III UK 31/04

Wyrok z dnia 25 maja 2004 r.

III UK 31/04

Tryb wznowienia postępowania na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) nie został od-

rębnie uregulowany w tej ustawie i dlatego w tym zakresie ma zastosowanie

art. 149 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach.

Przewodniczący SSN Andrzej Wasilewski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Krystyna Bednarczyk, Katarzyna Gonera.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 maja 2004 r. sprawy

z wniosku Ireny M.-S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w

R. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 6 listopada 2003 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. decyzją z dnia 22 lipca 2002 r.

wznowił postępowanie i uchylił swą uprzednio wydaną decyzję z dnia 9 listopada

2001 r. oraz odmówił wnioskodawczyni - Irenie M.-S. prawa do wcześniejszej eme-

rytury z tytułu opieki nad dzieckiem.

Następnie, Sąd Okręgowy w Rzeszowie wyrokiem z dnia 29 stycznia 2003 r.

[...] oddalił odwołanie wnioskodawczyni od powyższej decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziału w R. z dnia 22 lipca 2002 r. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd

Okręgowy ustalił, iż strona pozwana naprzód zawiesiła wypłatę przyznanego uprzed-

nio wnioskodawczyni decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w R. z

dnia 9 listopada 2001 r. świadczenia w postaci prawa do wcześniejszej emerytury z

tytułu opieki nad dzieckiem z uwagi na kontynuację zatrudnienia przez wnioskodaw-

czynię, a następnie - wobec stwierdzenia w dniu 27 czerwca 2002 r. przez lekarza

2

orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie udostępnionej mu do-

kumentacji lekarskiej, że syn wnioskodawczyni nie wymagał i nadal nie wymaga sta-

łej opieki lub pomocy innej osoby w czynnościach samoobsługowych - wydała za-

skarżoną decyzję o wznowieniu postępowania oraz o uchyleniu przyznanego

uprzednio na rzecz wnioskodawczyni świadczenia w postaci prawa do wcześniejszej

emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem. Na podstawie dowodu z opinii biegłego leka-

rza sądowego - specjalisty z zakresu chorób płuc, która przeprowadzona została na

zlecenie Sądu, Sąd Okręgowy stwierdził, że syn wnioskodawczyni - Krzysztof S.

(urodzony w dniu 14 maja 1986 r.) przed dniem 31 grudnia 1998 r. nie wymagał, ani

też aktualnie nie wymaga stałej opieki i pielęgnacji lub pomocy ze strony matki w

związku ze stwierdzoną u niego chorobą - astmą oskrzelową (§ 1 ust. 1 w związku z

§ 1 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie upraw-

nień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagają-

cymi stałej opieki Dz.U. Nr 28, poz. 149), natomiast stan zdrowia dziecka uzasadnia

okresową opiekę w przypadku istotnych zaostrzeń choroby.

Z kolei, Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 6 listopada 2003 r. [...]

oddalił apelację wnioskodawczyni od powyższego wyroku Sądu Okręgowego w Rze-

szowie z dnia 29 stycznia 2003 r., a odnosząc się w uzasadnieniu swego rozstrzy-

gnięcia do jej zarzutów stwierdził, iż „organ rentowy był w prawie do wznowienia po-

stępowania dotyczącego Ireny M.-S., na podstawie jednak art. 114 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, a nie - jak wskazano błędnie w za-

skarżonej decyzji, jak i w odpowiedzi na odwołanie - art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.”, pod-

kreślając równocześnie, że zaskarżona decyzja organu rentowego poprzedzona zo-

stała zapoznaniem się przez lekarza orzecznika w dniu 27 czerwca 2002 r. „z doku-

mentacją lekarską, uzyskaną z placówki, która w dniu 26 października 2001 r. wydała

zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia nieletniego Krzysztofa S.”.

W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 6

listopada 2003 r. pełnomocnik wnioskodawczyni zarzucił naruszenie: po pierwsze - §

1 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie

uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wy-

magającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm.) w związku z art. 186 ust. 3

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) „przez odebranie wnioskodawczyni

prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem wsku-

3

tek uznania przeprowadzonego postępowania za prawidłowo wznowione, mimo iż

brak było przesłanek do weryfikacji tego prawa”; oraz po drugie - art. 114 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. i art. 149 § 1

k.p.a. w związku z art. 124 ust. 1 oraz art. 14 ust. 1 i ust. 3 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, a także art. 233 k.p.c. - wobec przyjęcia, że przepisy te mogły stano-

wić w danym wypadku podstawę prawną do wznowienia postępowania w sprawie

oraz uchylenia uprzednio wydanej prawomocnej decyzji, na mocy której wniosko-

dawczyni uzyskała prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem.

Równocześnie, wskazując na okoliczność uzasadniającą przyjęcie kasacji do rozpo-

znania, w kasacji podniesiono, iż w rozpoznawanej sprawie występuje istotne zagad-

nienie prawne, które sprowadza się do potrzeby odpowiedzi na pytanie: „czy instytu-

cja ponownego ustalenia prawa do świadczenia z art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ma

charakter alternatywny w stosunku do instytucji wznowienia postępowania na pod-

stawie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.”; „czy w postępowaniu rentowym prowadzonym na

podstawie art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych dopuszczalne jest wznowienie postępowania

na podstawie jednej decyzji, która jednocześnie ponownie ustala prawo do świad-

czeń, czy też ‘wznowienie’ postępowania powinno nastąpić w formie postanowienia

na podstawie art. 149 § 1 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o FUS”; oraz „czy orze-

czenie lekarza orzecznika, nieistniejące w chwili wydania decyzji o przyznaniu eme-

rytury, a uzyskane dopiero po jej wydaniu w sprawie nie objętej zakresem art. 114

ust. 1 i 3 ustawy o FUS oraz poza jakimkolwiek trybem przewidzianym w przepisach

ustawy o FUS, a przy tym wyłącznie w celu weryfikacji ustaleń dokonanych mocą

prawomocnej decyzji organu rentowego, może być źródłem ujawniającym okolicz-

ność istniejącą przed wydaniem decyzji przyznającej emeryturę wbrew treści za-

świadczenia lekarskiego odpowiedniej placówki medycznej, wydanego na podstawie

§ 1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r.”. W konsekwencji,

w kasacji sformułowany został wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez

zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji i uchylenie poprzedzającej go decyzji organu

rentowego lub o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Ape-

lacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz wnioskodawczyni

kosztów zastępstwa procesowego.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stanowi wyraź-

nie, że „prawo do świadczeń ulega ponownemu ustaleniu” także z urzędu, „jeżeli po

uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe do-

wody lub ujawnione okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają

wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość”. Ponieważ równocześnie art.

124 tej ustawy stanowi, iż w postępowaniu o świadczenia w niej określone „stosuje

się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że niniejsza ustawa

stanowi inaczej”, to wynika stąd, że powyższa dyspozycja 114 ust. 1 ustawy o eme-

ryturach i rentach z FUS stanowi lex specialis względem analogicznej dyspozycji art.

145 § 1 pkt 1 k.p.a., wedle której w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wzna-

wia się postępowanie, jeżeli „wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności fak-

tyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nie znane organowi, który

wydał decyzję” i w konsekwencji, w sprawach, których dotyczy art. 114 ust. 1 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS nie ma zastosowania art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Nato-

miast kwestia trybu wznowienia postępowania na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS nie została odrębnie uregulowana w tej ustawie i dlate-

go w tym zakresie ma zastosowanie art. 149 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, co oznacza, że w celu wznowienia postępowania na

podstawie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS organ rentowy na-

przód powinien wydać postanowienie o wznowieniu postępowania (art. 149 § 1 i 2

k.p.a.), a dopiero w dalszej kolejności - po przeprowadzeniu wznowionego postępo-

wania - powinien wydać stosowną decyzję (art. 151 k.p.a.). Jakkolwiek postanowie-

nie o wznowieniu postępowania powinno być wydane w formie pisemnej i powinno

zostać doręczone stronom tego postępowania, skoro ma ono na celu ponowne

‘wszczęcie postępowania’ w tej samej sprawie (art. 61 § 4 k.p.a.), to jednak nieza-

dośćuczynienie temu obowiązkowi nie stanowi rażącego naruszenie prawa, które

mogłoby uzasadniać stwierdzenie nieważności wznowionego postępowania, ponie-

waż na postanowienie o wznowieniu postępowania nie przysługuje zażalenie (art.

141 § 1 k.p.a. - a contrario), a zarzut na takie naruszenie prawa przez organ strona

może podnieść w odwołaniu od decyzji wydanej w wyniku wznowionego postępowa-

nia, przy czym zarzut ten powinien być uwzględniony przez organ odwoławczy w

sytuacji, gdy naruszenie to miało wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie.

5

W rozpoznawanej sprawie, jest poza sporem, że organ rentowy wznawiając

postępowanie nie doręczył wnioskodawczyni postanowienia o wznowieniu tego po-

stępowania, a w decyzji wydanej w wyniku wznowienia tego postępowania błędnie

wskazał na art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. zamiast na art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS. Wskazane uchybienia prawne nie miały jednak wpływu na treść roz-

strzygnięcia wydanego przez organ rentowy w wyniku wznowienia postępowania w

niniejszej sprawie. W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny trafnie bowiem stwierdził,

że zaskarżona decyzja organu rentowego z dnia 22 lipca 2002 r. - uchylająca

uprzednio wydaną decyzję z dnia 9 listopada 2001 r., przyznającą wnioskodawczyni

uprawnienie do wcześniejszej emerytury na podstawie przedstawionego przez nią

zaświadczenia lekarskiego z dnia 26 października 2001 r. o stanie zdrowia jej

dziecka - została wydana w wyniku wznowienia postępowania i na podstawie orze-

czenia lekarza orzecznika, który w dniu 27 czerwca 2002 r. w wyniku zapoznania się

z dokumentacją lekarską, uzyskaną z placówki, która uprzednio wydała zaświadcze-

nie lekarskie o stanie zdrowia małoletniego dziecka wnioskodawczyni, stwierdził, że

dziecko to przed dniem 31 grudnia 1998 r. nie wymagało stałej opieki swej matki, co

też następnie - w wyniku postępowania dowodowego przeprowadzonego przez Sąd

Okręgowy w Rzeszowie - potwierdziła w przedmiotowej sprawie również opinia bie-

głego lekarza sądowego. Ustalenia te, które podzielił także i przyjął jako własne Sąd

Apelacyjny, nie zostały zakwestionowane w kasacji. Stąd bezzasadne okazały się

zarzuty kasacji dotyczące naruszenia w rozpoznawanej sprawie § 1 ust. 1 i 2 rozpo-

rządzenia Rady Ministrów w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury, a także

zarzut dotyczący braku podstaw do wznowienia postępowania w trybie art. 114 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Natomiast fakt naruszenia przez organ ren-

towy wznawiający postępowanie w rozpoznawanej sprawie art. 149 § 1 i 2 k.p.a.,

wobec niedoręczenia wnioskodawczyni postanowienia o wznowieniu postępowania,

jakkolwiek miał miejsce w niniejszej sprawie, to jednak nie mógł mieć i nie miał żad-

nego znaczenia dla treści decyzji organu rentowego wydanej w wyniku wznowionego

postępowania i dlatego nie został uwzględniony.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

========================================