III CZP 28/04

Uchwała z dnia 4 czerwca 2004 r., III CZP 28/04

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk

Sędzia SA Zbigniew Cendrowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "N." S.A. w W. przeciwko "M.C." S.A. w

W. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 4

czerwca 2004 r., przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra

Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w

Warszawie postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2004 r.:

"Czy w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych termin do

wniesienia pozwu wzajemnego podlega ograniczeniom określonym w art. 47914

§ 2

i art. 47918

§ 3 k.p.c.?"

podjął uchwałę:

W postępowaniu w sprawach gospodarczych powództwo wzajemne może

być wytoczone w terminie określonym w art. 204 § 1 k.p.c., nie można go

jednak skutecznie oprzeć na twierdzeniach, zarzutach i dowodach, które

uległy prekluzji na podstawie art. 47914

§ 2 k.p.c.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 11 lutego 2003 r. Sąd Okręgowy, Sąd Gospodarczy w

Warszawie zasądził od "M.C." S.A. w W. na rzecz "N.H." S.A. w W. kwotę

11 500 000 zł z odsetkami tytułem zwrotu udzielonej pożyczki. Uwzględniając

powództwo, Sąd Okręgowy stwierdził, że strona pozwana w odpowiedzi na pozew

zarzuciła jedynie istnienie zapisu na sąd polubowny, natomiast w odniesieniu do

istoty sporu podniosła ogólnikowo, "z ostrożności procesowej", bez powołania się

na konkretne dowody, iż kwota 11 500 000 zł otrzymana została od powoda jako

kapitał obrotowy celem zaprojektowania instalacji, obsługi i utrzymania sieci

telekomunikacyjnej w W. Dalsze zarzuty, twierdzenia i dowody zgłoszone zostały

później, w pozwie wzajemnym, będącym w rzeczywistości – jak ocenił to Sąd –

pismem procesowym zawierającym kompilację zarzutu potrącenia i powództwa

wzajemnego.

Wydając wyrok, Sąd Okręgowy postanowieniem zwrócił pozew wzajemny "celem

ewentualnego odrębnego rozpatrzenia". Zażalenie strony pozwanej na to

postanowienie, zmierzające do jego uchylenia, zostało przez Sąd Apelacyjny w

Warszawie uwzględnione, natomiast podczas rozpatrywania apelacji od wyroku

Sąd ten powziął poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz w postanowieniu z

dnia 6 kwietnia 2004 r., podjętym na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Formułując przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, Sąd

Apelacyjny objął nim dwie kwestie, wymagające odrębnej analizy. Pierwsza dotyczy

terminu do wniesienia powództwa wzajemnego w postępowaniu odrębnym w

sprawach gospodarczych, a ściślej – możliwości stosowania w tym postępowaniu

przepisu art. 204 § 1 zdanie drugie k.p.c., druga natomiast wiąże się ze

stosowaniem do powództwa wzajemnego przepisu art. 47914

§ 2 k.p.c.,

dotyczącego prekluzji twierdzeń, zarzutów i dowodów na ich poparcie.

Analizę pierwszej kwestii należy rozpocząć od stwierdzenia, że art. 204 k.p.c.,

określający warunki dopuszczalności powództwa wzajemnego, formę oraz termin i

sposób jego wytoczenia, stanowi normę ogólną, mającą zastosowanie w całym

postępowaniu procesowym, a więc także w postępowaniach odrębnych, chyba że

wśród przepisów regulujących te postępowania przewidziano przepisy szczególne.

W przepisach działu IVa, regulujących postępowanie w sprawach gospodarczych,

nie ma – w przeciwieństwie do innych postępowań odrębnych (art. 439 § 1, art. 479,

493 § 4 oraz art. 5054

§ 2 k.p.c.) – unormowań szczególnych, a to oznacza, że w

postępowaniu tym przepis art. 204 k.p.c., a zwłaszcza jego § 1, ma pełne

zastosowanie. Powództwo wzajemne w sprawach gospodarczych może być zatem

wniesione zarówno w odpowiedzi na pozew, jak i oddzielnie, nie później jednak niż

na pierwszej rozprawie albo w sprzeciwie od wyroku zaocznego. Wynika z tego

dalszy wniosek, że wniesienie odpowiedzi na pozew nie wyłącza wytoczenia

powództwa wzajemnego, jeżeli – oczywiście – nastąpi to nie później niż na

pierwszej rozprawie.

W tym stanie rzeczy sugestia Sądu Apelacyjnego, poddana pod rozwagę w

osnowie oraz w uzasadnieniu przedstawionego do rozstrzygnięcia zagadnienia

prawnego, że w postępowaniu w sprawach gospodarczych termin wytoczenia

powództwa wzajemnego jest – pośrednio – korygowany przepisami art. 47914

§ 2 i

art. 47918

§ 3 k.p.c., nie może być uznana za uzasadnioną.

Przechodząc do drugiej kwestii, a więc do odpowiedzi na pytanie, jakie

znaczenie dla opisu powództwa wzajemnego w sprawach gospodarczych ma

zasada prekluzji w zakresie gromadzenia materiału procesowego, należy na

wstępie odwołać się do uchwały Sąd Najwyższego z dnia 17 lutego 2004 r., III CZP

115/03 ("Biuletyn SN" 2004, nr 2, s. 5), w której wyjaśniono, że system prekluzji

polega na nałożeniu na strony ciężaru przedstawienia sądowi wszystkich znanych

im faktów, dowodów i zarzutów w określonym terminie, pod rygorem utraty

możliwości późniejszego ich przytaczania lub powoływania. Do rygorów systemu

prekluzyjnego należy również wymaganie, aby strony podały – także w

wyznaczonym terminie – wszystkie znane im fakty, dowody i zarzuty, choćby nawet

w formie ewentualnej, tylko na wypadek, gdyby twierdzenia zaprezentowane w

pierwszej kolejności okazały się nieskuteczne lub nie zostały uwzględnione przez

sąd.

System prekluzji znajduje urzeczywistnienie zwłaszcza w tych sprawach, które ze

względu na swój charakter wymagają podwyższonej sprawności postępowania, a

także w sprawach objętych przymusem adwokacko-radcowskim lub w sprawach, w

których przymus ten wprawdzie nie obowiązuje, ale zawodowi pełnomocnicy biorą

w nich udział. Szczególne znaczenie dla upowszechnienia tego systemu miała

ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego,

ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr

48, poz. 554 ze zm.); w sposób wskazujący na konsekwentne założenia

legislacyjne, tworzące spójną koncepcję przyspieszenia i usprawnienia

postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych oraz sprawach drobnych i

prostych, ustawodawca znowelizował art. 207, 47912

§ 2, art. 47914

§ 2 i art. 495 § 3

k.p.c. oraz wprowadził – obok innych przepisów konstytuujących postępowanie

uproszczone – art. 5055

k.p.c. Przepisy te mają bardzo zbliżoną treść i wyraźnie

określony cel – koncentrację materiału dowodowego, skupienie czynności

procesowych stron i przyspieszenie postępowania.

Konkludując te wywody, Sąd Najwyższy przyjął w powołanej uchwale, że w

postępowaniu w sprawach gospodarczych pozwany traci prawo powoływania

twierdzeń, zarzutów oraz dowodów na ich poparcie, niepowołanych w odpowiedzi

na pozew, bez względu na ich znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, chyba że

wykaże, iż ich powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe, albo że

potrzeba powołania wynikła później (art. 47914

§ 2 k.p.c.).

Rozwijając zaprezentowane stanowisko Sądu Najwyższego, które skład

rozstrzygający niniejsze zagadnienie prawne podziela, należy uznać, że art. 47914

§

2 k.p.c. odnosi się nie tylko do tego materiału procesowego, który pozwany

przedstawia celem obrony przed powództwem głównym, ale również do tego, który

służy – wyłącznie lub pomocniczo – uzasadnieniu powództwa wzajemnego. Teza ta

znajduje potwierdzenie w jednoznacznym brzmieniu art. 47914

§ 2, jak też

wzmacnia ją stawiane powództwu wzajemnemu wymaganie istnienia związku z

roszczeniem powoda lub występowanie "stanu potrącalności" roszczeń.

Przestrzeganie tego wymagania nie pozwala dokonać rozgraniczenia między

materiałem stanowiącym podłoże obrony przeciwko roszczeniu głównemu a

materiałem służącym powództwu wzajemnemu, a nawet gdyby takie rozgraniczenie

się powiodło, mogłoby się okazać, że w tej samej sprawie sąd zmuszony jest

dokonywać ustaleń faktycznych dotyczących tego samego wycinka rzeczywistości

innych dla rozstrzygnięcia powództwa głównego, a innych dla powództwa

wzajemnego. Zgoda na taki stan rzeczy oznaczałaby unicestwienie jednego z

podstawowych celów instytucji powództwa wzajemnego, jakim jest zapobieganie

rozbieżnościom między wyrokami wydawanymi na podstawie tego samego stanu

faktycznego.

Biorąc pod uwagę przedstawione rozważania oraz odwołując się do postawionej

już wcześniej tezy, że treść art. 47914

§ 2 k.p.c. nie ma żadnego wpływu na

stosowanie w sprawach gospodarczych art. 204 § 1 k.p.c., a więc, że pozwany

może wnieść powództwo wzajemne w odpowiedzi na pozew lub oddzielnie, nie

później jednak niż na pierwszej rozprawie, również wtedy, gdy wcześniej złożył

odpowiedź na pozew, należy stwierdzić, iż w sytuacji, w której pozwany

przedsiębiorca decyduje się dochodzić swych roszczeń w formie powództwa

wzajemnego, to w zakresie gromadzenia materiału procesowego – także

dotyczącego powództwa wzajemnego – podlega ograniczeniom przewidzianym w

art. 47914

§ 2 k.p.c.

Za zajętym stanowiskiem przemawia także konieczność przeciwdziałania

niebezpieczeństwu, które groziłoby prawidłowości procesu w wypadku uznania, że

powództwo wzajemne wytaczane po złożeniu odpowiedzi na pozew można oprzeć

na twierdzeniach, zarzutach i dowodach sprekludowanych na podstawie art. 47914

§

2 k.p.c. Trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, że w takiej sytuacji powództwo wzajemne

służyłoby obchodzeniu rygoru prekluzji.

Należy na koniec wyraźnie podkreślić, że stosowanie art. 47914

§ 2 k.p.c. do

powództwa wzajemnego nie osłabia pozycji pozwanego ani nie ogranicza jego

procesowych uprawnień. Po pierwsze, pozwany powinien zawczasu harmonizować

treść odpowiedzi na pozew z treścią pozwu wzajemnego, po drugie, powództwo

wzajemne może obejmować twierdzenia, zarzuty i dowody, których powołanie w

odpowiedzi na pozew nie było możliwe albo gdy potrzeba ich powołania powstała

później, i po trzecie, nic nie stoi na przeszkodzie, aby pozwany, zamiast wnosić

powództwo wzajemne – w sytuacji, w której upłynął termin dla podnoszenia

twierdzeń, zarzutów i dowodów na ich poparcie – i narażać się na ewentualne

negatywne skutki prekluzji, wytoczył powództwo w odrębnej sprawie.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.