstąpienie przez Sąd Okrę-

gowy od wcześniejszych wskazań w sprawie, jak również „poprzez przejście przez

tenże Sąd do porządku nad faktem oceny dowodów zebranych w późniejszym toku

postępowania niż pierwotne przed Sądem pierwszej instancji w trakcie których, jak to

już wyżej zostało podniesione, katalog kryteriów wyboru osoby do zwolnienia był po-

szerzany w stosunku do pierwotnego stanowiska pozwanej”, 4) obrazy art. 8 k.p. w

związku z art. 91c Karty Nauczyciela.

Według skarżącej za rozpoznaniem kasacji przemawiają następujące okolicz-

ności: 1) „konieczność przesądzenia przez Sąd Najwyższy, czy dopuszczalne jest w

toku postępowania przytaczanie dodatkowych argumentów uzasadniających wybór

konkretnej osoby do zwolnienia po myśli art. 20 Karty Nauczyciela, w stosunku do

pierwotnie podanych przez pozwanego i ustalonych przez Sąd I inst. pierwotnie orze-

kający”, 2) „potrzeba wykładni przez Sąd Najwyższy w konkretnej sprawie art. 39311

§ 2 kpc, w zakresie związania go ustaleniami faktycznymi - jakie to ustalenia i czy w

zakresie podanych pierwotnie do zwolnienia przyczyn mogą wybiegać poza kryteria

podane pierwotnie”, 3) „celowość interpretacji przez Sąd Najwyższy art. 386 § 6 kpc

pod kątem wycofania się przez Sąd II Inst. w zaskarżonym wyroku z poprzednio

udzielonych wskazań, przy jednoczesnym oddaleniu przez ten Sąd apelacji od wyro-

ku oddalającego powództwo, choć poprzednio powództwo to było uwzględnione przy

istnieniu w części tych samych kryteriów wyboru osoby do zwolnienia, a w części

kryteriów ujawnionych w toku dalszego postępowania dowodowego”. W uzupełnieniu

podstaw kasacji skarżąca podniosła zarzut naruszenia art. 8 k.p. w związku z art. 91c

4

Karty Nauczyciela, twierdząc, że odsunięcie jej od pracy nauczycielskiej uniemożliwi

jej skorzystanie z uprawnień do wcześniejszej emerytury zgodnie z przepisami obo-

wiązującymi do dnia 31 grudnia 2006 r.

W takich okolicznościach i na wyżej wskazanych podstawach skarżąca wnio-

sła o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie w całości jej apelacji, alternatyw-

nie wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, a ponadto w każdym przypadku o zasądzenie na jej rzecz zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

W odpowiedzi na kasację pozwana wniosła o jej oddalenie i zasądzenie od

powódki kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw prawnych. Zasadność wypowie-

dzenia stosunku pracy mianowanemu nauczycielowi wymaga wskazania przesłanek

określonych w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, który stanowi, że dyrektor szkoły w

razie: 1) całkowitej likwidacji szkoły rozwiązuje z nauczycielem stosunek pracy; 2)

częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących

zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiają-

cych dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć rozwiązuje z nim

stosunek pracy lub, na wniosek nauczyciela, przenosi go w stan nieczynny. W roz-

poznawanej sprawie niesporne było wypełnienie przesłanki ujętej w pkt. 2 tego prze-

pisu. Równocześnie w przypadku konieczności wyboru jednego lub kilku nauczycieli

do zwolnienia w ramach przyczyny wypowiedzenia określonej w art. 20 ust. 1 pkt 2

Karty Nauczyciela ugruntowane orzecznictwo Sądu Najwyższego uznało potrzebę

poddania kontroli sądowej przyjętych przez pracodawcę kryteriów wyboru konkretne-

go nauczyciela (nauczycieli) do zwolnienia z pracy w celu dokonania oceny czy roz-

wiązanie z nim stosunku pracy było uzasadnione (por. orzeczenie Sądu Najwyższe-

go z dnia 27 listopada 1997 r., I PKN 399/97, OSNAPiUS 1998 nr 18, poz. 541). Ta-

kie stanowisko stanowiło w gruncie rzeczy o swoistym poszerzeniu zakresu rozu-

mienia ustawowej przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie nauczycielowi stosunku

pracy określonej w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela o potrzebę badania zasto-

sowanych przez pracodawcę kryteriów wyboru konkretnego nauczyciela (nauczycieli)

do zwolnienia z pracy na podstawie tego unormowania. Skoro jednak analizowany

5

przepis nie został zmieniony lub uzupełniony przez wprowadzenie lub dodanie usta-

wowej formuły nakazującej wskazanie zwalnianemu nauczycielowi kryteriów, które

spowodowały jego wybór do zwolnienia z pracy w przypadkach częściowej likwidacji

szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby od-

działów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie

nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć, to należy przyjąć, że kryteria te nie muszą

być wskazane nauczycielowi jako składnik (element) przyczyny uzasadniającej wy-

powiedzenie nauczycielskiego stosunku pracy, ale równocześnie nie usuwają się one

spod kontroli sądowej. Oznacza to, że w razie sporu sądowego z odwołania miano-

wanego nauczyciela od wypowiedzenia stosunku pracy pozwany pracodawca jest

zobowiązany do ich wskazania, natomiast zwalniany nauczyciel może je kwestiono-

wać jako fikcyjne, dowolne lub dyskryminujące. Prowadzi to do wyrażenia myśli, że -

de lege lata - kryteria wyboru konkretnego nauczyciela do zwolnienia z pracy nie są

objęte ustawowymi przesłankami (przyczynami) warunkującymi wypowiedzenie mia-

nowanemu nauczycielowi stosunku pracy, ale ponieważ równocześnie podlegają one

kontroli sądowej w ramach badania zasadności tego wypowiedzenia (art. 45 k.p. w

związku z art. 20 ust. 1 pkt 2 oraz art. 91c Karty Nauczyciela), to nie tylko nie ma

przeszkód, ale występuje procesowa potrzeba ich wszechstronnej weryfikacji w po-

stępowaniu sądowym.

Takie zasady przyjęły Sądy rozpoznające przedmiotową sprawę, które dążyły

do wszechstronnego zbadania przyjętych przez pozwanego pracodawcę kryteriów

wyboru powódki do zwolnienia z pracy, chociaż zasadnicze zastrzeżenia może bu-

dzić dwukrotne uchylanie do ponownego rozpoznania zaskarżanych wyroków Sądu

pierwszej instancji, który wydawał różne orzeczenia, jeżeli zważyć, że - poza wypad-

kami określonymi w art. 386 § 2 i 3 k.p.c. - sąd drugiej instancji może wyjątkowo

uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania wyłącznie

w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie

wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania w całości, co w rozpoznawanej

sprawie nie miało miejsca. Na tym tle zrodziły się wątpliwości skarżącej co do rzeko-

mej sprzeczności oceny prawnej i wskazań procesowych zawartych w dwóch orze-

czeniach Sądu drugiej instancji uchylających dwukrotnie zaskarżone wyroki Sądu

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Wątpliwości skarżącej okazały się

nieuzasadnione. Równocześnie bowiem ocena prawna i zalecenia procesowe za-

warte w orzeczeniach Sądu drugiej instancji uchylających wyroki pierwszoinstancyjne

6

do ponownego rozpoznania były w istocie rzeczy tożsame i zmierzały jedynie do

wszechstronnego wyjaśnienia i oceny zastosowanych kryteriów wyboru powódki do

zwolnienia z pracy.

W ocenie prawidłowego zastosowania tych kryteriów miarodajny i decydujący

był moment dokonania wypowiedzenia powódce stosunku pracy (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 14 lipca 1999 r., I PKN 156/99, OSNAPiUS 2000 nr 19, poz.

714). Nie może być kwestionowane, że powódka była niżej kwalifikowanym nauczy-

cielem z uprawnieniami do nauczania języka polskiego, skoro drugi z nauczycieli

tego przedmiotu legitymował się ukończeniem wyższych studiów polonistycznych, a

powódka ukończyła w tym zakresie jedynie kurs doskonalenia zawodowego o kie-

runku filologii polskiej. Ponadto weryfikowane w trakcie procesu kryteria wyboru do

zwolnienia z pracy potwierdziły niższe kwalifikacje merytoryczne powódki, co w

szczególności wiązało się z jej problemami w utrzymaniu dyscypliny uczniów na

prowadzonych przez nią zajęciach lekcyjnych i bibliotecznych, a to z kolei wywoły-

wało skargi uczniów i ich rodziców na jej pracę. Skoro zatem praca powódki była

najniżej oceniana przez przełożonych oraz uczniów i ich rodziców, to Sąd drugiej

instancji był uprawniony do oceny (art. 233 § 1 k.p.c.), że wybór powódki do zwolnie-

nia z pracy nie był dowolny ani nie naruszał zasady równego traktowania pracownika

(art. 112

k.p.) lub zasady niedyskryminacji (art. 113

k.p.), jakkolwiek może razić nad-

mierna ogólnikowość uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia, co wszakże nie miało

istotnego wpływu na prawidłowy wynik kilkakrotnie weryfikowanej sprawy.

Bezzasadny okazał się zarzut naruszenia art. 8 k.p. w związku z art. 91c Karty

Nauczyciela, polegający na utrzymywaniu, że odsunięcie powódki od pracy nauczy-

cielskiej uniemożliwi jej skorzystanie z uprawnień do wcześniejszej emerytury, albo-

wiem nie wykazała ona, aby pozwany pracodawca naruszył wobec niej zakaz wypo-

wiadania w ochronnym wieku przedemerytalnym ustanowiony w art. 39 k.p. w

związku z art. 91c Karty Nauczyciela. Samo powołanie klauzuli generalnej nadużycia

prawa z art. 8 k.p. nie wystarcza do objęcia zakazem wypowiedzenia stosunku pracy

pracownika, który nie spełnia określonych w art. 39 k.p. przesłanek objęcia go

ochroną przedemerytalną.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił kasację, nie obciążając

powódki kosztami postępowania (art. 102 k.p.c.).

========================================