III CZP 44/04

Uchwała z dnia 15 września 2004 r., III CZP 44/04

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku I. Banku S.A. z siedzibą w W. przy

uczestnictwie dłużników Elżbiety Z. i Rafała Z. o nadanie klauzuli wykonalności

bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 15 września 2004 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze postanowieniem z dnia 3

czerwca 2004 r.:

"Czy za klauzulę wykonalności zamieszczoną na bankowym tytule

egzekucyjnym, któremu wcześniej sąd postanowieniem nadał klauzulę

wykonalności, pobiera się opłatę kancelaryjną, zgodnie z art. 38 ust. 1 ustawy z

dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst:

Dz.U. z 2002, Nr 9, poz. 88 ze zm.) i § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 15 listopada 1996 r. w sprawie wysokości opłat

kancelaryjnych... (Dz.U. Nr 139, poz. 650 ze zm.) niezależnie od uprzedniego

pobrania od wniosku o nadanie klauzuli wykonalności opłaty wpisu stosunkowego,

o której mowa w § 54 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

17 grudnia 1996 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych

(Dz.U. Nr 154, poz. 753 ze zm.)?"

podjął uchwałę:

Opłatę kancelaryjną za klauzulę wykonalności pobiera się także wtedy,

gdy została umieszczona na bankowym tytule egzekucyjnym.

Uzasadnienie

Wierzyciel I. Bank S.A., wezwany zarządzeniem przewodniczącego do

uiszczenia opłaty kancelaryjnej w kwocie 12 zł za klauzulę wykonalności nadaną

bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, zarzucił w zażaleniu, że zaskarżone

zarządzenie wydane zostało z naruszeniem art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca

1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr

9, poz. 88 ze zm. – dalej: "u.k.s.c."). Skarżący twierdził, że gdy wierzyciel wniósł o

nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu innemu niż orzeczenie sądu,

to – stosownie do § 54 ust. 1 pkt 1 w związku z § 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia 1996 r. w sprawie określenia wysokości wpisów

w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 154, poz. 753 ze zm.) – uiszcza dziesiątą część

wpisy stosunkowego. Artykuł 38 ust. 1 u.k.s.c., dotyczący wydania klauzuli

wykonalności na podstawie akt, nie znajduje zastosowania w rozpoznawanej

sprawie, gdyż tytuł egzekucyjny nie pochodzi od sądu. Żądanie opłaty kancelaryjnej

ponad uiszczony wpis o nadanie klauzuli wykonalności godzi – zdaniem skarżącego

Banku – w konstytucyjnie zagwarantowane prawo do sądu i jest sprzeczne z

ratyfikowaną przez Polskę Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności oraz Międzynarodowymi paktami praw obywatelskich i politycznych.

Dublowanie opłat sądowych od jednej czynności sądu stanowi ciężar finansowy

ograniczający dostęp do sądu.

Rozpoznając zażalenie, Sąd Okręgowy przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu powyżej sformułowane zagadnienie prawne budzące poważne

wątpliwości. Poza wskazanymi wątpliwościami dotyczącymi wykładni i stosowania

przepisów ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz przepisów

wykonawczych do tej ustawy, Sąd orzekający odwołał się do stanowiska Sądów

Okręgowych w Łodzi i Toruniu, wyrażonego w orzeczeniach załączonych do akt

sprawy. Wymienione Sądy rozważały sytuację, w których klauzula nadawana jest

tytułowi wykonawczemu niepochodzącemu od sądu w ten sposób, że w wykonaniu

postanowienia sądu zamieszcza się pieczęć na złożonym przez wierzyciela tytule, a

następnie zostaje on zwrócony wnioskodawcy. Nie dochodzi zatem – w ocenie obu

tych Sądów – do nadania klauzuli wykonalności na podstawie akt w rozumieniu art.

38 ust. 1 u.k.s.c. Odmienne stanowisko prowadziłoby do tego, że "jedna i ta sama

czynność sądu opłacana musiałaby być równolegle dwiema, o różnej wszakże

naturze prawnej opłatami: wpisem sądowym i opłata kancelaryjną".

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przez koszty sądowe, obejmujące opłaty sądowe i zwrot wydatków, należy

rozumieć koszty związane ze wszczęciem, prowadzeniem i zakończeniem

postępowania cywilnego w sprawie. Skoro system kosztów sądowych jest, nie tylko

w Polsce, lecz wielu współczesnych państwach wykorzystywany do zasilania

budżetu państwa, to oczywista jest rola elementu fiskalnego w instytucji kosztów

sądowych. Niewątpliwe jest także, że intensywność i zakres oddziaływania tego

czynnika może wywierać wpływ na realizację zasady dostępu obywateli do sądu.

Stąd przy omawianiu w doktrynie problematyki kosztów sądowych, a także w

orzecznictwie, najczęściej przy stosowaniu instytucji sądowego zwolnienia od

kosztów sądowych, przypomina się, że stanowią one malum necessarium. Na

kształtowanie się krytykowanego elementu finansowego – z reguły bez wskazania

zadowalającego rozwiązania – poza instytucją ustawowego i sądowego zwolnienia

od kosztów sądowych wywiera wpływ wysokość poszczególnych stawek, w tym z

tytułu wpisu stosunkowego, a także katalog pism wolnych od kosztów (opłat)

sądowych.

Stosownie do § 54 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

17 grudnia 1996 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych,

dziesiątą część wpisu stosunkowego pobiera się o wniosku o nadanie klauzuli

wykonalności tytułowi egzekucyjnemu innemu niż orzeczenie sądu, natomiast za

klauzulę wykonalności pobiera się – zgodnie § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 15 listopada 1996 r. w sprawie wysokości opłat

kancelaryjnych w sprawach cywilnych – opłatę kancelaryjną w kwocie 6 zł, za każdą

stronicę wydanego dokumentu. Kwota ta w większości spraw – jak wskazuje

praktyka – wyczerpuje należną ze względu na wielkość dokumentu opłatę

kancelaryjną.

Postępowanie w sprawie nadania klauzuli wykonalności, uregulowane w art.

776-795 k.p.c. jest z punktu widzenia spełnianej funkcji najczęściej określane jako

wstęp do postępowania egzekucyjnego. Jego przedmiotem jest badanie, czy

dokument przedstawiony przez wierzyciela ma wszystkie cechy tytułu

egzekucyjnego oraz czy na jego podstawie może być prowadzona egzekucja.

Przepisy art. 96-98 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. − Prawo bankowe (jedn. tekst:

Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.) zawierają szczególne regulacje w stosunku

do powołanych przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Praktykę ich

stosowania można uznać za jednolitą i utrwaloną w orzecznictwie sądowym, nie

zachodzi zatem potrzeba jej omawiania.

Skutkiem postępowania klauzulowego jest wydanie tytułu wykonawczego,

stanowiącego podstawę egzekucji, bądź odmowa jego wydania. Klauzula

wykonalności, w którą zaopatrzony jest tytuł egzekucyjny, stanowi akt sądowy

stwierdzający dopuszczalność prowadzenia egzekucji na podstawie konkretnego

tytułu egzekucyjnego, a także w razie potrzeby zakreślający jej przedmiotowe

granice, również w odniesieniu do bankowego tytułu egzekucyjnego (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 7 lipca 2000 r., III CZP 27/00, OSNC 2001, nr 1, poz. 3).

Niezależnie od tego, czy i w jakim stopniu klauzula wykonalności stanowi

samodzielną instytucję prawa postępowania cywilnego, nie ulega wątpliwości, że

jest ona rodzajem czynności decyzyjnej sądu. Została szczegółowo uregulowana i

sformalizowana, gdyż treść zezwolenia na zastosowanie przymusu państwowego

nie może budzić wątpliwości, ani też rozbieżności.

Ubocznie można zauważyć, że taka regulacja nie jest wyjątkiem w kodeksie

postępowania cywilnego (por. art. 711 § 2). Od wniosku o wydanie postanowienia

co do wykonalności wyroku sądu polubownego lub ugody zawartej przed tym

sądem pobiera się – stosownie do § 9 ust. 1 pkt 3 powołanego rozporządzenia –

czwartą część wpisu. Po zakończeniu postępowania, stwierdzającego

postanowieniem wykonalność wyroku, strona może uzyskać klauzulę wykonalności,

za którą pobiera się opłatę kancelaryjną w kwocie 6 zł za każdą stronicę wydanego

dokumentu.

Zgodnie z art. 783 k.p.c., klauzula wykonalności – poza stwierdzeniem, że

tytuł uprawnia do egzekucji – zawiera nakaz w brzmieniu ustalonym w § 213

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 19 listopada 1987 r. – regulamin

wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 210).

Podejmując czynność o nadaniu klauzuli wykonalności w sytuacji określonej w §

214 regulaminu, sąd daje wyraz swemu rozstrzygnięciu w formie pieczęci, co nie

jest równoznaczne z pominięciem formy postanowienia; fakt niewydania odrębnego

postanowienia o nadaniu klauzuli nie zmienia charakteru orzeczenia w tym

przedmiocie. Sąd we wszystkich wypadkach rozstrzyga o nadaniu klauzuli

wykonalności postanowieniem, co obejmuje także sytuację, w której klauzulę

umieszcza się w formie stempla na wypisie orzeczenia. W takiej sytuacji treść

postanowienia – jak się określa w literaturze przedmiotu – zawarta jest w klauzuli w

formie implikacji. W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 5 lipca

1974 r., III CZP 25/74 (OSNCP 1975, nr 1, poz. 2) Sąd Najwyższy stwierdził, że w

tym wypadku postanowienie zostanie wydane w skróconej formie, co nie stoi na

przeszkodzie potraktowaniu go na równi z postanowieniem wydanym na odrębnym

formularzu.

Opłata kancelaryjna, zgodnie z art. 38 u.k.s.c. i § 1 ust. 1 rozporządzenia w

sprawie wysokości opłat kancelaryjnych w sprawach cywilnych, pobierana jest od

nadania klauzuli każdemu tytułowi egzekucyjnemu, nie wyłączając bankowego.

Odmienne zapatrywanie opiera się na błędnej wykładni art. 38 u.k.s.c., polegającej

na uwarunkowaniu pobrania należnej opłaty kancelaryjnej za klauzule wykonalności

od jej wydania „na podstawie akt”. Zwrot ten dotyczy odpisów, zaświadczeń,

wyciągów i innych dokumentów, nie obejmuje natomiast aktów sądu noszących

znamię imperatywności, zmierzających do zapobieżenia nieuzasadnionemu lub

przedwczesnemu wdrożeniu środków przymusu. Stwarza to gwarancję

przestrzegania prawa nie tylko przez wierzyciela, lecz także przez właściwe organy

egzekucyjne, a okoliczność, że klauzulę wykonalności umieszcza się w ustalonej

formie stempla na wypisie orzeczenia nie może prowadzić do wyłomu w

funkcjonowaniu tych zasad ani też uwalniać od obowiązku uiszczenia należnej

opłaty kancelaryjnej.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione

zagadnienie prawne, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).