III CK 107/03

Wyrok z dnia 24 czerwca 2004 r., III CK 107/03

Członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie odpowiada

na podstawie art. 298 k.h. (obecnie art. 299 k.s.h.), gdy wierzyciel nie uzyskał

zaspokojenia ze względu na niepodjęcie w stosownym czasie egzekucji

przeciwko spółce, choć egzekucja była możliwa.

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

Sędzia SN Iwona Koper

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w K.

przeciwko Agnieszce B. i Jolancie T. o zapłatę, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w

dniu 24 czerwca 2004 r. na rozprawie kasacji pozwanych od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Krakowie z dnia 17 kwietnia 2002 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sad Apelacyjny oddalił apelację pozwanych od wyroku

Sądu Okręgowego w Kielcach z dnia 26 października 2001 r., którym zasądzono od

nich solidarnie na rzecz powoda Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w K. kwotę 60

817,39 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 29 kwietnia 1998 r. oraz od pozwanej

Jolanty T. na rzecz strony powodowej kwotę 17 517,01 zł z ustawowymi odsetkami

od dnia 29 kwietnia 1998 r.

Pozwane były członkami zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

działającej pod firmą Przedsiębiorstwo Handlowe "A.F." z siedzibą w K. od chwili

wpisania tej spółki do rejestru handlowego, tj. od dnia 28 marca 1989 r. Agnieszkę

B. odwołano z funkcji członka zarządu uchwałą zgromadzenia wspólników z dnia 24

lutego 1992 r i wykreślono ją z rejestru handlowego na podstawie postanowienia

Sądu Rejonowego w Kielcach z dnia 28 lutego 1992 r.

Od początku 1991 r. wspomniana spółka, w związku z wstrzymaniem płatności

przez jej głównego kontrahenta, zaczęła mieć kłopoty finansowe. Zaprzestała

odprowadzać składki na ubezpieczenie społeczne, a od dnia 22 lutego 1991 r. nie

płaciła swoich należności na rzecz Spółdzielni "R." za czynsz dzierżawny, prąd i

wywóz nieczystości. Od lutego 1991 r. spółka nie płaciła podatku od wynagrodzeń

na rzecz Urzędu Skarbowego w J., a od listopada zaczęła ograniczać zatrudnienie.

Sporządzony w dniu 28 lutego 1992 r. bilans spółki za rok 1991 wykazał stratę w

wysokości 53 500 zł. Z bilansu wynikało m.in., że zobowiązania spółki znacznie

przekroczyły jej aktywa. W tej sytuacji dyrektor spółki złożył wniosek o ogłoszenia

upadłości, która została ogłoszona postanowieniem Sądu Rejonowego w Kielcach z

dnia 21 maja 1992 r. Wyznaczony syndyk masy upadłości nie sporządził protokołu

przejęcia majątku upadłej spółki ani bilansu na dzień objęcia jej majątku. W lipcu

1992 r. mąż pozwanej Jolanty T. wywiózł z pomieszczeń spółki wszystkie maszyny

służące do produkcji oraz sprzęt biurowy.

Powód jeszcze przed ogłoszeniem upadłości dokonał w administracyjnym

postępowaniu egzekucyjnym zajęcia rachunku bankowego spółki w celu

wyegzekwowania wierzytelności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie

społeczne. Już po ogłoszeniu upadłości, w dniu 25 czerwca 1994 r., bank zwrócił

powodowi tytuły egzekucyjne ze względu na brak środków pieniężnych na rachunku

dłużnika. W trakcie postępowania upadłościowego okazało się, że majątek spółki,

który wszedł do masy upadłości, ma znikomą wartość. Z tego względu

postanowieniem z dnia 23 kwietnia 1997 r. postępowanie upadłościowe zostało

umorzone.

W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy, a następnie Sąd Apelacyjny uznały, że

roszczenie powoda oparte na art. 298 k.h. (obecnie art. 299 k.s.h.) jest zasadne.

Pozwane nie zakwestionowały istnienia ani wysokości wierzytelności powoda

wobec spółki z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, należało jedynie

pomniejszyć wielkość skapitalizowanych odsetek z tytułu opóźnienia ze względu na

trzyletni termin przedawnienia, które należą się tylko za okres od dnia 28 kwietnia

1995 r. Egzekucja dotycząca tych wierzytelności okazała się bezskuteczna, gdyż

strona powodowa prowadziła administracyjne postępowanie, które zakończyło się

zwrotem tytułów egzekucyjnych, a postępowanie upadłościowe umorzono z powodu

braku środków, co niewątpliwie jest dowodem świadczącym o bezskuteczności

egzekucji wobec spółki, w rozumieniu art. 298 k.s.h.

W rozpoznawanej sprawie nie zachodzą okoliczności uwalniające pozwane od

odpowiedzialności. Ciężar dowodu w zakresie tych okoliczności spoczywa na

pozwanych, nie wykazały one jednak, aby zaistniała chociaż jedna z okoliczności

wymienionych w art. 298 k.h. (...)

Jako niezasadny oceniły Sądy zarzut pozwanych przedawnienia roszczeń

powoda. Sąd Apelacyjny podkreślił, że ocena tego zarzutu wiąże się z

przesądzeniem charakteru odpowiedzialności z art. 298 k.h. Wskazując, że problem

ten w orzecznictwie i doktrynie jest sporny, Sąd Apelacyjny opowiedział się za

stanowiskiem, wielokrotnie potwierdzanym w orzecznictwie Sądu Najwyższego, iż

jest to odpowiedzialność członków zarządu wobec jej wierzyciela za szkodę

spowodowaną niewypłacalnością spółki. Sformułowanie przepisu art. 298 k.h.

wskazuje, że przewidziana w nim odpowiedzialność członków zarządu spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością ma samoistną podstawę i powstaje z mocy prawa

jako swoiste zabezpieczenie długów spółki. Powołany przepis nie daje też, w ocenie

Sądu Apelacyjnego, podstaw do uznania, że roszczenie wierzyciela wobec

członków zarządu jest tożsame z jego roszczeniem wobec spółki.

Przyjmując taką ocenę charakteru odpowiedzialności z art. 298 k.h., Sąd

Apelacyjny uznał, że pozwane nie mogą bronić się zarzutem przedawnienia roszeń

z tytułu należności za składki z ubezpieczeń społecznych, opartym na art. 35 ust. 2

ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń

społecznych (jedn. tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.). Roszczenie w

stosunku do członków zarządu, oparte na art. 298 k.h., powstaje bowiem z chwilą

bezskuteczności egzekucji prowadzonej przeciwko spółce i jest odrębne od tego,

które przysługiwało wierzycielowi przeciwko spółce. Powód dowiedział się

wprawdzie o nieskuteczności egzekucji administracyjnej już w 1994 r., lecz zgodnie

z art. 63 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo

upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej:

"Pr.upadł.") wszczęcie postępowania upadłościowego spowodowało umorzenie z

mocy prawa egzekucji skierowanej do majątku upadłego. W tej sytuacji

powiadomienie o bezskuteczności zajęcia rachunku bankowego spółki nie może

być traktowane jako bezskuteczność egzekucji w rozumieniu art. 298 k.h., która

umożliwiła dochodzenie roszczeń w stosunku do członków zarządu. W

rozpoznawanej sprawie o bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce można

mówić od chwili umorzenia postępowania upadłościowego, dopiero więc z tą chwilą

roszczenie powoda stało się wymagalne.

Sąd Apelacyjny podkreślił również, że zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości

nie zwalnia członków zarządu od odpowiedzialności za zobowiązania spółki w

zakresie odsetek naliczanych od wymagalnych kwot. Z art. 33 § 1 Pr.upadł. wynika

jedynie, że wierzycielowi nie należą się odsetki od dnia ogłoszenia upadłości, gdy

dochodzi ich zaspokojenia z masy upadłości, natomiast odsetki te biegną w

stosunku do upadłego.

Kasacje od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosły obie pozwane. Pozwana

Agnieszka B. zarzuciła naruszenia prawa materialnego i prawa procesowego.

Naruszenie prawa materialnego, zdaniem skarżącej, polega na obrazie art. 63

Pr.upadł. w związku z art. 49 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach

podatkowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm. – dalej: "u.z.p.")

oraz w związku z § 1 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r.

w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na

niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych oraz określenie właściwości organów

podatkowych w zakresie umarzania zaległości podatkowych (Dz.U. Nr 6, poz. 40) i

art. 5 ustawy z dnia 31 lipca 1997 r. o zmianie rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe i niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 117, poz. 751, poz. 751), a także art. 442 § 1 k.c. w związku

z art. 120 § 1 k.c. Ponadto skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania,

które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności art. 233 § 1 k.p.c.

w związku z art. 298 § 2 k.h. przez niedostatecznie wnikliwe rozważenie zebranego

w sprawie materiału dowodowego prowadzącego do nie rozpoznania istoty sprawy.

Pozwana Jolanta T. zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 442 § 1

przez przyjęcie, że termin rozpoczęcia biegu przedawnienia roszczenia powoda w

stosunku do pozwanej przypada na chwilę umorzenia postępowania

upadłościowego prowadzonego wobec spółki, nie zaś na czas dowiedzenia się

przez stronę powodową o szkodzie co miało miejsce w dniu, w którym bank zwrócił

stronie powodowej tytuły egzekucyjne, z powodu niewypłacalności spółki. Skarżąca

zarzuciła również naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 328 § 2

k.p.c. przez sporządzenie w sprawie wyroku wewnętrznie sprzecznego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadny jest zarzut naruszenia art. 63 Pr.upadł. w związku z art. 5 ustawy

nowelizującej Prawo upadłościowe z dnia 31 lipca 1997 r. i art. 49 u.z.p. oraz § 1

pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie

rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na niektóre rodzaje

świadczeń pieniężnych oraz określenie właściwości organów podatkowych w

zakresie umarzania zaległości podatkowych. Trafnie skarżąca zwróciła uwagę, że

zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 31 lipca 1997 r. o zmianie rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe

i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 117, poz. 751) jej przepisy stosuje się do spraw,

w których postanowienie o ogłoszeniu upadłości zostały wydane po dniu jej wejścia

w życie, tj. po dniu 3 stycznia 1998 r. W rozpoznawanej sprawie postanowienie o

ogłoszeniu upadłości zostało wydane w dniu 21 maja 1992 r., bez wątpienia, do

oceny upadłości spółki, w której zarządzie były pozwane, należy więc stosować art.

63 Pr.upadł. w brzmieniu sprzed dnia 3 stycznia 1989 r. Przepis ten stanowił, że

postępowanie egzekucyjne wszczęte przed ogłoszeniem upadłości przeciwko

upadłemu w poszukiwaniu jego długu osobistego, niezabezpieczonego hipoteką, w

rejestrze, zastawem ani prawem zatrzymania, będzie zawieszone z ogłoszeniem

upadłości i umorzone z mocy prawa po uprawomocnieniu się postanowienia o

ogłoszeniu upadłości. Z tak sformułowanego przepisu wynikał wniosek,

powszechnie akceptowany w orzecznictwie i doktrynie, że wskazane skutki nie

dotyczyły egzekucji wierzytelności zabezpieczonej zastawem.

Jak wynikało z art. 23 ust.1 u.z.p., Skarbowi Państwa z tytułu zobowiązań

podatkowych przysługiwało ustawowe prawo zastawu na ruchomościach i prawach

zbywalnych osoby zobowiązanej do uiszczenia podatku, natomiast art. 49

wspomnianej ustawy przewidywał, że Skarbowi Państwa z tytułu zobowiązań

podatkowych przysługuje ustawowe prawo zastawu na wszystkich przedmiotach

służących podatnikowi do wykonywania działalności zarobkowej, niezależnie od

tego, czyją własność przedmioty te stanowiły. Taki zastaw powstawał z mocy

samego prawa bez konieczności dokonywania wpisu w rejestrze.

Na podstawie § 1 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r.

w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na

niektóre rodzaje świadczeń pieniężnych oraz określenia właściwości organów

podatkowych w zakresie umarzania zaległości podatkowych, przepisy ustawy o

zobowiązaniach podatkowych stosowało się do należności Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i składek na zaopatrzenie

emerytalne. W tej sytuacji należy uznać, że roszczenia powodowego Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z tytułu zaległych składek na ubezpieczenia społeczne

do spółki, w której pozwane pełniły funkcję członków zarządu, było zabezpieczone

ustawowym prawem zastawu na wszelkich rzeczach ruchomych służących spółce

do wykonywania jej działalności, które znajdowały się w zakładzie spółki. Należy

więc zbadać, czy strona powodowa wystąpiła z egzekucją do tych rzeczy.

Jak wynika z obowiązującego wtedy art. 63 Pr.upadł., wbrew opinii Sądu

Apelacyjnego, przeszkodą do prowadzenia takiej egzekucji nie było ogłoszenie

upadłości. Jeżeli strona powodowa, pomimo istniejącej możliwości uzyskania

zaspokojenia przez realizację ustawowego prawa zastawu, nie doprowadziła do

zaspokojenia swoich roszczeń, to należy uznać, że nie została spełniona

przesłanka warunkująca odpowiedzialność członków zarządu przewidzianą w art.

298 k.h., czyli bezskuteczność egzekucji. Jeżeli bowiem wierzyciel doprowadza

przez zaniechanie egzekucji, gdy tą drogą mógł skutecznie uzyskać zaspokojenie

swoich roszczeń, do bezskuteczności egzekucji, to uznać należy, że nie wykazał

on, iż egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna. Członek zarządu

takiej spółki nie może odpowiadać za jej zobowiązania na podstawie art. 298 k.h. w

sytuacji, w której wierzyciel nie uzyskuje zaspokojenia ze względu na zaniechanie

podjęcia egzekucji przeciwko spółce w stosownym czasie. Skoro Sąd Apelacyjny,

przyjmując błędną wykładnie art. 63 Pr.upadł., nie zbadał wspomnianej wyżej

okoliczności, to zaskarżony wyrok nie mógł się ostać. (...)

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39313

§ 1 k.p.c.).