I KZP 16/04

UCHWAŁA Z DNIA 26 SIERPNIA 2004 R.

I KZP 16/04

Art. 249 § 4 k.p.k. stanowi podstawę stosowania tymczasowego

aresztowania wobec osoby ściganej, w stosunku do której Minister Spra-

wiedliwości, na podstawie art. 19 Europejskiej konwencji o ekstradycji z

dnia 13 grudnia 1957 r. (Dz. U. 1994, Nr 70, poz. 307), postanowił o odro-

czeniu jej wydania.

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki.

Sędziowie SN: A. Deptuła, W. Kozielewicz (sprawozdawca).

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. A. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Alisy M., po rozpoznaniu przekazanego na

podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w W. postanowieniem z

dnia 28 maja 2004 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej

wykładni ustawy:

„Czy w postępowaniu ekstradycyjnym po zakończeniu postępowania są-

dowego oraz wydaniu decyzji przez Ministra Sprawiedliwości o wydaniu

osoby ściganej i jednocześnie odroczeniu wydania możliwe jest stosowanie

aresztu ekstradycyjnego i czy podstawę jego stosowania powinien stano-

wić art. 249 § 4 k.p.k.?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

2

U Z A S A D N I E N I E

Zagadnienie prawne przedstawiono w następującej sytuacji proceso-

wej.

Minister Sprawiedliwości, postanowieniem z dnia 18 czerwca 2003 r.

na podstawie art. 1 i 2 ust. 1, art. 19 Europejskiej konwencji o ekstradycji z

dnia 13 grudnia 1957 r., przy zastosowaniu art. 603 § 5 k.p.k., postanowił:

- wydać Alisę M. organom wymiaru sprawiedliwości Ukrainy, celem prze-

prowadzenia przeciwko niej postępowania karnego za przestępstwa

opisane we wniosku o wydanie;

- odroczyć wydanie Alisy M. do czasu zakończenia postępowania karne-

go prowadzonego przez Prokuraturę Rejonową w W., a w wypadku

prawomocnego skazania Alisy M. – do czasu zakończenia odbywania

przez nią orzeczonej kary pozbawienia wolności lub jej darowania, bądź

przedterminowego zwolnienia.

Alisa M. jest też oskarżona o popełnienie przestępstwa określonego

w art. 310 § 2 k.k. w zw. z art. 13 § 1 k.k. w zb. z art. 286 § 1 k.k. i art. 294

§ 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., w sprawie, która toczy się w Sądzie Rejo-

nowym w W. W sprawie tej jest tymczasowo aresztowana.

Natomiast w postępowaniu ekstradycyjnym, postanowieniem Sądu

Okręgowego w W. z dnia 20 marca 2003 r., utrzymanym w mocy postano-

wieniem Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 16 maja 2003 r., zastosowano

wobec Alisy M. tymczasowe aresztowanie na okres 30 dni, a następnie,

postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2003 r., po wpłynięciu wniosku o wyda-

nie ściganej, Sąd Okręgowy w W. na podstawie art. 263 § 3 k.p.k. określił

okres tymczasowego aresztowania do dnia 18 lipca 2003 r. Postanowienie

to Sąd Apelacyjny w W. utrzymał w mocy, w dniu 16 maja 2003 r.

Ministerstwo Sprawiedliwości, wraz z pismem z dnia 24 czerwca

2003 r., nadesłało do Sądu Okręgowego w W. odpis podanego wyżej po-

3

stanowienia Ministra Sprawiedliwości. Jednocześnie, w piśmie tym Naczel-

nik Wydziału Obrotu Prawnego z Zagranicą wniósł – w wypadku upływu

terminu tymczasowego aresztowania – o przedłużenie aresztu ekstradycyj-

nego na dalszy okres, a nadto o zapewnienie informacji o każdorazowej

zmianie miejsca pobytu ściganej (areszt śledczy, zakład karny), w celu

umożliwienia realizacji postanowienia Ministra Sprawiedliwości.

Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 7 lipca 2003 r., działając

z urzędu, na podstawie art. 263 § 7 k.p.k. określił wobec Alisy M. okres

tymczasowego aresztowania do dnia 18 stycznia 2004 r., a następnie po-

stanowieniem z dnia 18 grudnia 2003 r., utrzymanym w mocy postanowie-

niem Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 23 stycznia 2004 r. – do dnia 30 ma-

ja 2004 r.

Przed upływem tego ostatniego terminu, Sąd Okręgowy w W. posta-

nowieniem z dnia 6 maja 2004 r. określił na podstawie art. 263 § 7 k.p.k.

wobec Alisy M. okres tymczasowego aresztowania do dnia 30 listopada

2004 r.

Zażalenie na to postanowienie złożyła Alisa M.

Rozpoznający powyższe zażalenie Sąd Apelacyjny w W. uznał, że w

postępowaniu odwoławczym wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające

zasadniczej wykładni ustawy. Zagadnienie to zostało sformułowane w po-

staci pytania w brzmieniu przytoczonym na wstępie postanowienia Sądu

Apelacyjnego z dnia 28 maja 2004 r.

Zastępca Prokuratora Generalnego w pisemnym wniosku z dnia 29

czerwca 2004 r., podzielając stanowisko Sądu Apelacyjnego w W., co do

tego, że w tej sprawie wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające za-

sadniczej wykładni ustawy, wyraził pogląd, iż po wydaniu przez Ministra

Sprawiedliwości postanowienia o wydaniu osoby ściganej w razie odrocze-

nia wydania osoby ściganej dopuszczalne jest stosowanie tymczasowego

aresztowania – na podstawie art. 249 § 4 k.p.k.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ekstradycja jest jedną z instytucji międzynarodowej pomocy prawnej

w sprawach karnych umożliwiającą państwom walkę z przestępczością,

mimo terytorialnego ograniczenia jurysdykcji organów ścigania i wymiaru

sprawiedliwości. Jej celem jest zapewnienie udziału osoby ściganej w pro-

wadzonym przeciwko niej postępowaniu karnym lub wykonania orzeczonej

co do niej kary albo środka zabezpieczającego (art. 602 § 2 k.p.k.). W lite-

raturze podkreśla się, że pełni ona też funkcje analogiczne jak tymczasowe

aresztowanie. Różnica polega tylko na tym, iż w wypadku ekstradycji

oskarżony lub skazany znajduje się za granicą i zarządzenie organu wzy-

wającego, ograniczające wolność osobistą osoby ściganej nie może być

wykonane bez zgody państwa, któremu przysługuje suwerenność nad da-

nym terytorium (por. Z. Knypl, Europejska konwencja o ekstradycji. Komen-

tarz, Sopot 1994, s. 16-17).

Dział XIII Kodeksu postępowania karnego normuje postępowanie

sprawach karnych ze stosunków międzynarodowych, w tym tzw. postępo-

wanie ekstradycyjne (art. 602-606 k.p.k.). Zgodnie jednak z art. 615 § 1

k.p.k., przepisów tego działu nie stosuje się, jeżeli umowa międzynarodo-

wa, której Rzeczypospolita Polska jest stroną stanowi inaczej (tzw. zasada

pierwszeństwa norm traktatowych). Przepisy tego działu mają więc charak-

ter subsydiarny, gdyż stosuje się je w razie nieistnienia wielostronnej lub

dwustronnej umowy międzynarodowej między Polską a innym państwem,

regulującej daną instytucję współpracy międzynarodowej w sprawach kar-

nych. W piśmiennictwie podnosi się, że poszczególne przepisy Kodeksu

postępowania karnego mają również zastosowanie w sytuacji, gdy będąca

podstawą stosowania danej instytucji umowa międzynarodowa nie reguluje

pewnych kwestii. Zauważa się przy tym też, że fakt, iż umowa międzynaro-

dowa pewnego zagadnienia nie reguluje, nie oznacza automatycznie, że

stosuje się przepisy Kodeksu postępowania karnego. Nie jest bowiem wy-

5

kluczone, że nie mamy do czynienia z luką prawną czy pozostawieniem

jakiejś kwestii prawu krajowemu, ale ze świadomym pominięciem w trakta-

cie (por. J. Bratoszewski, L. Gardocki, Zb. Gostyński, St. Przyjemski, R.A.

Stefański, St. Zabłocki: Komentarz. Kodeks postępowania karnego. tom III,

Warszawa 2004, s. 408; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks po-

stępowania karnego. tom III. Komentarz do art. 468-682, Warszawa 2004,

s. 472-474).

Art. 16 Europejskiej konwencji o ekstradycji nie zawiera postanowień

merytorycznych dotyczących tymczasowego aresztowania, a stanowi jedy-

nie, że właściwe organy strony wezwanej podejmą decyzję w sprawie

wniosku, zgodnie ze swoim prawem wewnętrznym. W tej sytuacji co do

tymczasowego aresztowania w postępowaniu ekstradycyjnym, prowadzo-

nym w oparciu o Europejską konwencję o ekstradycji mają zastosowanie

przepisy rozdziału 28 i 65 Kodeksu postępowania karnego, z tym, że sto-

sowanie przepisów rozdziału 28 Kodeksu postępowania karnego następuje

nie „wprost” a „odpowiednio” (J. Grajewski, L. Paprzycki, M. Płachta, Ko-

deks postępowania karnego. Komentarz, t. II, Kraków 2003, s. 623 - 624).

Przepisy Kodeksu postępowania karnego nie regulują expressis ver-

bis kwestii stosowania tymczasowego aresztowania w sytuacji, gdy wydano

postanowienie o wydaniu, lecz jednocześnie odroczono jego wykonanie.

Artykuł 19 ust. 1 Europejskiej konwencji o ekstradycji stanowi: „Strona we-

zwana po podjęciu decyzji w sprawie wniosku o wydanie, może odroczyć

wydanie poszukiwanej osoby w związku z jej ściganiem na terytorium tej

Strony albo jeżeli ta osoba już została skazana, w celu odbycia przez nią

na terytorium tej Strony kary za przestępstwo inne niż to, za które żąda się

wydania”. Trafnie podniósł Zastępca Prokuratora Generalnego w pisem-

nym wniosku, iż w takiej sytuacji należy odpowiednio zastosować art. 249 §

4 k.p.k., który stanowi, że środki zapobiegawcze mogą być stosowane aż

do chwili rozpoczęcia kary, z tym że gdy chodzi o tymczasowe aresztowa-

6

nie jest to dopuszczalne tylko w wypadku orzeczenia kary pozbawienia

wolności. Wprawdzie w wypadku ekstradycji ten ostatni warunek jest speł-

niony wówczas, gdy wydanie osoby ściganej następuje w celu wykonania

co do niej takiej właśnie kary (art. 602 k.p.k.), lecz ze względu na to, że

ustawa nie ogranicza stosowania tymczasowego aresztowania w postępo-

waniu ekstradycyjnym tylko do wypadków, gdy wydanie następuje w celu

wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności albo środka zabezpie-

czającego, to należy przyjąć, iż odpowiednie zastosowanie tego przepisu

polega na tym, że środek zapobiegawczy może być stosowany do czasu

wydania osoby ściganej. Skoro celem tymczasowego aresztowania stoso-

wanego w postępowaniu ekstradycyjnym jest zabezpieczenie wykonania

decyzji o wydaniu osoby ściganej to inne rozwiązanie mogłoby doprowa-

dzić w ogóle do niewykonania postanowienia o wydaniu w wypadku ukry-

wania się osoby ściganej, co naruszyłoby art. 1 Europejskiej konwencji o

ekstradycji, który statuuje obowiązek wydania. Zgodnie zaś z zasadą do-

brej wiary, państwo wezwane powinno uczynić wszystko, aby ten obowią-

zek międzynarodowy wykonać i nie czynić niczego, co by temu przeszko-

dziło. Zaniechanie aresztowania i umożliwienie wskutek tego ucieczki oso-

by ściganej, mogłoby zostać uznane przez państwo wzywające za naru-

szenie Konwencji (por. Z. Knypl: Europejska ..., s. 167-168).