III CK 298/03

Wyrok z dnia 23 lipca 2004 r., III CK 298/03

Należności Skarbu Państwa z tytułu nakładów na nieruchomość nie

podlegają zmniejszeniu o wartość amortyzacji.

Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Antoni Górski

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa – Ministerstwa

Spraw Wewnętrznych i Administracji w W. przeciwko Stanisławowi B. o zapłatę,

przy interwencji ubocznej Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych, Oddziału Ś. w K., po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 23 lipca 2004 r. kasacji powoda i pozwanego od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Krakowie z dnia 4 września 2002 r.

uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację powoda oraz

orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi

Apelacyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego oraz oddalił kasację pozwanego.

Uzasadnienie

Powód Stanisław B. domagał się od pozwanego Skarbu Państwa,

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych wydania mu nieruchomości położonej w B.Z.

przy ul. M. nr 29 wraz ze znajdującym się na niej budynkiem sanatorium „S.”.

Strona pozwana nie kwestionowała roszczeń powoda, lecz podniosła zarzut

zatrzymania, domagając się zwrotu kwoty 778 525,80 zł z tytułu poniesionych

nakładów na nieruchomość. Niezależnie od tego procesu pozwany Skarb Państwa

wytoczył przeciwko powodowi odrębną sprawę o zapłatę kwoty 1 182 345 zł z tytułu

poniesionych nakładów na remont i modernizację sanatorium „S.”. W dniu 13

października 1995 r. połączono obie sprawy do wspólnego rozpoznania, a do

sprawy jako interwenient uboczny po stronie Skarbu Państwa przystąpił Państwowy

Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, Oddział Ś., który poparł

powództwo o zwrot nakładów.

Wyrokiem częściowym z dnia 21 listopada 1995 r. Sąd Okręgowy w Kielcach

nakazał Skarbowi Państwa wydanie powodowi przedmiotowej nieruchomości, a

wyrokiem z dnia 26 września 2001 r. zasądził od Stanisława B. na rzecz Skarbu

Państwa – Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w W. kwotę 483 000 zł

z ustawowymi odsetkami od dnia 12 grudnia 1995 r. W pozostałej części

powództwo zostało oddalone.

Poprzednicy prawni powoda małżonkowie Irena i Eugeniusz B. w 1929 r. na

nieruchomości o powierzchni 1629 m2

wybudowali trzykondygnacyjny budynek o

powierzchni użytkowej 1414 m2

, który do 1951 r. użytkowali jako sanatorium „S.”.

Od dnia 1 kwietnia 1951 r. nieruchomość ta była użytkowana przez Ministerstwo

Spraw Wewnętrznych na podstawie umowy dzierżawy. Orzeczeniem z dnia 20

października 1960 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej – Urząd Spraw

Wewnętrznych w K. wywłaszczono wspomnianą nieruchomość na rzecz Państwa

za odszkodowaniem. Poprzedniczka prawna Stanisława B. otrzymała za

wywłaszczoną nieruchomość kwotę 840 000 zł, wypłaconą sukcesywnie w latach

1961-1968.

W dniu 10 października 1990 r. Stanisław B. złożył w Urzędzie Wojewódzkim

w Kielcach wniosek o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Pismem z dnia 4 lipca

1991 r. zwrócił się do Sanatorium "S." oraz Urzędu Wojewódzkiego w K., Komendy

Wojewódzkiej Policji w K. z wnioskiem o niewykonywanie prac remontowo-

modernizacyjnych w sanatorium "S." ze względu na podjęcie przez niego kroków

zmierzających do odzyskania nieruchomości. W dniu 13 maja 1992 r. Ministerstwo

Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa wszczęło postępowanie o stwierdzenie

nieważności orzeczenia o wywłaszczeniu, a decyzją z dnia 30 listopada 1993 r.,

wydaną na podstawie art. 156 § 1 i 2 k.p.a., stwierdziło nieważność orzeczenia z

dnia 20 października 1960 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej – Urząd

Spraw Wewnętrznych w K. o wywłaszczeniu jako wydanego z rażącym

naruszeniem prawa. Decyzja ta jest ostateczna. Sąd Rejonowy w Busku Zdroju

postanowieniem z dnia 10 marca 1994 r. wpisał Stanisława B. do księgi wieczystej,

jako właściciela nieruchomości, na której znajduje się sanatorium "S.".

Na kilka miesięcy przed wszczęciem postępowania w niniejszej sprawie, w

dniu 17 sierpnia 1994 r., Stanisław B. wystąpił przeciwko Skarbowi Państwa o

zapłatę odszkodowania za bezumowne korzystanie przez pozwanego z

nieruchomości, której własność odzyskał, za okres od dnia 10 marca 1994 r. do

chwili przekazania mu nieruchomości. Prawomocnym orzeczeniem z dnia 30

listopada 1995 r. Sąd Wojewódzki w Kielcach zasadził od Skarbu Państwa na rzecz

Stanisława B., jako wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości

powoda przez pozwany Skarb Państwa, kwotę 116 941 zł. W dniu 29 listopada

1995 r. nastąpiło protokolarne i komisyjne wydanie spornej nieruchomości

Stanisławowi B.

Wyrokiem z dnia 6 września 2001 r. Sąd Okręgowy w Kielcach, uwzględniając

częściowo kolejne powództwo Stanisława B. o wynagrodzenie za bezumowne

korzystanie przez Skarb Państwa z przedmiotowej nieruchomości, za okres 10 lat

poprzedzający datę wpisy do księgi wieczystej powoda jako właściciela, tj. dzień 10

marca 1994 r., zasądził na jego rzecz kwotę 308 448 zł. Sąd uznał, że Skarb

Państwa pozostawał w złej wierze od dnia 20 maja 1992 r., tj. od daty

powiadomienia Komendy Wojewódzkiej Policji w K. o wszczęciu przez Ministerstwo

Gospodarki Przestrzennej, w dniu 13 maja 1992 r., postępowania o stwierdzenie

nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. Wyrok ten

nie jest prawomocny.

Sanatorium "S." jest od 1995 r. użytkowane przez Stanisława B. zgodnie z

jego funkcją, tzn. są tam świadczone usługi takie jak gimnastyka, masaże klasyczne

i wodne, okłady borowinowe, naświetlania lampami oraz elektroterapia. Dwa

pomieszczenia na parterze są wynajmowane na gabinety lekarskie, w których

lekarze chirurg i dermatolog świadczą usługi akupunktury, leczenia schorzeń

reumatycznych i osteoporozy. Trzecie pomieszczenie wynajmowane jest na gabinet

kosmetyczny, a czwarte na zakład fryzjerski.

Zdaniem Sądu Okręgowego, Skarb Państwa może być uznany za posiadacza

spornej nieruchomości w złej wierze dopiero od daty otrzymania w dniu 16 grudnia

1993 r., decyzji Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa stwierdzającej

nieważność orzeczenia o wywłaszczeniu. W czasie, gdy Skarb Państwa był

posiadaczem przedmiotowej nieruchomości dokonano na niej wielu nakładów. W

latach 1963-1993 wykonano szereg remontów bieżących i kapitalnych. (...)

Zdaniem Sądu Okręgowego, prace wykonane w 1993 i 1994 r. wynikały z

obowiązku nałożonego rozporządzeniem Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z

dnia 21 września 1992 r. w sprawie wymagań jakim powinny odpowiadać pod

względem fachowym i sanitarnym pomieszczenia i urządzenia zakładów opieki

zdrowotnej (Dz.U. Nr 74, poz. 366 ze zm.). W tej sytuacji uznać należy je za

nakłady konieczne, a Stanisław B. nie wykazał, aby Skarb Państwa uzyskał korzyść

z rzeczy przewyższającą nakłady. Kierując się wyliczeniami wartości wykonanych

prac, zawartymi w opinii biegłego, Sąd Okręgowy przyjął, że całkowita kwota

nakładów koniecznych, jakie Skarb Państwa poniósł na nieruchomości odzyskanej

przez Stanisława B. wyniosła kwotę 812 000 zł. (...)

Tak wyliczoną kwotę Sąd Okręgowy pomniejszył o kwotę amortyzacji budynku

w okresie władania nim przez Skarb Państwa, tj. o kwotę 319 000 zł i o kwotę

10 000 zł wydatkowaną przez Stanisława B. na naprawy, uzupełnienia braków

wyposażenia oraz instalacji tuż po przejęciu budynku we władanie. Po tych

odliczeniach wysokość nakładów koniecznych należnych Skarbowi Państwa

wyniosła, zdaniem Sądu, kwotę 483 000 zł, którą zasądzono od Stanisława B. z

odsetkami od dnia 12 grudnia 1995 r., tj. od upływu 14 dni od daty otrzymania przez

Stanisława B. spornej nieruchomości.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając sprawę na skutek apelacji złożonej przez obie

strony, zmienił zaskarżony wyrok. Uwzględniając częściowo apelację Stanisława B.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że zasądzenie odsetek od należności głównej od

dnia 12 grudnia 1995 r. nastąpiło z naruszeniem art. 321 § 2 k.p.c. Skarb Państwa

w piśmie z dnia 28 maja 1998 r., w którym rozszerzył powództwo do kwoty

1 182 345 zł, wnosił o zasądzenie odsetek od dnia 1 kwietnia 1998 r. W tej sytuacji

Sąd Okręgowy był związany granicami żądania i nie mógł zasądzić odsetek od

należności głównej wcześniej niż od dnia 1 kwietnia 1998 r. Jako zasadny uznał

również Sąd Apelacyjny zarzut naruszenia art. 224 § 2 i art. 225 k.c., błędny był

bowiem pogląd Sądu Okręgowego, że Skarb Państwa mógł powziąć wątpliwości co

do swojego tytułu własności dopiero po otrzymaniu decyzji z dnia 30 listopada

1993 r., stwierdzającej nieważność orzeczenia o wywłaszczeniu nieruchomości.

Trafnie skarżący zwrócił uwagę, że o złej wierze Skarbu Państwa jako samoistnego

posiadacza przedmiotowej nieruchomości można było mówić już z chwilą, gdy

Stanisław B. wniósł o jej zwrot. We wniosku o zwrot podany został stan faktyczny

istniejący w chwili wywłaszczenia i Skarb Państwa nie miał żadnych podstaw, aby w

dalszym ciągu uważać się za właściciela.

Sąd Apelacyjny nie podzielił natomiast zarzutu jakoby nakłady dokonane

przez Skarb Państwa w latach dziewięćdziesiątych nie miały charakteru nakładów

koniecznych. Wprawdzie przepisy rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki

Społecznej, z których, zdaniem Sądu Okręgowego, wynikała konieczność

wykonania tych prac, pozwalały je odłożyć, ale oznaczałoby to utratę rangi takiego

sanatorium jakim było sanatorium "S.". W sytuacji, w której istniała możliwość

częściowego sfinansowania tych prac z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób

Niepełnosprawnych, ich wykonanie uznać należało za celowe, tym bardziej że

postępowanie administracyjne toczyło się kilka lat. Sąd Apelacyjny zgodził się z

wyliczeniami wartości dokonanych przez Skarb Państwa nakładów, na podstawie

opinii biegłego sądowego, z tym że dokonał zmniejszenia tej kwoty o 169 500 zł.

Wartość nakładów na urządzenia dla niepełnosprawnych należało bowiem,

zdaniem Sądu Apelacyjnego, pomniejszyć o połowę. Wprawdzie z Państwowego

Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych wydatkowano na te nakłady kwotę

200 000 zł, jednakże wartość tych prac wykonanych w różnym okresie nie była na

tym samym poziomie, co uzasadnia zmniejszenie tylko o połowę całej

wydatkowanej na ten cel kwoty, tj. 339 000 zł.

Sąd Apelacyjny, mając na względzie, że Stanisław B. w innych sprawach

uzyskał wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z rzeczy, jak również fakt, że

Sąd Okręgowy zmniejszył należność Skarbu Państwa o kwotę amortyzacji, gdyż

kwota ta wliczana była w koszty działalności sanatorium i były to korzyści jakie

władający budynkiem uzyskiwał w rozliczeniach z budżetem Państwa bez

wydawania pieniędzy, uznał, iż nie było podstaw do pomniejszenia należności

Skarbu Państwa z tytułu poniesionych nakładów o korzyści jakie uzyskał on

użytkując bezpłatnie nieruchomość.

Jako bezzasadną uznał natomiast Sąd Apelacyjny apelację Skarbu Państwa.

Biorąc pod uwagę poczynione ustalenia i oceny, Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok i zasądził od Stanisława B. na rzecz Skarbu Państwa kwotę 313

500 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 kwietnia 1998 r.

Kasację od tego wyroku złożyły obie strony. Stanisław B. zarzucił naruszenie

prawa materialnego przez błędne zastosowanie art. 226 k.c., polegające na

przyjęciu, że nakłady poczynione przez powoda w trakcie korzystania z sanatorium

"S." miały charakter nakładów koniecznych, oraz pominięciu zasad rozliczenia

nakładów koniecznych, gdyż nie zaliczono na poczet tych nakładów korzyści, jakie

posiadacz uzyskał z tytułu niepłacenia czynszu. Ponadto skarżący zarzucił

naruszenie prawa procesowego – art. 328 § 2 k.p.c. przez nieprawidłowe

uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia, a w szczególności brak wyczerpującego

omówienia wszystkich zarzutów podniesionych w apelacji.

Skarb Państwa zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię art. 224 § 2 k.c. i przyjęcie, że Skarb Państwa utracił przymiot

posiadacza w dobrej wierze już w dniu 10 października 1990 r., podczas gdy –

zdaniem skarżącego – miało to miejsce dopiero z dniem wykreślenia Skarbu

Państwa jako właściciela z księgi wieczystej. Skarżący zarzucił również naruszenie

art. 226 § 1 i 2 k.c. przez bezpodstawne pomniejszenie nakładów koniecznych

poniesionych przez Skarb Państwa o amortyzację budynku sanatorium "S." w

sytuacji, w której przepis ten nie przewiduje zmniejszenia należnych posiadaczowi

nakładów koniecznych oraz bezpodstawne pomniejszenie nakładów koniecznych o

kwotę dotacji, jaką Skarb Państwa uzyskał od Państwowego Funduszu Rehabilitacji

Osób Niepełnosprawnych, w trybie obowiązujących przepisów, na wydatki

związane z budową urządzeń dla niepełnosprawnych. Ponadto skarżący zarzucił

naruszenie art. 322 k.p.c., polegające na uchybieniu mającym istotny wpływ na

wynik sprawy, gdyż Sąd zastosował ten przepis dla ustalenia rozliczeń pomiędzy

właścicielem a samoistnym posiadaczem, podczas gdy z treści tego przepisu

wynika, że stosować można go tylko przy ustalaniu w sprawach o naprawienie

szkody, o dochody, o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia oraz o świadczenie z

umowy dożywocia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty podniesione w kasacji Skarbu Państwa okazały się częściowo

usprawiedliwione, gdyż Sąd Apelacyjny bezpodstawnie pomniejszył należną

Skarbowi Państwa kwotę z tytułu zwrotu nakładów koniecznych o wartość

amortyzacji. Amortyzacja jest odpisem na inwestycje i remonty, który może być

zaliczony w ciężar kosztów prowadzonej działalności. Jeżeli dokonujący amortyzacji

płaci podatki, to rzeczywiście odpisy amortyzacji wpływają na jego wynik finansowy,

zmniejszają bowiem podstawę opodatkowania, a tym samym płaci on mniejsze

podatki. Zasady tworzenia amortyzacji i jej rozliczenia w takim przypadku określają

ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych i od osób prawnych. W

przypadku jednostek Skarbu Państwa ten mechanizm jednak nie działa, gdyż

pokrywają one w całości swoje wydatki, także na remonty i inwestycje. Jak wynika z

art. 18 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach publicznych (jedn. tekst:

Dz.U. z 2003 r. Nr 15, poz. 148 ze zm.), jednostki budżetowe, czyli jednostki

organizacyjne sektora finansów publicznych, pokrywają swoje wydatki

bezpośrednio z budżetu państwa. Mając to na względzie, nie było, jak trafnie

stwierdziła strona powodowa, podstaw do zmniejszenia należnej Skarbowi Państwa

kwoty poczynionych nakładów o wartość amortyzacji.

Zasadnie również Skarb Państwa zarzucił, że nie było podstaw prawnych dla

zmniejszenia kwoty z tytułu zwrotu nakładów o kwotę dotacji jaką otrzymał on od

Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Dotację tę

otrzymał Skarb Państwa w trybie obowiązujących przepisów na wydatki związane z

budową urządzeń dla niepełnosprawnych. W całości wydatkował ją na budowę tych

urządzeń w budynku sanatorium "S.", był to więc niewątpliwie nakład na ten

budynek. Skarb Państwa może wobec tego żądać zwrotu wydatkowanych kwot na

podstawie przepisów o rozliczeniach pomiędzy samoistnym posiadaczem a

właścicielem, któremu rzecz została zwrócona. Właściciel, który odzyskał budynek

otrzymał bowiem wybudowane z dotacji urządzenia i może z nich korzystać zgodnie

z przeznaczeniem, co podnosi standard prowadzonego przez niego sanatorium, a

tym samym wpływa na dochody, jakie budynek przynosi. Co najwyżej, udzielający

dotacji Państwowy Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych może, jeżeli

znalazłby podstawy prawne, domagać się zwrotu dotacji od Skarbu Państwa, brak

zaś podstaw, aby pozwany mógł żądać zmniejszenia kwoty z tytułu nakładów jaką

obowiązany jest zwrócić powodowi, o wartość dotacji z Państwowego Funduszu

Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.

Trafnie w związku z tym skarżący wywiódł, że zaskarżony wyrok narusza art.

226 § 1 i 2 k.c., gdyż w świetle tych przepisów nie było podstaw do pomniejszenia

nakładów koniecznych poniesionych przez Skarb Państwa na nieruchomość

odzyskaną przez pozwanego Stanisław B. o kwotę 319 000 zł z tytułu amortyzacji

oraz o kwotę 169 000 zł z tytułu dotacji jaką Skarb Państwa uzyskał z Państwowego

Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. (...)

Z tych przyczyn, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c. oddalił kasacje

pozwanego, a na podstawie art. 39313

k.p.c. – w związku z tym, że kasacja okazała

się w części zasadna – uchylił zaskarżony wyrok częściowo i przekazał sprawę do

ponownego rozpoznania.