II UK 419/03

Wyrok z dnia 22 czerwca 2004 r.

II UK 419/03

Stwierdzenie niepełnosprawności dziecka przed ukończeniem 16 roku

życia wymaga ustalenia, czy jej przyczyna mieści się w stanach chorobowych

wymienionych w § 1 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989

r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących

się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm.) oraz czy

stan ten uniemożliwiał mu samodzielność w decyzjach lub czynnościach życia

codziennego, a następnie czy z tej niepełnosprawności wynikała potrzeba sta-

łej nad nim opieki.

Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Barbara Wagner

(sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 czerwca 2004 r.

sprawy z wniosku Mieczysława G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w S. o prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem,

na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 27

sierpnia 2003 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Lu-

blinie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o kosz-

tach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 27 sierpnia 2003 r. [...] oddalił ape-

lację Mieczysława G. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Siedlcach z dnia 18 kwietnia 2002 r. [...] oddalającego jego odwołanie

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w S. z dnia 24 stycznia 2001

r., odmawiającej prawa do wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących

się dziećmi wymagającymi stałej opieki.

2

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena. Decyzją z dnia 24 stycznia 2001 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

odmówił Mieczysławowi G. prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad

dzieckiem wymagającym stałej opieki. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy pod-

niósł, że całkowita niezdolność do pracy syna ubezpieczonego - Adama G., urodzo-

nego w dniu 13 czerwca 1976 r., powstała po ukończeniu przez niego 18 roku życia.

Powołany w toku postępowania sądowego biegły lekarz psychiatra rozpoznał u syna

wnioskodawcy schizofrenię paranoidalną powodującą całkowitą niezdolność do

pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji od stycznia 1997 r., tj. po ukończe-

niu przez niego 18 lat.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena

materiału dowodowego jest prawidłowa. W szczególności Sąd ten właściwie ustalił,

że całkowita niezdolność do pracy Adama G. powstała po 18 roku życia. Przedłożo-

na przez wnioskodawcę dokumentacja lekarska nie wnosi, według Sądu, niczego

istotnego do sprawy, a jedynie potwierdza ocenę stanu zdrowia Adama G. dokonaną

przez Sąd pierwszej instancji. Z dokumentacji tej wynika bowiem, że syn wniosko-

dawcy został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, a ustalony

stopień niepełnosprawności datuje się od 21 kwietnia 2000 r., tj. po ukończeniu przez

niego 23 roku życia.

Mieczysław G. zaskarżył ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawy kasacji

naruszenie prawa materialnego, a mianowicie § 1 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury

pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz.

149), powoływanego dalej jako „rozporządzenie” - poprzez jego błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że „całkowita niezdolność do pracy i niezdolność do samo-

dzielnej egzystencji są tożsame z „inwalidztwem” w rozumieniu rozporządzenia, a w

„konsekwencji uznanie, iż wnioskodawca nie jest uprawniony do wcześniejszej eme-

rytury z tytułu opieki nad dzieckiem” oraz naruszenie przepisów postępowania, a to:

art. 244 k.p.c.- poprzez „nieuznanie mocy dowodowej Orzeczenia o niepełnospraw-

ności”, art. 233 k.p.c. i art. 382 k.p.c. - poprzez „brak wnikliwej i wszechstronnej

oceny materiału dowodowego”, prowadzącej do wniosku, że „inwalidztwo Adama G.

powstało po ukończeniu przez niego 18 roku życia”, podczas gdy zgromadzony ma-

teriał dowodowy wskazuje, iż powstało ono przed ukończeniem 18 roku życia, peł-

nomocnik wnioskodawcy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i prze-

3

kazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o jego zmianę „poprzez uwzględnienie odwołania wnioskodawcy i przy-

znanie mu prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem wyma-

gającym stałej opieki” oraz o zasądzenie kosztów sporządzenia i wniesienia kasacji

według obowiązujących przepisów. Za okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasa-

cji podał konieczność dokonania przez Sąd Najwyższy wykładni pojęcia „inwalidztwo”

w rozumieniu § 1 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. W uzasadnieniu kasacji podniósł, że

Sądy błędnie przyjęły, iż całkowita niezdolność do pracy i niezdolność do samodziel-

nej egzystencji są tożsame z pojęciem „inwalidztwa” w rozumieniu rozporządzenia. O

odmienności terminologicznej tych pojęć można, według niego, wnosić z uregulowań

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, która nie

przewiduje jakiegokolwiek związku faktycznego między inwalidztwem a niezdolno-

ścią do pracy. Ponadto, powiatowe i wojewódzkie zespoły orzekania o stopniu nie-

pełnosprawności, orzekające na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o reha-

bilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych - orzekają

o niepełnosprawności jako stanie fizycznym, psychicznym lub umysłowym, powodu-

jącym trwałe lub okresowe utrudnienie, ograniczenie bądź uniemożliwienie samo-

dzielnej egzystencji. Zaznaczył, że z pisemnych orzeczeń tychże organów oraz z

orzeczenia o niepełnosprawności Adama G. wynika, że niepełnosprawność nie jest

tożsama z inwalidztwem. Pełnomocnik Mieczysława G. wywodził również, że dla

prawidłowego orzeczenia o prawie wnioskodawcy do wcześniejszej emerytury ko-

nieczne jest ustalenie, czy u jego dziecka istnieje inwalidztwo pierwszej albo drugiej

grupy, a nie, czy zachodzi niezdolność do samodzielnej egzystencji lub niezdolność

do pracy, jak ustalały Sądy obu instancji. Odnosząc się natomiast do naruszenia

przez Sąd przepisów prawa procesowego, twierdził, że „inwalidztwo” i „grupy inwa-

lidzkie” w rozumieniu rozporządzenia odpowiadają orzekanej obecnie „niepełno-

sprawności” i „stopniom niepełnosprawności”. Jego zdaniem, Sąd naruszył art. 244

k.p.c., albowiem nie uwzględnił orzeczenia wojewódzkiego zespołu orzekania o

stopniu niepełnosprawności z dnia 25 września 2000 r., z którego wynika, że niepeł-

nosprawność Adama G. powstała przed 16 rokiem życia. Podnosił również, że Sądy

nie ustaliły „czy Adam G. jest inwalidą w rozumieniu właściwych przepisów, oraz do

której grupy inwalidzkiej został ewentualnie zaliczony”. Poprzez brak wnikliwej i

wszechstronnej oceny zebranego materiału dowodowego, a zwłaszcza opinii bie-

4

głego lekarza psychiatry, która - w ocenie skarżącego - jest wątpliwa i „zewnętrznie

sprzeczna”, Sąd naruszył także art. 233 k.p.c. oraz 382 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z dniem 1 stycznia 1999 r. weszła w życie ustawa z 17 grudnia 1998 r. o eme-

ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118

ze zm.). Uchyliła ona wszystkie akty prawne obowiązujące dotychczas w zakresie

nabywania prawa do emerytury, w tym rozporządzenie Rady Ministrów z 15 maja

1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących

się dziećmi wymagającymi stałej opieki. Zgodnie z art. 186 ust. 3 powołanej ustawy,

do wniosków o emeryturę osób, które do dnia wejścia w życie ustawy nie zgłosiły

wniosku o to świadczenie, mimo że spełniły warunki do nabycia do niego prawa, w

zakresie warunków nabycia prawa do emerytury stosuje się przepisy dotychczasowe.

Mieczysław G. wnosił o przyznanie mu wcześniejszej emerytury z tytułu sprawowania

stałej opieki nad synem Adamem. Zgodnie z § 1 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, warun-

kiem nabycia prawa do wcześniejszej emerytury było zaliczenie dziecka do I grupy

inwalidów lub do grupy II ze względu na stany chorobowe wymienione w ust. 3.

Wśród owych enumeratywnie wyliczonych stanów chorobowych znalazły się, między

innymi, umiarkowane, znaczne i głębokie upośledzenie umysłowe, choroba psy-

chiczna, uszkodzenie lub choroba centralnego układu nerwowego uniemożliwiające

samodzielność w decyzjach lub czynnościach życia codziennego (pkt 2). Wykazanie

konieczności sprawowania stałej opieki nad dzieckiem, które nie ukończyło 16 roku

życia nie wymagało orzeczenia o jego inwalidztwie; wystarczało stwierdzenie przez

poradnię specjalistyczną lub oddział sprawujący opiekę medyczną, że z powodu jed-

nego ze stanów chorobowych wymienionych w ust. 3 § 1 rozporządzenia dziecko

wymaga stałej opieki. Ustawą z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw

o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461)

wprowadzono w miejsce pojęcia „inwalidztwo” pojęcie „niezdolność do pracy” (art. 1).

Zgodnie z jej art. 10, ilekroć przepisy regulujące sprawy zaopatrzenia emerytalnego

pracowników uzależniają określone prawo do świadczenia od spełnienia warunku

inwalidztwa, należy przez to rozumieć całkowitą lub częściową niezdolność do pracy

(ust.1); przez inwalidów I grupy należy rozumieć całkowitą niezdolność do pracy oraz

niezdolność do samodzielnej egzystencji, a przez inwalidów grupy II - całkowitą nie-

5

zdolność do pracy. Z dniem 1 września 1997 r. (data wejścia ustawy z 28 czerwca

1996 r. w życie) zmieniony został tryb orzekania o niezdolności do pracy; komisje do

spraw inwalidztwa i zatrudnienia zastąpił lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych (nie ma przeto racji pełnomocnik skarżącego, że komisje zostały zlikwi-

dowane od 1 stycznia 1999 r.). Ustawą z 28 czerwca 1996 r. (art. 8) wprowadzono

także istotne zmiany w ustawie z dnia 9 maja 1991 r. o zatrudnieniu i rehabilitacji za-

wodowej osób niepełnosprawnych (Dz.U. Nr 46, poz. 201 ze zm.). Polegały one na

wprowadzeniu „nowej” definicji osoby niepełnosprawnej, ustaleniu „po nowemu”

stopni niepełnosprawności oraz wprowadzeniu innego od dotychczasowego trybu

orzekania o niepełnosprawności (przejętych następnie w ustawie z dnia 27 sierpnia

1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych, Dz.U. Nr

123, poz. 776). U podstaw tych zmian znalazło się - słuszne - założenie, że jakkol-

wiek i niepełnosprawność i niezdolności do pracy są stanami wynikającymi z naru-

szenia sprawności organizmu, inwalidztwo biologiczne (niepełnosprawność) nie zaw-

sze musi oznaczać inwalidztwa zawodowego (niezdolności do pracy). Niepełno-

sprawność i jej stopień ustalane są wprawdzie z odniesieniem się do zdolności do

pracy, ale pracy w rozumieniu socjologicznym - jako jednej z wykonywanych ról

społecznych. Niezdolność do pracy na gruncie przepisów ustawy o osobach niepeł-

nosprawnych jest w związku z tym tylko częściowo tożsama z niezdolnością do pracy

- warunkiem nabycia prawa do niektórych świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

Niezdolność do pracy i niepełnosprawność nie wykluczają się, ale krzyżują. Wobec

tego z orzeczenia o niezdolności do pracy można wnosić o niepełnosprawności, i

odwrotnie - z orzeczenia o niepełnosprawności o niezdolności do pracy. W tym kon-

tekście, orzeczenie z 25 września 2000 r. o niepełnosprawności Adama G. istniejącej

przed ukończeniem przez niego 16 roku życia wymagało oceny, czy jej przyczyna

(schizofrenia paranoidalna) mieści się w stanach chorobowych wymienionych w § 1

ust. 3 rozporządzenia, czy stan ten uniemożliwiał mu samodzielność w decyzjach lub

czynnościach życia codziennego, a następnie czy z niepełnosprawności tej wynikała

potrzeba stałej nad nim opieki.

Warunkiem nabycia prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z 15 maja 1989 r. jest istnienie inwalidztwa dziecka od

urodzenia albo jego powstanie przed ukończeniem 18 roku życia. Syn skarżącego

urodził się 13 czerwca 1976 r. Ukończył więc 18 lat w dniu 13 czerwca 1994 r. Do

oceny jego stanu zdrowia w celu ustalenia uprawnień emerytalnych jednego z rodzi-

6

ców powinny być stosowane przepisy obowiązujące najpóźniej 12 czerwca 1994 r. W

tym czasie obowiązywała ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytal-

nym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Do I grupy inwalidów

zaliczane były osoby „niezdolne do wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia, które

ze względu na niemożność samodzielnej egzystencji wymagają stałej lub długotrwa-

łej opieki innej osoby” (art. 24 ust. 4); do inwalidów grupy II - „osoby niezdolne do

wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia” (art. 24 ust. 3). Nie ma przeto racji pełno-

mocnik skarżącego, że pojęcie inwalidztwa wymaga na gruncie przepisów rozporzą-

dzenia definicji. Nie wymaga, skoro zdefiniował je ustawodawca. Wymagają nato-

miast wyjaśnienia dwie zasadnicze dla prawidłowego rozstrzygnięcia rozpoznawanej

sprawy kwestie. Po pierwsze, czy przed 13 czerwca 1992 r. rozpoznana u Adama G.

paranoidalna schizofrenia uniemożliwiała mu „samodzielność w decyzjach lub czyn-

nościach życia codziennego” i czy wymagał on stałej opieki (§ 1 ust. 2 i ust. 3 pkt 2

rozporządzenia); po drugie - czy po 13 czerwca 1992 r., a przed 13 czerwca 1994 r.,

był on inwalidą I lub II grupy z powodu tego schorzenia (§ 1 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 pkt 2

rozporządzenia). Ustalenia w tym zakresie wymagały pogłębionej analizy stanu

zdrowia syna skarżącego, odniesienia się do etiologii choroby, określenia czasu, w

którym ujawniły się jej objawy i wnikliwej charakterystyki poszczególnych jej etapów.

Nie spełnia tych warunków opinia biegłego lekarza psychiatry Bogumiły Ł.-K. Oparcie

rozstrzygnięcia na tym tylko dowodzie czyni uzasadnionym zarzut kasacji, iż Sąd

drugiej instancji wydał zaskarżony wyrok z naruszeniem art. 233 k.p.c.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39313

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

========================================