III CZP 30/04

Uchwała z dnia 24 czerwca 2004 r., III CZP 30/04

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Eugenii R. i Henryka R. przeciwko

Małgorzacie R. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 24 czerwca 2004 r., przy udziale

prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 24

lutego 2004 r.:

"Czy w świetle przepisu art. 896 k.c. zachodzi przypadek niewykonania

darowizny w sytuacji gdy darczyńca przenosi na obdarowanego spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego a osoba ta nie składa oświadczenia

(deklaracji) o przystąpieniu do spółdzielni?"

podjął uchwałę:

Złożenie przez obdarowanego deklaracji o przyjęciu w poczet członków

spółdzielni mieszkaniowej nie należy do wykonania darowizny (art. 896 k.c.)

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało na tle wykładni art. 896 k.c. Dotyczy ono kwestii, czy w świetle tego

przepisu zachodzi przypadek niewykonania darowizny w sytuacji, w której

darczyńca przenosi na obdarowanego spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

mieszkalnego, a osoba ta nie składa deklaracji o przystąpieniu do spółdzielni.

Wątpliwości w powyższym zakresie powziął Sąd Apelacyjny w Warszawie

rozpoznając apelację pozwanej Małgorzaty R. od wyroku Sądu Okręgowego w

Warszawie, który uwzględnił powództwo uznając, że pełne wykonanie umowy

darowizny spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego,

dokonanej w dniu 8 maja 1997 r., polega na złożeniu przez obdarowanego wniosku

o przyjęcie go w poczet członków i uzyskaniu pozytywnej decyzji organu spółdzielni.

Pozwana natomiast zadośćuczyniła tym wymogom dopiero po doręczeniu jej

oświadczenia powodów o odwołaniu darowizny, co oznacza, że spełniony został

warunek odwołania darowizny niewykonanej.

Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z obowiązującym w stanie prawnym

rozpoznawanej sprawy art. 223 § 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo

spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz. 288 ze zm. – dalej:

"Pr.spółdz."), skuteczność zbycia własnościowego prawa do lokalu zależała od

przyjęcia nabywcy w poczet członków spółdzielni mieszkaniowej, z czym wiązała

się konieczność złożenia przez nabywcę deklaracji o przystąpieniu do spółdzielni.

Na tym tle dostrzegł w piśmiennictwie rozbieżność stanowisk dotyczącą tego, czy w

czynnościach faktycznych i prawnych związanych z wykonaniem darowizny

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu uczestniczyły obie strony umowy

darowizny, czy jedynie darczyńca, i wówczas wykonanie przez niego wszystkich

zobowiązań było wystarczające dla realizacji umowy darowizny, bez względu na to,

czy dojdzie następnie do członkostwa nabywcy w spółdzielni mieszkaniowej.

Opowiedział się przy tym za drugim z przytoczonych poglądów.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Darowizna w rozumieniu kodeksu cywilnego jest umową, w której darczyńca

zobowiązuje się do dokonania bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego

(art. 888 § 1 k.c.). Zarówno doktryna, jak i orzecznictwo są zgodne co do ogólnej

definicji pojęcia „wykonanie umowy darowizny”, które stosowane jest zamiennie z

pojęciem „spełnienie świadczenia”, będącego przedmiotem umowy darowizny.

Przez „spełnienie świadczenia” należy rozumieć zarówno przypadki, w których

zawarto umowę o skutkach tylko zobowiązujących i jednocześnie lub później

spełniono świadczenie, jak też przypadki, w których zawarto umowę wywołująca

podwójne skutki, tak że rozporządzenie nastąpiło z mocy samej umowy (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 1980 r., I CR 487/80, OSNCP 1981, nr 7, poz.

137).

Stosownie do art. 155 § 1 k.c., zawarta pod tytułem odpłatnym lub darmym

umowa o przeniesienie prawa przenosi to prawo, chyba że przepis szczególny

stanowi inaczej albo strony inaczej postanowiły. Przepisy prawa obowiązujące w

stanie prawnym rozpoznawanej sprawy nie przewidywały wyjątku od tak ustalonej

reguły w odniesieniu do zbycia odpłatnie lub nieodpłatnie własnościowego prawa do

lokalu na rzecz osoby, która w chwili zbycia jest członkiem danej spółdzielni. Jeżeli

natomiast zbycie miało nastąpić na rzecz osoby niebędącej członkiem spółdzielni

skuteczność zbycia zależała – zgodnie z art. 223 § 2 zdanie drugie Pr.spółdz. – od

przyjęcia nabywcy w poczet członków spółdzielni. Przepis ten nie uzależniał od

przyjęcia nabywcy w poczet członków spółdzielni ani dokonania czynności zbycia

ani jej ważności, lecz ograniczał się jedynie do skuteczności zbycia. Charakter

prawny zastrzeżenia, o którym mowa w tym przepisie nie pozwalał uznać, że mamy

do czynienia z bezskutecznością zawieszoną czynności, która, jak przyjmuje się

powszechnie, występuje jedynie wówczas, gdy dla ważności i pełnej skuteczności

czynności prawnej potrzebna jest zgoda osoby trzeciej na dokonanie tej czynności.

Należy przy tym mieć na względzie, że zgodnie z art. 224 zdanie pierwsze

Pr.spółdz., spółdzielnia nie mogła odmówić przyjęcia w poczet członków nabywcy

prawa, jeżeli odpowiadał on wymaganiom statutu. Nabywcy odpowiadającemu tym

wymaganiom przysługiwało roszczenie o przyjęcie do spółdzielni, co oznaczało, że

doszło do nabycia prawa do lokalu, które przeszło na nabywcę z mocy umowy.

Odmiennej oceny samej umowy i nabycia prawa nie uzasadnia brak po stronie

spółdzielni obowiązku przyjęcia nabywcy w poczet członków wtedy, gdy nie

odpowiadał on tym wymaganiom. W takim przypadku odmowa przyjęcia powinna

być usprawiedliwiona odpowiednimi okolicznościami, a nabywca mógł wystąpić do

sądu o nakazanie przyjęcia go poczet członków (art. 227 § 1 zdanie trzecie

Pr.spółdz.). Powyższe uzasadnia uznanie tej czynności, na gruncie prawa

spółdzielczego, za czynność prawną o zawieszonej skuteczności.

Umowa darowizny jest czynnością jednostronnie zobowiązującą, nakładającą

obowiązek wykonania darowizny jedynie na darczyńcę. Wyjątek stanowi obciążenie

obdarowanego poleceniem. Obowiązek współdziałania obdarowanego w wykonaniu

zobowiązania (art. 354 § 2 k.c.) nie oznacza wykonania lub współwykonania

darowizny w rozumieniu art. 896 k.c. Artykuł 888 § 1 k.c. nie określa bliżej treści

świadczenia darczyńcy, ograniczając się do ogólnego wskazania, że darczyńca

zobowiązuje się do świadczenia kosztem swojego majątku, z art. 889 in principio

k.c. wynika zaś, że jest to czynność przysparzająca. Na czym polega świadczenie

darczyńcy rozstrzyga więc dana umowa. Darowizna zostaje rzeczywiście wykonana

wtedy, gdy obdarowany uzyskuje materialny rezultat w postaci przysporzenia na

jego rzecz, kosztem majątku darczyńcy. W umowie darowizny, której rezultatem ma

być nabycie przez obdarowanego spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu,

darczyńca zobowiązuje się do spełnienia czynności niezbędnych do rezygnacji z

członkostwa ze wskazaniem obdarowanego jako swego następcy (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 4 kwietnia 1986 r., II CR 36/86, OSNC 1987, nr 5-6, poz. 83).

Spełnienie tych czynności stanowi zarazem spełnienie świadczenia będącego

przedmiotem umowy darowizny, bez względu na to, czy następnie dojdzie do

członkostwa obdarowanego w spółdzielni. Powstanie w wyniku tego roszczenia

obdarowanego do spółdzielni o przyjęcie w poczet członków potwierdza, że

nastąpiło to kosztem majątku darczyńcy i stanowi przysporzenie na rzecz

obdarowanego.

Powyższe prowadzi do konkluzji sformułowanej w postaci podjętej uchwały

(art. 390 § 1 k.p.c.), przy czym rozstrzygnięte nią zagadnienie prawne utraciło

doniosłość prawną pod rządami ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 oraz z 2004 r., Nr

19, poz.177), której art. 172 ust. 2, uzależniający skuteczność nabycia

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu od przyjęcia nabywcy w poczet

członków spółdzielni, uznany został za niezgodny z art. 64 ust. 1 w związku z art.

31 ust. 3 Konstytucji i utracił moc z dniem 15 kwietnia 2004 r. (wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 30 marca 2004 r., K 32/03, Dz.U. Nr 63, poz. 591).