III UK 77/04

Wyrok z dnia 12 sierpnia 2004 r.

III UK 77/04

Osoba pobierająca świadczenie przedemerytalne nie traci statusu „ubez-

pieczonego będącego pracownikiem" w rozumieniu art. 29 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Józef Iwulski,

Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 sierpnia 2004 r.

sprawy z wniosku Janiny D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działowi w J. o emeryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 22 stycznia 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Janina D. (urodzona 28 sierpnia 1947 r.) pozostawała w zatrudnieniu w Przed-

siębiorstwie Państwowej Komunikacji Samochodowej w K. do dnia 31 marca 2000 r.,

a stosunek pracy został rozwiązany z przyczyn ekonomicznych. W dniu 4 kwietnia

2000 r. wnioskodawczyni wystąpiła do Powiatowego Urzędu Pracy w K. z wnioskiem

o przyznanie prawa do świadczenia przedemerytalnego, które to - po uwzględnieniu

tego wniosku - zostało jej przyznane od 4 kwietnia 2000 r.

Decyzją z dnia 22 sierpnia 2002 r. wydaną przez KRUS-Oddział Regionalny w

J. wnioskodawczyni od 1 kwietnia 2000 r. do 30 września 2000 r., tj. do dnia przeka-

zania gospodarstwa rolnego następcy, została objęta w pełnym zakresie rolniczym

ubezpieczeniem społecznym z mocy ustawy.

W wyniku odwołania złożonego od powyższej decyzji do Sądu Okręgowego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krośnie został wydany wyrok z dnia 17

2

października 2002 r. [...], zmieniający zaskarżoną decyzję przez ustalenie, że Janina

D. nie podlega rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu od 1 lipca 2000 r.

W lipcu 2002 r. wnioskodawczyni wystąpiła do ZUS Oddziału w J. z wnioskiem

o przyznanie emerytury. Decyzją z dnia 28 sierpnia 2002 r. organ rentowy odmówił

przyznania dochodzonego świadczenia z tego powodu, że od 1 kwietnia 2000 r. zo-

stała objęta ubezpieczeniem społecznym rolników.

W odwołaniu od powyższej decyzji, skierowanym do Sądu Okręgowego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krośnie wnioskodawczyni domagała się przy-

znania prawa do dochodzonego świadczenia. Rozpoznając odwołanie wnioskodaw-

czyni, Sąd wyrokiem z dnia 18 września 2003 r. zmienił zaskarżoną decyzję przez

przyznanie wnioskodawczyni prawa do emerytury od dnia 28 sierpnia 2002 r. W uza-

sadnieniu wyroku Sąd wskazał, że roszczenie wnioskodawczyni jest uzasadnione,

gdyż spełnia wymagany art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu-

rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze

zm.) okres ubezpieczenia 30 lat i ten okres zatrudnienia przypada na czas jej pozo-

stawania w stosunku pracy. W ocenie Sądu zarzut organu rentowego, że nie spełnia

warunku nabycia prawa do emerytury z tego powodu, że jej ostatnim ubezpiecze-

niem było ubezpieczenie społeczne rolników, a nie pracownicze, jest nieuzasad-

niony, gdyż w czasie złożenia wniosku o emeryturę wnioskodawczyni pobierała

świadczenie przedemerytalne, które zgodnie z art. 7 pkt 3 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS jest okresem nieskładkowym. Nadto, Sąd wskazał, że między usta-

niem stosunku pracy a przyznaniem prawa do świadczenia przedemerytalnego na-

stąpiła trzydniowa przerwa, w której objęto wnioskodawczynię ubezpieczeniem rolni-

czym.

W ocenie Sądu, wnioskodawczyni do ustania zatrudnienia spełniła wymóg

stażu pracy do wcześniejszej emerytury, a wymagany wiek 55 lat życia ukończyła 28

sierpnia 2002 r. i dlatego od tej daty spełniła warunki określone w art. 29 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do przyznania jej

prawa do tego świadczenia.

Wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krośnie

z dnia 18 września 2003 r. zaskarżył apelacją do Sądu drugiej instancji pozwany

ZUS Oddział w J. zarzucając, iż jego wydanie nastąpiło z obrazą prawa materialnego

polegającą na niewłaściwym zastosowaniu art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS oraz art. 233 k.p.c. i wniósł o jego zmianę oraz oddalenie odwołania.

3

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyro-

kiem z 22 stycznia 2004 r. [...] oddalił apelację. Sąd uznał, że rozstrzygnięcia w

sprawie wymaga, czy Janina D. spełnia warunki do nabycia dochodzonego świad-

czenia w sytuacji, gdy po zakończeniu zatrudnienia od dnia 1 kwietnia 2000 r. do 30

czerwca 2000 r. nastąpiło wobec niej stwierdzenie prawomocnym wyrokiem wyda-

nym w dniu 17 października 2002 r. [...] podlegania ubezpieczeniu społecznemu w

pełnym zakresie. Wnioskodawczyni przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę była

uprawniona do świadczenia przedemerytalnego, co wyłącza podleganie ubezpiecze-

niu społecznemu rolników. Świadczenie przedemerytalne wnioskodawczyni ustalono

od dnia 4 kwietnia 2000 r. Natomiast Sąd Okręgowy w Krośnie [...] ustalił, że wnio-

skodawczyni podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia 1 kwietnia 2000

r. Wnioskodawczyni bowiem bezpośrednio po rozwiązaniu stosunku pracy w dniu 31

marca 2000 r. przeszła na świadczenie przedemerytalne z dniem 4 kwietnia 2000 r.

Wobec tego stwierdzić należy, że po 1 i 2 kwietnia 2000 r., jako dniach wol-

nych od pracy (sobota i niedziela), wnioskodawczyni udała się w dniu 3 kwietnia

2000 r. do Powiatowego Urzędu Pracy w K. w celu zgłoszenia wniosku o przyznanie

jej prawa do świadczenia przedemerytalnego, które stosownie do dyspozycji przepi-

su art. 37i ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu

bezrobociu mogło zostać jej przyznane dopiero dnia następnego. Niespójność prawa

w zakresie podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników na podstawie ustawy z

dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz ustawy o zatrud-

nieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu co do daty nabycia świadczenia przedemerytal-

nego, którego następstwem jest objęcie wnioskodawczyni z powodu 3 - dniowej

przerwy pomiędzy ustaniem zatrudnienia a nabyciem świadczenia przedemerytal-

nego, nie może stanowić (wyłącznie z tego powodu) przeszkody do nabycia prawa

do emerytury.

Powyższy wyrok organ rentowy zaskarżył w całości kasacją, w której zarzucił

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Jako oko-

liczność uzasadniające rozpoznanie kasacji wskazano, że reforma emerytalna wpro-

wadzona ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych w sposób całościowy określiła zasady i warunki dotyczące

możliwości uzyskania prawa do emerytury. Nie można więc zgodzić się z interpreta-

cją jaką proponuje Sąd Apelacyjny, że po ustaniu ubezpieczenia pracowniczego, a

4

następnie choćby krótkotrwałym podleganiu ubezpieczeniu rolniczemu i z kolei

podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pobierania świadczenia

przedemerytalnego, następuje spełnienie warunku, od którego uzależnione jest przy-

znanie prawa do emerytury na podstawie art. 29 ustawy. Wskazując na powyższe,

wniesiono o zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

Okręgowego w Krośnie z dnia 18 września 2003 r. i oddalenie odwołania Janiny D.

od decyzji organu rentowego z dnia 28 sierpnia 2003 r., tj. orzeczenia co do istoty

sprawy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Rzeszowie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw. Nie jest trafny zarzut naruszenia

zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, który stanowił, że ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1

stycznia 1949 r., będący pracownikami, którzy nie osiągnęli wieku emerytalnego

określonego w art. 27 pkt 1 tej ustawy, mogą przejść na emeryturę: 1) kobieta - po

osiągnięciu wieku 55 lat, jeżeli ma co najmniej 30-letni okres składkowy i nieskładko-

wy albo jeżeli ma co najmniej 20-letni okres składkowy i nieskładkowy oraz została

uznana za całkowicie niezdolną do pracy; 2) mężczyzna - po osiągnięciu wieku 60

lat, jeżeli ma co najmniej 25-letni okres składkowy i nieskładkowy oraz został uznany

za całkowicie niezdolnego do pracy.

Zagadnieniem spornym jest to, czy sformułowanie: „ubezpieczeni urodzeni

przed dniem 1 stycznia 1949 r., będący pracownikami” obejmuje osobę, która - jak w

niniejszej sprawie - w dniu rozwiązania stosunku pracy (31 marca 2000 r.) posiadała

wymagany tym przepisem staż pracy, nabyła (od 4 kwietnia 2000 r.) prawo do za-

siłku przedemerytalnego i co do której stwierdzono prawomocnym wyrokiem, że od 1

kwietnia 2000 r. do 30 czerwca 2000 r. była objęta z mocy ustawy ubezpieczeniem

społecznym rolników w pełnym zakresie, a wymagany powyższym przepisem wiek

emerytalny osiągnęła 28 sierpnia 2002 r. Organ rentowy jest zdania, że przepis art.

29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych dotyczy

wyłącznie pracowników lub osób, których ostatnim ubezpieczeniem było ubezpiecze-

nie pracownicze, przy czym okres pobierania świadczenia przedemerytalnego nie

jest okresem podlegania ubezpieczeniu społecznemu, a zatem przepis ten „uzależ-

5

nia przyznanie emerytury od faktu bycia objętym ubezpieczeniem społecznym z ty-

tułu zatrudnienia bezpośrednio przed złożeniem wniosku o emeryturę.”

Przedstawiona w kasacji przez organ rentowy wykładnia przepisu art. 29

ustawy nie jest prawidłowa. W poprzednim stanie prawnym zagadnienie to regulował

przepis art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), który stanowił, że pracow-

nik, który nie osiągnął wieku emerytalnego określonego w art. 26 ust. 1 pkt 1, może

przejść na emeryturę: 1) kobieta - po osiągnięciu wieku 55 lat, jeżeli ma 30-letni

okres zatrudnienia albo jeżeli ma 20-letni okres zatrudnienia i zaliczona została do I

lub II grupy inwalidów, 2) mężczyzna - po osiągnięciu wieku 60 lat, jeżeli ma 25-letni

okres zatrudnienia i zaliczony został do I lub II grupy inwalidów. Sąd Najwyższy usta-

lił wykładnię tego przepisu w uchwale z dnia 16 kwietnia 1991 r., III UZP 22/90

(OSNCP 1991 nr 8-9, poz. 99), w której stwierdził między innymi, że prawo do wcze-

śniejszej emerytury na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nabywa także były pracownik,

niepozostający w zatrudnieniu w dacie osiągnięcia określonego w tym przepisie

wieku (55 lat kobieta i 60 lat mężczyzna). W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyż-

szy wskazał na istotny argument systemowy, a mianowicie ten, że w wyniku zmiany

art. 26 tej ustawy „prawo do emerytury przysługuje obecnie bowiem wszystkim oso-

bom, które mają wymagany okres zatrudnienia i osiągnęły wiek emerytalny - nieza-

leżnie od tego w jakim czasie po ustaniu zatrudnienia (okresu równorzędnego z

okresem zatrudnienia) wiek ten osiągnęły.” Podkreślił także, że na skutek tej zmiany

została „zmodyfikowana ubezpieczeniowa konstrukcja prawa do świadczeń, opiera-

jąca się na generalnej regule, że zdarzenie ubezpieczeniowe musi zajść w czasie

zatrudnienia (okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia), ewentualnie w tzw.

okresie ochronnym po ustaniu zatrudnienia (okresu równorzędnego z okresem za-

trudnienia), a dopuszczalne odejście od tej zasady musi zawsze wyraźnie wynikać z

przepisu.” Sąd Najwyższy wreszcie stwierdził, że „tak zasadnicza zmiana art. 26

ustawy o z.e.p. ma wpływ na wykładnię art. 27 tejże ustawy, jako normującego także

prawo do emerytury; szczególnie, że określone w nim wymagania (poza wiekiem) w

stosunku do wymagań określonych w art. 26 ustawy o z.e.p. są znacznie większe.

Dlatego w obecnym stanie prawnym przez pojęcie „pracownik" występujące w art. 27

ustawy o z.e.p. należy rozumieć także byłego pracownika. W konsekwencji tego,

uzasadnione jest stanowisko, że spełnienie wymagań określonych tym przepisem

6

uprawnia do przyznania tzw. wcześniejszej emerytury także byłym pracownikom,

niezależnie od tego, kiedy wymagania te zostały spełnione”.

Z porównania przepisu art. 27 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pra-

cowników i przepisu art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych wynika „stylistyczno-treściowa zbieżność obu tych przepisów”

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 2000 r., II UKN 443/99), co mogłoby

przemawiać za tym, że wykładnia prezentowana w powyższej uchwale Sądu Naj-

wyższego zachowuje aktualność w zmienionym stanie prawnym. Jednakże w aktual-

nym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd przeciwny, że pod rządem

art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wy-

kładnia ta jest nieaktualna (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2001 r., II

UKN 646/00, OSNAPiUS 2003 nr 18, poz. 445; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12

lutego 2004 r., II UK 239/03). W ocenie Sądu Najwyższego rozpoznającego niniejszą

sprawę, porównanie brzmienia tych przepisów wskazuje, że między zawartym w art.

27 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin sformułowa-

niem „pracownik, który nie osiągnął wieku emerytalnego określonego w art. 26 ust. 1

pkt 1” i sformułowaniem zawartym w art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych „ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1 stycznia

1949 r., będący pracownikami, którzy nie osiągnęli wieku emerytalnego określonego

w art. 27 pkt 1” nie ma istotnej różnicy, a w każdym razie takiej, która czyniłaby nie-

aktualną tezę powołanej wyżej uchwały Sądu Najwyższego i zawartą w jej uzasad-

nieniu argumentację prawną.

Aktualności tej tezy i jej uzasadnienia nie podważa w żadnym zakresie uza-

sadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 września 2000 r., K 1/00

(OTK 2000 nr 6, poz. 185), w którym stwierdzono, że w kontekście przepisów art. 5,

26 i 27 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin „nie ulega

wątpliwości, że uprawnienie do wcześniejszego przejścia na emeryturę przysługiwało

jedynie pracownikom (zakres podmiotowy), którzy legitymowali się określonym cza-

sem zatrudnienia, rozumianym jako wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy

(zakres przedmiotowy)”. Przede wszystkim Trybunał Konstytucyjny nie jest konstytu-

cyjnie umocowany do dokonywania wykładni przepisów ustawowych, które nie są

zarazem przedmiotem oceny ich konstytucyjności, a w każdym razie wykładnia taka

z całą pewnością nie wiąże sądów powszechnych i Sądu Najwyższego. Ponadto wy-

kładnia ta jest błędna i odmienna od wykładni przedstawionej w powołanej uchwale

7

Sądu Najwyższego, do której Trybunał Konstytucyjny w ogóle nie odniósł się w uza-

sadnieniu wyroku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwala się pogląd, że redakcja przepisu

art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych powo-

duje, że „pozostałe warunki do takiej emerytury, a w szczególności wiek (55 lat ko-

bieta, 60 lat mężczyzna) muszą być przez ubezpieczonego spełnione w okresie,

kiedy jest on pracownikiem albo nie stracił statusu pracownika przez objęcie innym

systemem ubezpieczenia społecznego. Nie pozwala natomiast na uznanie, że za

ubezpieczonych „będących pracownikami” można uważać także byłych pracowni-

ków, którzy wprawdzie legitymują się wymaganym pracowniczym stażem ubezpie-

czeniowym i wiekiem, ale w momencie przejścia na emeryturę pracownikami nie są,

a w szczególności pozbawia ich statusu pracowniczego objęcie innym systemem

ubezpieczenia społecznego” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2001 r., II

UKN 646/00; podobnie wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2004 r., II UK

239/03).

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę pracy nie podziela

tego poglądu i jego uzasadnienia. Przepis art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych powinien być interpretowany ściśle, lecz nie

powinien jednocześnie podlegać wykładni zwężającej, jaką przedstawił Sąd Najwyż-

szy w wyrokach z dnia 7 grudnia 2001 r. i 12 lutego 2004 r. Przepis ten bowiem nie

daje podstawy do wyłączenia z zakresu „ubezpieczonych (…) będących pracowni-

kami” osoby, która w dniu rozwiązania stosunku pracy posiadała wymagany przez

ten przepis pracowniczy staż ubezpieczeniowy, a następnie wkrótce po rozwiązaniu

stosunku pracy uzyskała prawo do świadczenia przedemerytalnego i w okresie

otrzymywania tego świadczenia osiągnęła wymagany wiek emerytalny. Należy bo-

wiem podkreślić, że prawo do świadczenia przedemerytalnego związane było z pod-

leganiem wnioskodawczyni pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu, zaś biorąc

pod rozwagę cel i funkcję świadczenia przedemerytalnego, jako zbliżonego do

świadczenia z ubezpieczenia społecznego (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyż-

szego z dnia 14 stycznia 2000 r., II UKN 313/99, OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 358),

należy uznać, że osoba pobierająca świadczenie przedemerytalne jest z tego tytułu

ubezpieczonym będącym pracownikiem w rozumieniu art. 29 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

8

Statusu ubezpieczonego będącego pracownikiem nie pozbawia podleganie

przez osobę pobierającą świadczenie przedemerytalne obowiązkowemu ubezpie-

czeniu społecznemu rolników. Należy mieć bowiem na uwadze, że okres podlegania

temu ubezpieczeniu był krótszy od okresu pobierania świadczenia przedemerytalne-

go, co spowodowało, że złożenie wniosku o emeryturę i osiągnięcie wymaganego

wieku miało miejsce w okresie pobierania tego świadczenia, kiedy wnioskodawczyni

już nie podlegała ubezpieczeniu rolniczemu, co zostało stwierdzone prawomocnym

wyrokiem. Wynika z tego, że wszystkie przesłanki nabycia przez wnioskodawczynię

prawa do emerytury, a mianowicie wiek i staż pracy, związane są z ubezpieczeniem

pracowniczym, co oznacza, że spełniła przesłanki określone w art. 29 ustawy o eme-

ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Przedstawionej powyżej wykładni przepisu art. 29 ustawy nie stoi na prze-

szkodzie uzasadnienie wyżej powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w któ-

rym uznano, że „zastosowanie kryterium ubezpieczenia pracowniczego, w powiąza-

niu z okresem ubezpieczenia poprzedzającym złożenie wniosku o emeryturę, stano-

wi wprawdzie zawężenie zakresu podmiotowego w zakresie wcześniejszego prze-

chodzenia na emeryturę, jednakże w rozpatrywanej sprawie kryterium to nie narusza

zasad równości i sprawiedliwości społecznej.” Sąd Najwyższy w składzie rozpozna-

jącym niniejszą - inaczej niż Trybunał Konstytucyjny - rozumie treść i cel przepisu art.

29 ustawy i nie widzi podstaw, aby w ślad za Trybunałem przyjmować zwężającą

wykładnię tego przepisu, jak to uczynił Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 7 grudnia

2001 r. i z dnia 12 lutego 2004 r.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================