II UZP 3/04

Uchwała z dnia 22 czerwca 2004 r.

II UZP 3/04

Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Barbara Wagner

(sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczy-

ka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 czerwca 2004 r. sprawy z wniosku Mariu-

sza M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w L. o rentę, na

skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu

postanowieniem z dnia 28 stycznia 2004 r. [...]

„1) Czy żołnierz niezawodowy Sił Zbrojnych RP, który częściowo utracił zdol-

ność do pracy zarobkowej w czasie odbywania służby wojskowej bez związku ze

służbą, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego,

a który nie spełnia przesłanki z art. 57 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z 17.12.1998r. o eme-

ryturach i rentach z FUS (Dz.U. nr 162, poz. 1118 ze zm.), nabywa prawo do renty

szkoleniowej ?

w razie odpowiedzi przeczącej:

2) Czy żołnierz niezawodowy Sił Zbrojnych RP, który w czasie odbywania

służby wojskowej utracił zdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie, ale rokuje

odzyskanie zdolności po przekwalifikowaniu jest osobą niezdolną do pracy w rozu-

mieniu art. 30 ust. 1 ustawy z 29.05.1974r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i

wojskowych oraz ich rodzin (tekst jedn. Dz.U. z 2002r., nr 9, poz. 87), uprawnioną do

renty inwalidy wojskowego ?”

p o d j ą ł uchwałę:

1) Niezawodowy żołnierz Sił Zbrojnych RP, który utracił częściowo zdol-

ność do pracy zarobkowej w czasie odbywania służby wojskowej bez związku z

tą służbą, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania za-

wodowego, a który nie spełnia warunku określonego w art. 57 ust. 1 pkt 2

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

2

czeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) nie nabywa prawa do renty

szkoleniowej przewidzianej w art. 3 pkt 2 i art. 60 tejże ustawy.

2) Niezawodowy żołnierz Sił Zbrojnych RP, który w czasie odbywania

służby wojskowej utracił zdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie, ale

rokuje jej odzyskanie po przekwalifikowaniu jest inwalidą wojskowym w rozu-

mieniu art. 30 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwali-

dów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst Dz.U. z 2002 r. Nr

9, poz. 87 ze zm.) uprawnionym do renty z tytułu częściowej niezdolności do

pracy (art. 2 pkt 1 lit. a i art. 35 ust. 1 tejże ustawy).

U z a s a d n i e n i e

Przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle nastę-

pującego stanu faktycznego.

Mariusz M., urodzony 29 lipca 1976 r., z zawodu mechanik pojazdów samo-

chodowych, rozpoczął w listopadzie 1995 r. służbę wojskową jako żołnierz niezawo-

dowy. W dniu 5 grudnia 1996 r. został z niej zwolniony, albowiem rejonowa wojskowa

komisja lekarska orzekła o jego niezdolności do służby wojskowej niepozostającej w

związku ze służbą. Po stwierdzeniu u wnioskodawcy częściowej niezdolności do

pracy z powodu astmy oskrzelowej atopowej, organ rentowy przyznał mu rentę od

dnia 31 grudnia 1996 r. na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu

inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr

13, poz. 68 ze zm.), powoływanej dalej jako „ustawa” lub „ustawa zaopatrzeniowa”.

Rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy bez związku ze służbą wojskową

przyznawano Mariuszowi M. okresowo, ostatnio do 28 lutego 2001 r. W kwietniu

2001 r. lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozpoznał u wniosko-

dawcy astmę oskrzelową atopową oraz alergiczne zapalenie skóry, stwierdzając jed-

nocześnie, że schorzenia te pozostają bez związku ze służbą wojskową, zaś Mariusz

M., który jest niezdolny do pracy w dotychczasowym zawodzie, wymaga od 1 marca

2001 r. przekwalifikowania zawodowego. Na podstawie art. 60 w związku z art. 57 i

art. 58 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), powoływanej dalej jako

„ustawa emerytalna”, organ rentowy, decyzją z dnia 26 kwietnia 2001 r., odmówił

Mariuszowi M. prawa do renty szkoleniowej, gdyż - stosownie do wieku - nie posiadał

3

wymaganych dwóch lat stażu ubezpieczeniowego. Nie zachodziły również przesłanki

pozwalające na odstąpienie od wymaganego dwuletniego stażu ubezpieczeniowego.

Powołana w postępowaniu sądowym biegła alergolog stwierdziła, że astma oskrze-

lowa atopowa nie pozostaje w związku ze służbą wojskową i powoduje u wniosko-

dawcy dalszą, na okres 18 miesięcy od dnia 1 marca 2001 r., częściową niezdolność

do pracy, która powstała w październiku 1996 r., a więc w okresie odbywania służby

wojskowej. Uznała też, podobnie jak lekarz orzecznik ZUS, że wnioskodawca wyma-

ga przekwalifikowania zawodowego. Sąd Okręgowy mając na uwadze powyższe

ustalenia, zmienił decyzję organu rentowego i przyznał Mariuszowi M. prawo do dal-

szej okresowej renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy bez związku ze służbą

wojskową na kolejne 18 miesięcy. Odnosząc się do postulowanej przez lekarza

orzecznika ZUS i biegłą alergolog celowości przekwalifikowania zawodowego, Sąd

ten uznał, że, przy uwzględnieniu „specyfiki” stwierdzonej choroby i sytuacji na rynku

pracy, przekwalifikowanie takie byłoby znacznie utrudnione.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, do którego organ rentowy wniósł od powyż-

szego wyroku apelację, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie

art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne o treści z przytoczonej w sentencji uchwały.

Wątpliwości Sądu dotyczyły wykładni pojęcia „niezdolność do pracy” na gruncie

ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych

oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 87 ze zm.) w kontekście

możliwości przekwalifikowania zawodowego żołnierza (niezawodowego), który utracił

zdolność do pracy zarobkowej w czasie odbywania służby wojskowej i w konse-

kwencji możliwości przyznania mu renty szkoleniowej. W szczególności Sąd ten po-

wziął wątpliwość, czy pojęcie niezdolności do pracy w rozumieniu powołanej ustawy

jest tożsame z pojęciem niezdolności do pracy zdefiniowanym w art. 12 i art. 13

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Za tożsamością pojęciową „niezdolności do pracy” na gruncie obu tych

ustaw przemawia, zdaniem Sądu, odpowiednie stosowanie w sprawach nieuregulo-

wanych w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych niektórych

przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w tym art. 12, art. 13 i art. 14.

Ustawa o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych nie reguluje jednak kwe-

stii przekwalifikowania zawodowego osoby niezdolnej do pracy, jak też nie odwołuje

się w tym zakresie do ustawy emerytalnej. Powszechny system ubezpieczeń spo-

łecznych przewiduje możliwość przekwalifikowania zawodowego osoby niezdolnej do

4

pracy, przy czym ubezpieczonemu podlegającemu takiemu przekwalifikowaniu przy-

sługuje prawo do renty szkoleniowej, zastępującej rentę „zwykłą”. Świadczeniobiorca

po przekwalifikowaniu uznawany jest za osobę zdolną do pracy. Powstaje zatem za-

gadnienie, czy na gruncie ustawy zaopatrzeniowej możliwe jest przekwalifikowanie

zawodowe ubezpieczonego, a w konsekwencji, czy można przyznać mu prawo do

renty szkoleniowej. W ocenie Sądu, prawa do renty szkoleniowej nie można wypro-

wadzać wyłącznie z regulacji o odpowiednim stosowaniu art. 12 - art. 14 ustawy o

emeryturach i rentach, gdyż nie stanowią one podstawy materialno-prawnej do orze-

kania o rencie szkoleniowej. Za odpowiedzią negatywną przemawiają i inne argu-

menty. Po pierwsze, ustawa zaopatrzeniowa nie przewiduje w katalogu świadczeń

(art. 2) renty szkoleniowej. Po drugie, do stosowania regulacji w zakresie prawa do

renty szkoleniowej nie odsyła również art. 64 tej ustawy. Sąd podkreślił, że ustawo-

dawca wprowadził instytucję renty szkoleniowej zarówno do ustawy podstawowej

(ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin, DzU. Nr 40, poz. 267 ze zm.) jak i do szeregu ustaw odrębnych, jednak nie

przewidział jej w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich

rodzin. Świadczyłoby to o tym, że instytucja renty szkoleniowej nie ma zastosowania

na gruncie tej ustawy.

Sąd powziął również wątpliwość odnośnie do możliwości stosowania przez or-

gan rentowy przepisów ustawy emerytalnej dla oceny prawa do renty szkoleniowej, z

pominięciem ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych. Podniósł, że

lekarz orzecznik ZUS oraz biegły sądowy mogli orzec o celowości przekwalifikowa-

nia, gdyż ocena niezdolności do pracy dotyczyła faktu, a nie prawa. Z kolei decyzja

organu rentowego dotyczyła prawa. Ten nie mógł rozstrzygnąć o świadczeniu, które

dla danej sytuacji faktycznej nie jest przewidziane. W ocenie Sądu, przy braku w

ustawie zaopatrzeniowej regulacji kwestii przyznania prawa do renty szkoleniowej,

ubezpieczony spełniałby warunki do renty inwalidy wojskowego. Świadczenie to nie

jest bowiem, tak jak w ustawie o emeryturach i rentach, warunkowane posiadaniem

okresów ubezpieczenia. Warunku legitymowania się odpowiednim stażem ubezpie-

czenia nie przewidują zwłaszcza art. 30 i art. 52 ustawy zaopatrzeniowej. Wobec po-

wyższego Sąd powziął wątpliwość czy żołnierz niezawodowy, który utracił zdolność

do pracy w dotychczasowym zawodzie, ale rokuje odzyskanie zdolności do pracy po

przekwalifikowaniu jest osobą niezdolną do pracy w rozumieniu art. 30 ustawy z dnia

29 maja 1974 r., uprawnioną do renty inwalidy wojskowego. Wywodził przy tym, że

5

niedopuszczalność przyznania renty szkoleniowej na gruncie ustawy zaopatrzenio-

wej przemawiałaby również za niemożnością przekwalifikowania zawodowego.

Ewentualna dopuszczalność przekwalifikowania zawodowego bez prawa do renty

szkoleniowej jest, zdaniem Sądu, niemożliwa. Przy przekwalifikowaniu zawodowym

w pierwszej kolejności występuje bowiem niezdolność do pracy i ta podlega ubezpie-

czeniu. Dopiero w następstwie przekwalifikowania osoba niezdolna do pracy stanie

się osobą zdolną do pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie występuje kilka, mniej lub bardziej skomplikowa-

nych, zagadnień prawnych wymagających jednak zauważenia, rozważenia i roz-

strzygnięcia. W pierwszej kolejności należy udzielić odpowiedzi na pytanie, czy poję-

cie niezdolności do pacy (inwalidztwa) na gruncie przepisów ustawy zaopatrzeniowej

jest tożsame z pojęciem niezdolności do pracy w rozumieniu ustawy emerytalnej.

Kwestia ta została jednoznacznie rozstrzygnięta w art. 10 ustawy z dnia 28 czerwca

1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu

społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461), wprowadzającej w miejsce terminu inwalidztwo

termin niezdolność do pracy. Wedle tego przepisu, ilekroć przepisy regulujące

sprawy zaopatrzenia inwalidów wojskowych „objętych przepisami o zaopatrzeniu in-

walidów wojennych i wojskowych uzależniają określone prawo od warunku inwa-

lidztwa, należy przez to rozumieć całkowitą lub częściową niezdolność do pracy”

(ust. 1). Pojęcie niezdolności do pracy wprowadzone do systemu zabezpieczenia

społecznego z dniem 1 września 1997 r. (data wejścia w życie ustawy z 28 czerwca

1996 r.), zostało przejęte bez zmian w ustawie z 17 grudnia 1998 r. Używany w

ustawie zaopatrzeniowej termin inwalidztwo jest zatem odpowiednikiem znaczenio-

wym określenia niezdolność do pracy. Renta z tytułu niezdolności do pracy dla inwa-

lidy wojskowego (art. 2 pkt 1 lit. a ustawy) - to odpowiednik renty z tytułu niezdolności

do pracy dla ubezpieczonego (art. 3 pkt 2 ustawy emerytalnej). Warto jednak w tym

kontekście odnotować, że pomimo wielu nowelizacji ustawy zaopatrzeniowej po 1

września 1997 r. i ogłoszenia jej jednolitego tekstu w 2002 r. (Dz.U. Nr 9), ustawo-

dawca zachował określenie „inwalida wojskowy”. Znaczy ono tyle, ile na gruncie

ustawy emerytalnej - ubezpieczony niezdolny do pracy.

6

Ustawa z 29 maja 1974 r. jest ustawą opartą na zaopatrzeniowym modelu za-

bezpieczenia społecznego, a nie - jak ustawa z 17 grudnia 1998 r. - na modelu

ubezpieczeniowym. Wynikają stąd daleko idące konsekwencje. Niektóre z nich -

istotne - Sądy pominęły. Świadczenia przewidziane w ustawie są finansowane z

„funduszy państwowych” (art. 3), a nie - jak świadczenia z ubezpieczenia społeczne-

go - z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (art. 54 pkt 1 ustawy z dnia 13 paździer-

nika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.).

Powstanie do nich prawa nie jest powiązane z opłacaniem składki (okresem podle-

gania ubezpieczeniu społecznemu) ani z innym świadczeniem wzajemnym upraw-

nionego. Katalog świadczeń zaopatrzeniowych jest ukształtowany częściowo od-

miennie (art. 2 ustawy) od katalogu świadczeń ubezpieczeniowych (art. 3 ustawy

zaopatrzeniowej). Inaczej też uregulowane zostały warunki nabycia prawa do po-

szczególnych świadczeń z tego samego tytułu oraz ich wysokość. Ze względu na te

właśnie odmienności przepisy ubezpieczeniowe znajdują zastosowanie do zaopa-

trzenia inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin w takim jedynie zakresie,

w jakim odsyła do nich ustawodawca. Odesłania te w ustawie zaopatrzeniowej są

liczne.

Zgodnie z art. 64 ustawy, w sprawach nią nieuregulowanych stosuje się prze-

pisy ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, ale tylko te, które zostały enumeratywnie wymienione, i to odpowied-

nio. Odpowiednio, a więc z uwzględnieniem odmienności obu systemów zabezpie-

czeniowych. Są wśród nich art. 12, art. 13 i art. 14 definiujące niezdolność do pracy,

wyznaczające kryteria orzekania o niej i wskazujące podmiot do tego kompetentny.

Nie ma natomiast w ustawie odesłania do art. 57 ustawy emerytalnej, określającego

warunki nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy (w tym konieczności

posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego oraz powstania nie-

zdolności do pracy w okresach wskazanych w pkt 3). Określa je bowiem odmiennie,

w zgodzie z techniką zaopatrzeniową, a więc w oderwaniu od składki, art. 30 ustawy.

Ustawa zaopatrzeniowa nie odsyła do art. 62 ustawy emerytalnej określającego spo-

sób ustalenia wysokości renty z tytułu niezdolności do pracy, gdyż ustalana jest ona

dla inwalidów wojskowych wedle odmiennych, zaopatrzeniowych, reguł (wysokość

renty z tytułu niezdolności żołnierza do pracy ustalana jest w relacji do jednolicie

określonej w art. 11 podstawy wymiaru, a różnicują ją, zgodnie z art. 36, stopień nie-

zdolności do pracy i jej związek ze służbą wojskową lub jego brak). Nie ma też ode-

7

słania do art. 60 ustawy emerytalnej normującego rentę szkoleniową, bo nie ma jej w

katalogu świadczeń przysługujących inwalidom wojskowym.

Prawo do świadczeń przewidzianych w ustawie z 29 maja 1974 r. ustala i

świadczenia wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych (art. 4 ust. 1), w postępowa-

niu, do którego stosuje się przepisy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

czeń Społecznych (art. 56 ust. 4). Organy rentowe ustalają prawo do świadczeń, jed-

nak tylko tych, które przewidziane w tej ustawie zaopatrzeniowej (przysługujących na

warunkach wyznaczonych w tej ustawie i w wysokości określonej jej przepisami). O

zdolności lub niezdolności żołnierza do pracy orzekają lekarze orzecznicy ZUS na

podstawie odpowiednio stosowanych przepisów art. art. 12 - 14 ustawy emerytalnej.

Inwalidzie wojskowemu nie przysługuje wprawdzie prawo do renty szkoleniowej (bę-

dącej swoistą odmianą renty z tytułu niezdolności do pracy), ale ma on prawo do

przysposobienia zawodowego (art. 2 pkt 2 lit. c ustawy). Przysposobienie zawodowe

polega na specjalnym leczeniu, przeszkoleniu oraz usprawnieniu w ośrodkach reha-

bilitacji w celu całkowitego lub częściowego przywrócenia zdolności do pracy (art. 15

ust. 1 ustawy), w zakresie którego stosuje się odpowiednio przepisy ustawy emery-

talnej (ust. 2). Z odpowiednio zastosowanego do oceny zdolności żołnierza do pracy

art. 12 ust. 1 i ust. 3, art. 13 ust. 1 pkt 2 i art. 14 ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej nale-

ży wnosić, że ustalenie celowości przekwalifikowania zawodowego w odniesieniu do

inwalidy wojskowego, to ustalenie celowości przysposobienia zawodowego.

Wniosek z dotychczasowego wywodu jest taki, że inwalidzie wojskowemu czę-

ściowo niezdolnemu do pracy nie przysługuje prawo do renty szkoleniowej - renty z

tytułu niezdolności do pracy ubezpieczonego, w stosunku do którego orzeczono ce-

lowość przekwalifikowania zawodowego, wypłacanej okresowo (art. 60 ustawy eme-

rytalnej), w obniżonej wysokości (art. 64 ustawy emerytalnej). Nie wyłącza to możli-

wości orzeczenia względem niego celowości przekwalifikowania zawodowego (przy-

sposobienia zawodowego). W tym okresie inwalida wojskowy zachowuje prawo do

renty z tytułu niezdolności do pracy w pełnej wysokości.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy na przedstawione mu do roz-

strzygnięcia zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.

========================================