III CZP 21/04

Uchwała z dnia 19 maja 2004 r., III CZP 21/04

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Ministra Skarbu

Państwa o stwierdzenie nabycia spadku po Eugeniuszu N., po rozstrzygnięciu na

posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19 maja 2004 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Świdnicy postanowieniem z dnia 22

marca 2004 r.:

"Czy radca prawny ustanowiony w sprawie przez osobę będącą

pełnomocnikiem Ministra Skarbu Państwa, może poświadczyć za zgodność z

oryginałem pełnomocnictwo udzielone przez Ministra Skarbu tej osobie?"

podjął uchwałę:

Jeżeli radca prawny został umocowany na podstawie dalszego

pełnomocnictwa procesowego, jest on uprawniony do uwierzytelnienia

jedynie odpisu swego pełnomocnictwa.

Uzasadnienie

Wobec nieusunięcia w terminie braku formalnego wniosku o stwierdzenie

nabycia spadku, przewodniczący w Sądzie pierwszej instancji zarządził zwrot

wniosku. Brak formalny polegał na nieprzedłożeniu przez pełnomocnika

wnioskodawcy należytego umocowania. Rozpoznając zażalenie wnioskodawcy na

to zarządzenie, Sąd Okręgowy w Świdnicy powziął poważne wątpliwości co do

zasadności zwrotu wniosku i w związku z tym – na podstawie art. 390 § 1 w

związku z art. 397 § 2 k.p.c. – przedstawił je w postaci zagadnienia prawnego

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sąd Okręgowy wskazał, że w sprawie za wnioskodawcę działa radca prawny,

który swoje umocowanie wywodzi z pełnomocnictwa procesowego udzielonego

przez osobę pełniącą obowiązki dyrektora Delegatury Ministra Skarbu Państwa w

W. Osoba ta została uprawniona do reprezentacji wnioskodawcy w postępowaniu

sądowym na podstawie stosownego pełnomocnictwa. Radca prawny do wniosku o

stwierdzenie nabycia spadku dołączył m.in. uwierzytelniony przez siebie

(„poświadczony za zgodność z oryginałem”) odpis pełnomocnictwa udzielonego mu

przez pełnomocnika Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa oraz

uwierzytelniony również przez siebie odpis pełnomocnictwa udzielonego temu

pełnomocnikowi. Przewodniczący w Sądzie pierwszej instancji wezwał radcę

prawnego do usunięcia braku formalnego wniosku przez złożenie oryginału lub

notarialnie poświadczonego odpisu pełnomocnictwa głównego udzielonego

pełnomocnikowi przez Skarb Państwa – Ministra Skarbu Państwa. Wobec

niewykonania tego zarządzenia, przewodniczący dokonał zwrotu wniosku.

W zażaleniu na zarządzenie podniesiono, że dołączenie do wniosku

uwierzytelnionej przez pełnomocnika substytucyjnego kopii pełnomocnictwa

udzielonego przez Skarb Państwa – Ministra Skarbu odpowiada dotychczasowej

stałej praktyce, która nie była dotąd kwestionowana przez sądy. Żądanie złożenia

oryginału lub notarialnie poświadczonego odpisu pełnomocnictwa zasadniczego

wykracza poza potrzebę wynikającą z obowiązujących przepisów prawa, gdyż

samo ustanowienie w sprawie pełnomocnika w osobie radcy prawnego zezwala mu

na uwierzytelnianie dołączonych do wniosku dokumentów, a pełnomocnictwo

udzielone przez Skarb Państwa – Ministra Skarbu Państwa powinno być traktowane

jak każdy inny dokument w sprawie. Wniosek taki, jak podkreślono w zażaleniu, jest

uprawniony również dlatego, że właściwa delegatura Ministra Skarbu Państwa

dysponuje tylko jednym egzemplarzem przedmiotowego pełnomocnictwa,

sporządzanie zaś jego notarialnych odpisów byłoby obowiązkiem zbyt uciążliwym i

ze względu na koszty także zbyt dolegliwym.

Jeżeli chodzi o samą istotę przedstawionego zagadnienia prawnego, Sąd

Okręgowy ograniczył się do stwierdzenia, że pełnomocnictwo udzielone radcy

prawnemu jest tzw. dalszym pełnomocnictwem, gdyż udzielone zostało przez osobę

będącą już pełnomocnikiem. Z jednoznacznej regulacji kodeksowej wynika, że

radca prawny mógł uwierzytelnić odpis pełnomocnictwa jemu udzielonego,

natomiast wątpliwości budzi kwestia, czy mógł to uczynić odnośnie do

pełnomocnictwa swojego mocodawcy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne dotyczy wykładni art.

89 § 1 k.p.c. oraz przepisów ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych

(jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm.). Rozważając problem, czy

według obowiązujących przepisów prawa radca prawny (adwokat lub rzecznik

patentowy) uprawniony jest do uwierzytelnienia nie tylko odpisu pełnomocnictwa

substytucyjnego, które zostało mu udzielone, lecz także odpisu pełnomocnictwa

udzielonego osobie, która sporządziła pełnomocnictwo substytucyjne, należy

uwzględnić dwa jego aspekty. Po pierwsze, trzeba odnieść się do kwestii, w jaki

sposób – stosownie do art. 89 § 1 k.p.c. – następuje wykazanie umocowania przez

pełnomocnika przy pierwszej czynności procesowej, gdy czynności takiej dokonuje

pełnomocnik substytucyjny, którym jest radca prawny (adwokat lub rzecznik

patentowy). Po drugie, należy przeanalizować problem, czy i w jakim zakresie radca

prawny uprawniony jest do uwierzytelniania odpisów dokumentów na gruncie

przepisów ustawy o radcach prawnych oraz przepisów kodeksu postępowania

cywilnego.

Zgodnie z art. 89 § 1 k.p.c., pełnomocnik obowiązany jest przy pierwszej

czynności procesowej dołączyć do akt sprawy pełnomocnictwo z podpisem

mocodawcy lub wierzytelny odpis pełnomocnictwa. Adwokat i radca prawny, a także

rzecznik patentowy mogą sami uwierzytelnić odpis udzielonego im pełnomocnictwa,

a w razie wątpliwości sąd może zażądać urzędowego poświadczenia podpisu

strony. Podobne uprawnienie adwokatów, radców prawnych i rzeczników

patentowych (a także doradców podatkowych) przewidziane jest w art. 37 § 1

ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(Dz.U. Nr 153, poz. 1270) i w art. 33 § 3 zdanie drugie k.p.a.

Jeżeli pierwsza czynność procesowa dokonywana przez pełnomocnika polega

na złożeniu pisma procesowego (np. pozwu lub wniosku w postępowaniu

nieprocesowym), należy do niego dołączyć dokument pełnomocnictwa (art. 126 § 3

k.p.c.). W toku sprawy natomiast pełnomocnictwo może być udzielone ustnie na

posiedzeniu sądu przez oświadczenie złożone przez stronę i wciągnięte do

protokołu (art. 89 § 2 k.p.c.). Ze wskazanych przepisów jednoznacznie wynika

zatem, że w razie gdy pełnomocnik dokonuje w sprawie pierwszej czynności

procesowej polegającej na wniesieniu pisma procesowego, wówczas ma obowiązek

dołączyć do tego pisma dokument pełnomocnictwa zaopatrzony w podpis

mocodawcy, przy czym dopuszczalne jest posłużenie się wierzytelnym odpisem

dokumentu pełnomocnictwa. Jeśli pełnomocnikiem jest adwokat, radca prawny albo

rzecznik patentowy, to mogą oni sami uwierzytelnić odpis udzielonego im

pełnomocnictwa. Niedołączenie do pisma procesowego dokumentu

pełnomocnictwa albo dołączenie jego odpisu, który nie jest należycie

uwierzytelniony, stanowi niedochowanie wymogów formalnych pisma procesowego

w rozumieniu art. 130 § 1 k.p.c. Taki brak formalny podlega usunięciu w sposób

przewidziany w tym przepisie, a jego nieusunięcie w terminie tygodniowym

prowadzi do zwrotu pisma procesowego (art. 130 § 2 k.p.c.).

W myśl art. 89 § 1 zdanie pierwsze w związku z art. 126 § 3 k.p.c., obowiązek

wykazania pełnomocnictwa (umocowania) wchodzi w rachubę zarówno wówczas,

gdy dokonujący czynności procesowej pełnomocnik działa na podstawie

pełnomocnictwa udzielonego bezpośrednio przez stronę (uczestnika

postępowania), jak i wówczas, gdy działa na podstawie tzw. pełnomocnictwa

substytucyjnego. W tym drugim wypadku wykazanie pełnomocnictwa przez

pełnomocnika substytucyjnego polega na przedstawieniu oryginału

(uwierzytelnionego odpisu) dokumentu pełnomocnictwa substytucyjnego oraz

dokumentu pełnomocnictwa udzielonego osobie, która wystawiła pełnomocnictwo

substytucyjne, chyba że dokument pełnomocnictwa w oryginale (uwierzytelnionym

odpisie) został wcześniej złożony do akt sprawy. W ten sposób dochodzi do

udowodnienia istnienia umocowania pełnomocnika do dokonywania czynności

procesowych w imieniu strony (uczestnika postępowania).

Dla rozwiązania omawianego problemu nie jest bez znaczenia fakt, że ustawa

o radcach prawnych nie przewiduje dla radców prawnych generalnego uprawnienia

do uwierzytelniania odpisów dokumentów. Tak samo ma się rzecz w odniesieniu do

adwokatów na gruncie ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (jedn.

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.). W tym zakresie pozycja ustrojowa

radców prawnych (adwokatów) jest zatem diametralnie odmienna aniżeli pozycja

notariuszy, do których zadań, zgodnie z art. 79 pkt 7 ustawy z dnia 14 lutego

1991 r. – Prawo o notariacie (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369 ze zm.),

należy m.in. sporządzanie odpisów dokumentów, a ponadto – w myśl art. 96 pkt 2

tej ustawy – poświadczanie zgodności odpisu lub kopii z okazanym dokumentem. Z

tego m.in. względu można za wyjątkowe uznać przyznane radcom prawnym

(adwokatom) uprawnienie do uwierzytelniania odpisów określonych dokumentów.

Uprawnienie ustanowione zostało na potrzeby postępowania cywilnego w

konkretnych przepisach kodeksu postępowania cywilnego. Oprócz przytoczonego

art. 89 § 1 zdanie drugie k.p.c., chodzi także o art. 485 § 4 k.p.c., stosownie do

którego, do pozwu wraz z wnioskiem o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu

nakazowym można dołączyć odpisy dokumentów wymienionych enumeratywnie w

art. 485 § 1 k.p.c. Do dokumentów tych – stanowiących dowód dochodzonego

żądania – zaliczono jedynie dokument urzędowy, zaakceptowany przez dłużnika

rachunek, wezwanie dłużnika do zapłaty, pisemne oświadczenie dłużnika o uznaniu

długu i zaakceptowane przez dłużnika żądanie zapłaty, zwrócone przez bank i nie

zapłacone z powodu braku środków na rachunku bankowym. Ich zgodność z

oryginałem może być poświadczona przez notariusza albo występujących w

sprawie adwokatów, radców prawnych lub rzeczników patentowych.

W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że art. 89 § 1 zdanie drugie i art. 485 § 4

k.p.c. nie stanowią „potwierdzenia” przez ustawodawcę generalnego uprawnienia

radców prawnych (adwokatów, rzeczników patentowych) do uwierzytelniania

odpisów dokumentów, ponieważ osoby wykonujące te zawody takiego uprawnienia

w ogóle nie mają. Oznacza to, że normują one jedynie wyjątkowe i szczególne

sytuacje, w których omawiane uprawnienie zostało przyznane radcom prawnym

(adwokatom, rzecznikom patentowym) dla ściśle określonych celów procesowych.

Wszystko to prowadzi do wniosku, że przy poszukiwaniu odpowiedzi na

pytanie, czy radca prawny (adwokat, rzecznik patentowy) działający jako

pełnomocnik substytucyjny jest ewentualnie uprawniony do uwierzytelnienia nie

tylko odpisu udzielonego mu pełnomocnictwa substytucyjnego, ale także odpisu

pełnomocnictwa udzielonego osobie wystawiającej pełnomocnictwo substytucyjne,

trzeba odwoływać się wprost do treści art. 89 § 1 zdanie drugie k.p.c.,

stanowiącego, iż adwokat i radca prawny, a także rzecznik patentowy mogą sami

uwierzytelnić odpis udzielonego im pełnomocnictwa. Należy ponadto zdawać sobie

sprawę z tego, że w ujęciu redakcyjnym art. 89 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.,

wierzytelny odpis pełnomocnictwa to odpis, który ma mieć taką samą moc jak

oryginał pełnomocnictwa, a więc dokument zaopatrzony w podpis mocodawcy.

Nasuwa się zatem konkluzja, że należy wykluczyć możliwość uwierzytelniania

przez radcę prawnego (adwokata, rzecznika patentowego) odpisu pełnomocnictwa

udzielonego przez stronę (uczestnika postępowania) osobie, która następnie

udzieliła radcy prawnemu (adwokatowi, rzecznikowi patentowemu) pełnomocnictwa

substytucyjnego. Za powyższym wnioskiem przemawia również następująca

argumentacja.

Po pierwsze, brzmienie art. 89 § 1 zdanie drugie k.p.c. wyraźnie wskazuje, że

radca prawny (adwokat, rzecznik patentowy) może uwierzytelnić jedynie odpis tego

pełnomocnictwa, które zostało jemu udzielone. W wypadku zaś, gdy radca prawny

(adwokat, rzecznik patentowy) działa na podstawie pełnomocnictwa

substytucyjnego, pełnomocnictwem, które zostało mu udzielone, jest tylko

pełnomocnictwo substytucyjne. Niczego nie zmienia tu okoliczność, że pełnomocnik

substytucyjny, tak jak „zwykły” pełnomocnik, jest bezpośrednio reprezentantem

głównego mocodawcy i dokonane przez niego czynności procesowe odnoszą

skutek wobec tego mocodawcy. Jest to konsekwencja faktu, że czynność

pełnomocnika w postaci udzielenia pełnomocnictwa substytucyjnego jest

bezpośrednio skuteczna w stosunku do strony (uczestnika postępowania), a więc

głównego mocodawcy. Z tych powodów pełnomocnictwem, które zostaje udzielone

radcy prawnemu (adwokatowi, rzecznikowi patentowi) jest wyłącznie to

pełnomocnictwo, w którym jest on wskazany jako osoba uprawniona do działania w

imieniu strony (uczestnika postępowania). Jeżeli zatem radca prawny (adwokat,

rzecznik patentowy) legitymuje się pełnomocnictwem substytucyjnym, to właśnie to

pełnomocnictwo jest tym, które zostało mu udzielone i którego odpis w myśl art. 89

§ 1 zdanie drugie k.p.c. może uwierzytelnić. Odpis taki będzie mógł być

wykorzystany – wespół z oryginałem lub należycie sporządzonym odpisem

„pierwszego” pełnomocnictwa – celem wykazania umocowania.

Po drugie, z art. 89 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. wynika zasada, że pełnomocnik

przy pierwszej czynności procesowej wykazuje swoje umocowanie przez złożenie

bądź to dokumentu pełnomocnictwa z podpisem mocodawcy, bądź też

wierzytelnego odpisu takiego dokumentu. Z ogólnych przepisów wynika natomiast,

że notariusz jest tym podmiotem, który ma uprawnienie do poświadczania odpisów

dokumentów, a poświadczony notarialnie odpis określonego dokumentu jest

odpisem wierzytelnym, a nie „zwykłym”. Przyznanie radcy prawnemu (adwokatowi,

rzecznikowi patentowemu) uprawnienia do uwierzytelnienia odpisu udzielonego mu

pełnomocnictwa ma zatem charakter wyjątkowy i służy ułatwieniu oraz

zaoszczędzeniu stronom kosztów procesu. Wyjątkowość tego uprawnienia

wzmacnia fakt, że pod rządem kodeksu postępowania cywilnego nie przysługuje

ono poza radcami prawnymi, adwokatami i rzecznikami patentowymi jakimkolwiek

innym pełnomocnikom. Tym samym zakres omawianego uprawnienia musi być

wykładany w sposób ścisły, a więc zgodny z brzmieniem art. 89 § 1 zdanie drugie

k.p.c. Nieuzasadniony byłby więc wniosek, że skoro radca prawny (adwokat,

rzecznik patentowy) może w ogóle uwierzytelnić odpis udzielnego mu

pełnomocnictwa, to może również z tego tytułu uwierzytelnić odpis pełnomocnictwa

udzielonego osobie, która jako pełnomocnik strony (uczestnika postępowania)

sporządziła pełnomocnictwo substytucyjne dla radcy prawnego (adwokata,

rzecznika patentowego).

Po trzecie, można wprawdzie twierdzić, że skoro uprawnienie radcy prawnego

(adwokata, rzecznika patentowego) do uwierzytelniania odpisu udzielonego mu

pełnomocnictwa ma na celu ułatwienie stronom dochodzenia ich praw, a także

ograniczenie kosztów procesowych, jednak z celowościowego punktu widzenia

trafne byłoby stanowisko, że radca prawny (adwokat, rzecznik patentowy) powinien

być uprawniony nie tylko do uwierzytelnienia odpisu udzielonego mu

pełnomocnictwa substytucyjnego, lecz także pełnomocnictwa udzielonego

pełnomocnikowi, który sporządził pełnomocnictwo substytucyjne. Twierdzenie takie

mogłoby być wsparte tezą, że omawiane uprawnienie zostało przyznane radcom

prawnym (adwokatom, rzecznikom patentowym) jako osobom wykonującym zawód

zaufania publicznego. Rozumowanie takie trudne jest jednak do zaakceptowania,

przede wszystkim dlatego, że prowadziłoby nie tylko do wyników sprzecznych z

wykładnią literalną art. 89 § 1 zdanie drugie k.p.c., ale także podważałoby

wyjątkowość przewidzianego w tym przepisie uprawnienia radcy prawnego

(adwokata, rzecznika patentowego) do uwierzytelniania odpisu udzielonego mu

pełnomocnictwa. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że istnienie należytego

umocowania pełnomocnika do działania w postępowaniu cywilnym w imieniu strony

(uczestnika postępowania) stanowi jedną z bezwzględnych przesłanek

procesowych, brak należytego umocowania pełnomocnika skutkuje nieważnością

postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.). Skłania to do wniosku, że przy ocenie kwestii

wykazania umocowania należy ściśle przestrzegać obowiązujących rygorów, a

odstępstwa od nich uwzględniać jedynie w takim zakresie, w jakim odpowiada to

ustawie, a zatem bez stosowania wykładni rozszerzającej.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).