I PK 704/03

Wyrok z dnia 10 września 2004 r.

I PK 704/03

Odwołanie ze stanowiska równoznaczne z rozwiązaniem umowy o pracę

bez wypowiedzenia (art. 70 § 3 k.p.), powinno być dokonane na piśmie ze wska-

zaniem przyczyny uzasadniającej rozwiązanie stosunku pracy.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Andrzej

Kijowski (sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 września 2004 r.

sprawy z powództwa Ryszarda B. przeciwko Cukrowni „G.” SA w G., Skarbowi Pań-

stwa - Wojewodzie L. o odszkodowanie, odprawę i inne roszczenia, na skutek kasacji

powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 2 października 2003 r. [...]

1) z m i e n i ł zaskarżony wyrok w jego pkt II w ten sposób, że oddalił apela-

cję pozwanej Cukrowni „G.” SA od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Lublinie z dnia 7 maja 2003 r. [...];

2) o d d a l i ł kasację w pozostałym zakresie;

3) koszty postępowania kasacyjnego pomiędzy powodem a pozwaną Cukrow-

nią „G.” zniósł wzajemnie, nie obciążając powoda kosztami tego postępowania wo-

bec pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody L.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z

dnia 2 października 2003 r. [...], w uwzględnieniu apelacji pozwanej Cukrowni „G.”

SA w G. zmienił wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Lublinie z dnia 7 maja 2003 r. [...] w jego pkt II i III w ten sposób, że oddalił po-

wództwo Ryszarda B. o zasądzenie kwoty 6.487,23 zł tytułem odszkodowania za

niezgodne z prawem rozwiązanie stosunku pracy, a poza tym oddalił apelację, którą

od powyższego wyroku wniósł również powód. W motywach tego rozstrzygnięcia

Sąd Apelacyjny powołał się na ustalenia faktyczne przejęte z postępowania w pierw-

2

szej instancji, lecz częściowo zmienił ich prawną kwalifikację. Z ustaleń tych wynika,

że powód został w dniu 18 maja 1990 r. powołany na stanowisko dyrektora przedsię-

biorstwa państwowego Cukrownia „G.” w G. W dniu 24 sierpnia 1992 r. Wojewoda L.

udzielił powodowi upomnienia w związku krytyczną oceną prowadzonej przez niego

polityki płacowej. W dniach od 8 do 18 grudnia 1992 r. i od 28 grudnia 1992 r. do 20

stycznia 1993 r., a także w dniach 29 stycznia i 1 lutego 1993 r. przeprowadzono w

Cukrowni kontrolę, której materiały przekazano w marcu 1993 r. do Prokuratury

Okręgowej w L. Wojewoda L. w dniu 12 lutego 1993 r., z powołaniem się na art. 37a

ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jedno-

lity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.), odwołał powoda ze stanowiska dy-

rektora, przy czym odwołanie to było równoznaczne z rozwiązaniem stosunku pracy

w trybie art. 52 k.p. Prokurator Prokuratury Rejonowej w L. postanowieniem z dnia 23

czerwca 1993 r. [...] przedstawił powodowi zarzuty zagarnięcia mienia społecznego

znacznej wartości na szkodę Cukrowni „G.” w G. oraz niegospodarności w tymże

przedsiębiorstwie w okresie od czerwca 1990 r. do lutego 1993 r. Jednakże Sąd

Wojewódzki Wydział Karny w Lublinie [...] uniewinnił Ryszarda B. od wszystkich za-

rzucanych mu czynów. Wojewoda L., działając jako organ założycielski przedsiębior-

stwa państwowego Cukrownia „G.” w G., sprzedał w dniu 13 marca 1996 r. Spółce

Akcyjnej Cukrownia G. z siedzibą w W. przedsiębiorstwo pod nazwą Cukrownia „G.”

w G. jako zespół składników materialnych i niematerialnych obejmujących wszystko

co wchodzi w skład przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551

k.c., w tym ruchomości i

nieruchomości, aktywa wraz z wierzytelnościami oraz pasywa wraz z zobowiązania-

mi i obciążeniami związanymi z prowadzeniem przedsiębiorstwa.

Sąd Okręgowy ustalił, że biernej legitymacji w niniejszym procesie nie ma

Wojewoda L., lecz wyłącznie Spółka Akcyjna jako nabywca przedsiębiorstwa pań-

stwowego i następca prawny w zakresie jego praw i obowiązków. Sąd Okręgowy

oddalił zatem powództwo wobec pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody L., nato-

miast jako częściowo zasadne ocenił powództwo skierowane przeciwko Cukrowni

„G.” SA w G. Otóż, w piśmie odwołującym powoda ze stanowiska dyrektora tegoż

przedsiębiorstwa nie wskazano przyczyny odwołania, ograniczając się do ogólniko-

wego stwierdzenia, że jest ono równoznaczne z rozwiązaniem umowy o pracę w try-

bie art. 52 k.p. Tymczasem pracodawca powinien wskazać tę przyczynę, wobec

czego jej brak uzasadnia przyznanie pracownikowi odszkodowania w granicach

trzymiesięcznego wynagrodzenia zgodnie z art. 56 w związku z art. 69 k.p. (podobnie

3

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 marca 1977 r., I PRN 25/77, OSNC 1979 nr 5,

poz. 100).

Co się natomiast tyczy odprawy pieniężnej, to roszczenie w tym zakresie oka-

zało się bezzasadne. Zgodnie bowiem z art. 39 ust. 2 pkt 2 ustawy o przedsiębior-

stwach państwowych w brzmieniu z daty odwołania powoda, prawo do odprawy nie

przysługuje, gdy odwołanie nastąpiło z przyczyn uzasadniających rozwiązanie sto-

sunku pracy bez wypowiedzenia z winy pracownika. Wyniki kontroli przeprowadzonej

na przełomie 1992 i 1993 r., potwierdzone w materiale dowodowym zebranym w

sprawie dawały - zdaniem Sądów obu instancji - pełną podstawę do przyjęcia, że

powód nie dopełnił ciążących na nim obowiązków w zakresie szczególnej staranno-

ści i dbałości o prawidłowe gospodarowanie mieniem przedsiębiorstwa, a tym samym

do odwołania go ze stanowiska ze skutkiem określonym w art. 52 k.p. Wprawdzie ze

wszystkich zarzutów, w tym zarzutu niegospodarności oraz poświadczenia niepraw-

dy, powód został prawomocnym wyrokiem w sprawie karnej uniewinniony, lecz „czym

innym jest ocena winy i ewentualnej odpowiedzialności w toku postępowania karne-

go, a czym innym ocena odpowiedzialności na gruncie przepisów prawa pracy, przy

uwzględnieniu strat finansowych poniesionych przez przedsiębiorstwo państwowe

Cukrownia G. i szczególnej funkcji sprawowanej przez powoda”. Zaniedbania powo-

da w zakresie zawartej umowy eksportu cukru, a także tworzenia, składowania i wy-

miany państwowej rezerwy cukru oraz związanych z tym rozliczeń finansowych,

stwierdzone w toku kontroli oraz w trakcie postępowania sądowego „mogły zasadnie

zostać uznane za ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych”.

Inaczej niż w płaszczyźnie odpowiedzialności karnej należało też oceniać fakt udzie-

lenia przez Cukrownię poręczenia Spółce „S.”. Z samej istoty poręczenia wynika bo-

wiem ryzyko spłaty kredytu. O ile dla procesu karnego okoliczność, iż ze wspomnia-

ną Spółką powiązani byli żona i szwagier Ryszarda B. można rozpatrywać jedynie w

kategoriach etycznych, o tyle aspekt takich rodzinnych koneksji, będący wraz z wy-

sokością gwarancji prawdziwym ewenementem, nie może pozostać obojętny przy

ocenie prawa zainteresowanego do odprawy z tytułu rozwiązania stosunku pracy.

Poza wysokością strat poniesionych przez Cukrownię należy przy tym podnieść, że

w okresie sprawowania przez powoda w latach 1990/1992 funkcji dyrektora przed-

siębiorstwa produkowany w nim cukier pakowano, przechowywano i wywożono bez

ewidencji. Sąd wskazał wreszcie na szczególny charakter odprawy, która jest w isto-

cie dla odwoływanego dyrektora szczególną gratyfikacją (podziękowaniem).

4

Z powyższych względów oddalona została apelacja powoda. Sąd Apelacyjny

uwzględnił natomiast apelację pozwanej Spółki, gdyż nie podzielił stanowiska Sądu

pierwszej instancji co do konieczności wskazania powodowi przyczyny jego odwoła-

nia. W tym zakresie Sąd Apelacyjny powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia

21 listopada 2000 r., I PKN 95/00 (OSNAPiUS 2002 nr 12, poz. 286), w którym wy-

rażono pogląd, że odwołanie ze stanowiska równoznaczne z rozwiązaniem umowy o

pracę bez wypowiedzenia (art. 70 § 1 i § 3 k.p.) powinno nastąpić na piśmie (art. 70

§ 11

k.p.), lecz nie musi wskazywać przyczyny odwołania. Taka wykładnia jest zda-

niem Sądu Apelacyjnego przyjmowana po zmianie Kodeksu pracy, polegającej na

dodania doń przepisu art. 70 § 11

, co nastąpiło w ustawie z dnia 7 kwietnia 1989 r. o

zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 20, poz.

107).

W kasacji, skierowanej przeciwko całości powyższego wyroku, powód zarzu-

cił: błędną wykładnię art. 70 § 11

k.p., polegającą na przyjęciu, że w sytuacji odwoła-

nia ze stanowiska w sposób równoznaczny z rozwiązaniem umowy o pracę bez wy-

powiedzenia (art. 70 § 1 w związku z art. 70 § 3 k.p.) „odwołanie winno być jedynie

dokonane na piśmie (art. 70 § 11

k.p.), bez wskazywana przyczyny wypowiedzenia”,

a ponadto „niezastosowanie art. 30 § 4 k.p. w związku z art. 69 k.p. - w sytuacji gdy

art. 69 k.p. nakazuje stosować do stosunku pracy na podstawie powołania przepisy

dotyczące umowy o pracę na czas nie określony (w tym art. 30 § 4 k.p.)”. Skarżący

zarzucił też „naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., które miało wpływ na wynik sprawy - po-

przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, polegające na ocenie po-

wyższych dowodów w sposób naruszający zasady logicznego myślenia i doświad-

czenia życiowego oraz braku wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie

materiału dowodowego, czego konsekwencją było przyjęcie przez Sąd drugiej in-

stancji, iż powód, działając jako dyrektor pozwanej Cukrowni, nie dopełnił ciążących

na nim obowiązków w zakresie prawidłowego gospodarowania mieniem przedsię-

biorstwa, co dawało podstawę do odwołania go z zajmowanego stanowiska w spo-

sób równoznaczny z rozwiązaniem umowy o pracę w trybie art. 52 § 1 pkt 1 k.p., a w

szczególności przyjęcie, iż zachowanie się powoda jako dyrektora pozwanego

przedsiębiorstwa pozwalało na postawienie mu zarzutu narażenia pracodawcy na

powstanie szkody, choć sama szkoda nie nastąpiła, w sytuacji gdy narażenia takiego

nie było”, przy czym na poparcie tego ostatniego stwierdzenia skarżący powołał sze-

reg szczegółowo opisanych okoliczności faktycznych. Na tej podstawie skarżący do-

5

magał się uchylenia kwestionowanego rozstrzygnięcia i przekazania spawy do po-

nownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów procesu. Jako przesłankę przyjęcia

kasacji do rozpoznania wskazano konieczność wykładni art. 70 § 11

k.p., w tym wyja-

śnienia, czy pisemna forma odwołania, zwłaszcza równoznacznego z niezwłocznym

ustaniem stosunku pracy z winy pracownika, wymaga podania przyczyny odwołania,

która to kwestia budzi wątpliwości, a poza tym jest rozbieżnie oceniana w judykatu-

rze.

Odpowiedź na kasację złożył pozwany Skarb Państwa - Wojewoda L., doma-

gając się oddalenia skargi oraz zasądzenia kosztów zastępstwa w postępowaniu ka-

sacyjnym według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja zasługuje na uwzględnienie w części dotyczącej odszkodowania za

odwołanie skarżącego ze stanowiska dyrektora przedsiębiorstwa państwowego, gdyż

nastąpiło to z naruszeniem przepisu art. 70 § 11

w związku z art. 69 i art. 30 § 4 k.p.

Pierwszy z tych przepisów, stanowiący, że odwołanie powinno być dokonane na pi-

śmie, został do Kodeksu pracy wprowadzony ustawą nowelizacyjną z dnia 7 kwietnia

1989 r. Mimo to nie sposób jednoznacznie ocenić, jakie były motywy tej decyzji usta-

wodawczej. Ogólny obowiązek zachowania pisemnej formy wypowiedzenia lub roz-

wiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia wynikał wcześniej z art. 30 § 3 k.p.,

przy czym rozwiązanie niezwłoczne wymagało według art. 54 k.p. ponadto podania

uzasadniającej je przyczyny, które to przepisy należało wobec stosunku pracy z aktu

powołania stosować zgodnie z generalną regułą wyrażoną w art. 69 k.p. Ten ostatni

przepis stanowił bowiem w swym pierwotnym brzmieniu, że jeżeli przepisy niniejsze-

go oddziału (to znaczy oddziału 1 rozdziału III działu drugiego) nie stanowią inaczej,

to do stosunku pracy na podstawie powołania stosuje się przepisy dotyczące umowy

o pracę na czas nie określony, z wyłączeniem przepisów regulujących: 1) tryb postę-

powania przy rozwiązywaniu umów o pracę, 2) rozpatrywanie sporów ze stosunku

pracy w części dotyczącej orzekania: a) o bezskuteczności wypowiedzeń, b) o od-

szkodowaniu przewidzianym w razie wypowiedzenia umowy o pracę, c) o przywra-

caniu do pracy. Z cytowanego przepisu, interpretowanego w związku z art. 30 § 3 i

art. 54 k.p. wynika zatem, że odwołanie ze stanowiska również przed nowelizacją

Kodeksu pracy w dniu 7 kwietnia 1989 r. powinno być dokonane w formie pisemnej,

6

zaś odwołanie następujące z przyczyn określonych w art. 52 lub 53 k.p., a więc od-

wołanie równoznaczne z niezwłocznym ustaniem stosunku, wymagało ponadto uza-

sadnienia tych przyczyn. Była to regulacja spójna i konsekwentna w tym przynajmniej

znaczeniu, że pracownik niesłusznie odwołany ze stanowiska ze skutkiem w postaci

niezwłocznego ustania stosunku pracy mógł się z tego tytułu domagać odszkodowa-

nia, a trudno sobie wyobrazić sądową kontrolę zasadności takiego odwołania bez

uprzedniego wskazania jego przyczyn. Innymi słowy, wprowadzenie do Kodeksu

pracy przepisu art. 70 § 11

nie zmieniało wcześniejszego stanu prawnego, a więc

miało jedynie informacyjno-porządkową doniosłość.

Inny wynik wykładni mógłby się obronić tylko przy założeniu, że prawodawca

zmierzał do uregulowania nieracjonalnego. Dodając bowiem szczególny przepis art.

70 § 11

k.p. wyłączyłby tym samym na podstawie art. 69 k.p. stosowanie ogólnych

przepisów art. 30 § 3 i art. 54 k.p, czego nie mógł chcieć, gdyż nie pozbawiając rów-

nocześnie pracownika prawa do odszkodowania za bezzasadne odwołanie ze skut-

kiem natychmiastowym, doprowadziłby w ostatecznym efekcie tylko do poważnych

utrudnień w zgłoszeniu takiego żądania i orzekaniu o jego zasadności. Co prawda, w

ustawie z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie nie-

których ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.) doszło do skreślenia art. 54, lecz w art.

30 § 4 k.p. wprowadzono regulację wymagającą od pracodawcy podania pracowni-

kowi nie tylko przyczyny rozwiązania niezwłocznego, ale również przyczyny wypo-

wiedzenia bezterminowej umowy o pracę, więc ocena informacyjno- porządkowego

charakteru unormowania z art. 70 § 11

k.p. nie uległa zmianie. Zbędność tego ostat-

niego przepisu jest szczególnie widoczna po zmianie treści art. 69 k.p. dokonanej w

ustawie z dnia 14 listopada 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 213, poz. 2081 ze zm.). Chodzi tu o skreślenie

jego pkt 2 b, a więc przepisu, który pozbawiał odwołanego pracownika możliwości

dochodzenia odszkodowania związanego z wypowiedzeniem stosunku pracy. Od

dnia 1 stycznia 2004 r. pracownikowi odwołanemu ze stanowiska nie wolno zatem -

jak dotychczas - dochodzić ubezskutecznienia wypowiedzenia lub przywrócenia do

pracy, ale może się domagać odszkodowania zarówno w razie odwołania równo-

znacznego z rozwiązaniem niezwłocznym, jak też równoznacznego z wypowiedze-

niem stosunku pracy. Jeżeli wspomniane żądanie ma być realne, a kontrola sądu

pracy nad zasadnością odmowy wypłaty takiego odszkodowania skuteczna, to od-

7

wołanie musi w każdym wypadku następować na piśmie z podaniem przyczyny uza-

sadniającej ustanie stosunku pracy.

Jak wynika z powyższych wywodów Sąd Najwyższy w składzie rozpoznają-

cym niniejszą sprawę nie podziela poglądu wyrażonego w wyroku z dnia 21 listopada

2000 r., I PKN 95/00 (OSNAPiUS 2002 nr 12, poz. 286; OSP 2003 nr 5, poz. 65 z

krytyczną glosą Z. Niedbały), który za podstawę swego orzeczenia przyjął Sąd Ape-

lacyjny. W tym zakresie należało więc zmienić zaskarżony wyrok i - aprobując roz-

strzygniecie Sądu pierwszej instancji - oddalić apelację pozwanego pracodawcy.

Musi on ponieść konsekwencje działań Wojewody L., który odwołał powoda ze skut-

kiem w postaci rozwiązania niezwłocznego, jedynie przy ogólnikowym wskazaniu na

przepis art. 52 k.p., a więc bez podania, czy chodzi o dopuszczenie się ciężkiego

naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych, czy też - co mógł sugerować

kontekst sprawy - o ewentualne popełnienie „oczywistego” (na moment odwołania)

przestępstwa, nie mówiąc już o skonkretyzowaniu takiego zarzutu.

Chybiony jest natomiast zarzut przekroczenia przez Sąd Apelacyjny granic

swobodnej oceny dowodów, zrelatywizowany skądinąd jedynie do art. 233 § 1 k.p.c. ,

a więc z pominięciem art. 382 k.p.c., choć Sąd drugiej instancji nie prowadził uzupeł-

niającego postępowania dowodowego. Uzasadnienie tej podstawy oraz podniesio-

nego w jej ramach zarzutu sprowadza się w istocie do polemiki z ustaleniami przyję-

tymi za podstawę kwestionowanego rozstrzygnięcia, więc trudno się oprzeć wraże-

niu, że zaskarżenie również tej części wyroku posłużyło głównie do uczynienia kasa-

cji dopuszczalną.

Z wyżej wskazanych motywów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39315

w

związku a art. 100 i 102 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

========================================