III CZP 46/04

Uchwała z dnia 15 września 2004 r., III CZP 46/04

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Haliny K. przy uczestnictwie Jana K. o

podział majątku dorobkowego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 15 września 2004 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej

Iwony Kaszczyszyn, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy

w Płocku postanowieniem z dnia 5 maja 2004 r.:

"1) Czy wierzytelność z tytułu wkładu pieniężnego wniesionego do spółki

cywilnej przez jednego z małżonków ze środków należących do majątku wspólnego

obojga, podlega podziałowi w postępowaniu sądowym o podział majątku

dorobkowego;

2) a w razie odpowiedzi twierdzącej: co w dacie ustania wspólności stanowi

majątek podlegający podziałowi?"

podjął uchwałę:

Wierzytelność z tytułu pokrycia wkładu jednego z małżonków w spółce

cywilnej ze środków należących do majątku wspólnego podlega rozliczeniu

na podstawie art. 45 k.r.o., stosowanego w drodze analogii.

Uzasadnienie

W postanowieniu z dnia 16 grudnia 2003 r. Sąd Rejonowy w Gostyninie ustalił,

że w skład majątku wspólnego byłych małżonków Haliny i Jana K. wchodzi m.in.

udział w spółce cywilnej „A.” o wartości 38 667,60 zł, który przyznał na własność

uczestnikowi Janowi K. i uwzględnił przy określeniu wysokości spłaty na rzecz

wnioskodawczyni. Ustalił, że małżeństwo wnioskodawczyni i uczestnika, zawarte w

dniu 7 czerwca 1980 r., zostało rozwiązane przez rozwód wyrokiem z dnia 17

marca 1994 r. Uczestnik był wspólnikiem spółki cywilnej „A.”, do której w latach

1991-1992 r. wniósł kwotę 30 000 zł sprzed denominacji, pochodzącą z kredytu

spłaconego w okresie trwania małżeństwa oraz ze sprzedaży samochodu

stanowiącego majątek wspólny małżonków. Wartość przyznanego uczestnikowi

udziału w spółce określił na podstawie wartości części majątku obrotowego spółki

na dzień 31 grudnia 1993 r., którą zwaloryzował proporcjonalnie do wzrostu

przeciętnego wynagrodzenia w latach 1993-2003.

Przy rozpoznawaniu apelacji uczestnika Sąd Okręgowy powziął poważne

wątpliwości wyrażające się w zagadnieniu prawnym przytoczonym na wstępie. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sformułowane w punkcie pierwszym postanowienia zagadnienie prawne

oparte zostało na założeniu, że wierzytelność z tytułu wkładu pieniężnego,

wniesionego do spółki cywilnej przez jednego z małżonków ze środków majątku

wspólnego małżonków wchodzi w skład tego majątku, a podniesiona wątpliwość

dotyczy jedynie tego, czy podlega ona podziałowi w postępowaniu o podział

majątku dorobkowego. Odpowiedź na tak postawione zagadnienie musi być

pozytywna, gdyż w postępowaniu tym podziałowi podlegają także wierzytelności

należące do tego majątku.

Rozstrzygniecie, co w takiej sytuacji stanowi majątek podlegający podziałowi,

wymaga w pierwszej kolejności zajęcia stanowiska odnośnie do przynależności do

majątku wspólnego małżonków praw uzyskanych przez jednego małżonka w

zamian za wniesienie wkładu do spółki cywilnej ze środków pochodzących z tego

majątku. Prawa te określane mianem „praw spółkowych” obejmują uprawnienia

korporacyjno–obligacyjne przysługujące małżonkowi wspólnika.

Wspólność łączna nie jest samodzielnym stosunkiem prawnym, gdyż zawsze

jest oparta na stosunku podstawowym, którym jest stosunek o charakterze

osobistym. Zgodnie z art. 196 k.c., wspólność łączna jest regulowana przez

przepisy dotyczące stosunków, z których wynika. Wspólność łączna majątku spółki

jest regulowana przez przepisy kodeksu cywilnego (art. 860 i nast.), a wspólność

dorobku małżeńskiego przez przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 31 i

nast.). Przepisy kodeksu cywilnego oraz kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie

zawierają ogólnej regulacji wspólności łącznej, jednak obie jej postacie mają cechy

wspólne: stabilny charakter, służebna rola wobec stosunku podstawowego, zakaz

rozporządzania udziałem we wspólnym majątku i poszczególnych jego składnikach

(art. 863 § 1 k.c. i art. 35 k.r.o.) oraz przekształcenie się wspólności łącznej we

wspólność ułamkową po ustaniu stosunku podstawowego wspólności (art. 875 k.c. i

art. 54 k.r.o.).

Pomimo wskazanego podobieństwa, między majątkiem spółki, będącym

de facto majątkiem wspólnym wszystkich wspólników, a majtkiem wspólnym

małżonków, występuje różnica. Określone prawo majątkowe nie może jednocześnie

przynależeć do majątku spółki i do majątków osobistych lub majątku wspólnego

małżonków wspólników. Majątek spółki podlega regulacji zawartej w kodeksie

cywilnym (art. 860 do 875), a majątek wspólny małżonków regulacji zawartej w

kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (art. 31 i nast.). Majątki te służą różnym celom;

w przypadku spółki cywilnej jest to cel gospodarczy, a majątek wspólny małżonków

ma służyć przede wszystkim ochronie rodziny. Zawarcie przez jedno lub też oboje

małżonków umowy spółki cywilnej nie powoduje żadnych zmian w stosunkach

majątkowych małżonków uregulowanych w dziale III k.r.o. Do składników, które

małżonek wspólnik wniósł jako wkład do spółki cywilnej znajdują od tej chwili

zastosowanie wyłącznie przepisy o spółce, bez względu na to, czy przedmiot

wkładu przynależał do majątku odrębnego małżonka wspólnika, czy też do majątku

wspólnego małżonków.

Stosunki majątkowe małżonków można podzielić na dwie grupy. Do pierwszej

należą te, które objęte są małżeńskimi ustrojami majątkowymi i podlegają

przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; ich zmiana następuje w

następstwie zmiany ustroju majątkowego. Drugą grupę stanowią stosunki, które nie

są objęte ustrojem majątkowym. Trafnie podnosi się w doktrynie, że nazwa działu III

k.r.o. „stosunki majątkowe między małżonkami” jest myląca, albowiem przepisy

kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie regulują całości stosunków majątkowych

małżonków. Stosunki majątkowe małżonków nieuregulowane przez kodeks

rodzinny i opiekuńczy mogą być wynikiem zawierania przez małżonków umów (np.

sprzedaży, darowizny), które dotyczą ich majątków i polegają na przeniesieniu

poszczególnych składników majątkowych z jednego majątku do drugiego.

Nie ma przeszkód, by umowę spółki zakwalifikować jako umowę będącą

źródłem powstania stosunków majątkowych małżonków, które nie podlegają

małżeńskiemu ustrojowi majątkowemu. Nie zachodzi więc kolizja między

unormowaniami dotyczących wspólności łącznej, zawartymi w kodeksie cywilnym i

odnoszącymi się do spółki cywilnej, zawartymi w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym

w odniesieniu do majątku wspólnego małżonków.

Wspólnik spółki cywilnej otrzymuje – w zamian za wniesienie wkładu albo

zobowiązanie się w inny sposób do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego –

uprawnienia spółkowe, które tradycyjnie dzieli się na korporacyjne i obligacyjne.

Podanie ich wyczerpującego katalogu nie jest możliwe, gdyż różnie przedstawia się

on w poszczególnych spółkach. Do typowych uprawnień korporacyjnych należy

uprawnienie do prowadzenia i reprezentowania spółki, do podejmowania uchwał

itp., najważniejszym zaś uprawnieniem obligacyjnym jest prawo do zysku.

Otrzymanych przez wspólnika uprawnień nie można określać pojęciem udziału

w takim znaczeniu, jakim posługuje się kodeks cywilny, regulując stosunek prawny

spółki cywilnej, a więc w znaczeniu udziału rozumianego jako stosunek

uczestnictwa w majątku spółki (art. 863 k.c.), stosunek uczestnictwa w zyskach i

stratach spółki (art. 867 k.c.) oraz stosunek uczestnictwa w spółce (art. 869 k.c.).

W doktrynie wymienia się także udział jako cząstkę majątku, która przypadnie

wspólnikowi wskutek rozwiązania spółki i przekształcenia wspólności łącznej w

ułamkową (art. 875 k.c.).

Na gruncie kodeksu spółek handlowych przez udział rozumie się uprawnienia

cywilnoprawne otrzymane w zamian za wniesienie wkładu do spółki. Termin „udział”

wskazuje, że uprawnienia te określa się za pomocą wielkości ułamkowych, które w

sumie muszą dać jedność. W spółkach osobowych występuje wspólność łączna,

bezudziałowa, dlatego w przypadku tych spółek nieuzasadnione jest twierdzenie o

przynależności do majątków małżonków udziału w spółce, a jedynie o

przynależności do nich otrzymanych przez małżonka wspólnika uprawnień

korporacyjno-obligacyjnych.

W piśmiennictwie istnieje różnica poglądów co do określenia majątków

małżonków, do których przynależą prawa spółkowe w przypadku wniesienia wkładu

z majątku wspólnego. Wszelkie wątpliwości w tej materii ustaną z chwilą wejścia w

życie1

ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i

opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691), która w art. 33

pkt 3 ustanowiła zasadę przynależności do majątku osobistego (dotychczas

odrębnego) każdego z małżonków praw majątkowych wynikających ze wspólności

łącznej podlegającej odrębnym przepisom. Na tej podstawie wszelkie prawa

spółkowe, w tym wierzytelności, prawo do części majątku spółki pozostałej po jej

1

Ustawa weszła w życie dnia 20 stycznia 2005 r.

likwidacji oraz zysk spółki i przedmioty uzyskane w czasie trwania spółki należą do

majątku osobistego wspólnika. Także na gruncie obowiązującego prawa

uzasadnione jest opowiedzenie się za stanowiskiem, że otrzymane przez małżonka

wspólnika, w zamian za wniesienie wkładu z majątku wspólnego, prawa spółkowe

wchodzą w skład majątku odrębnego małżonka wspólnika.

Prawa spółkowe korporacyjne przynależą do majątku odrębnego małżonka

wspólnika na podstawie art. 33 pkt 6 k.r.o. jako prawa niezbywalne. Jak podnosi się

w doktrynie, ze względu na art. 33 pkt 6 k.r.o., prawa niezbywalne można podzielić

na dwie grupy. Do jednej należą prawa ściśle związane z osobą uprawnionego (np.

prawo użytkowania, służebność osobista, prawo do alimentacji), niewchodzące w

skład spadku i zawsze przynależne do majątku odrębnego, do drugiej zaś prawa,

które nie gasną ze śmiercią uprawnionego (np. prawo odkupu, prawo pierwokupu) i

mogą być zarówno składnikiem majątku wspólnego jak i odrębnego. Prawa o

charakterze organizacyjno-majątkowym są ściśle związane z osobą uprawnionego,

o czym świadczy chociażby zakaz rozdzielania tych uprawnień od praw czysto

majątkowych. Uprawnienia korporacyjne nie wchodzą w skład spadku; nie do

przyjęcia jest, by z uprawnień tych mogła korzystać osoba, która nie jest stroną

umowy spółki. Przytoczone względy sytuują te prawa w pierwszej grupie praw

niezbywalnych.

Prawa obligacyjne dzielą się na tzw. prawa ogólne, które wspólnicy uzyskują

w zamian za wniesienie wkładu w momencie zawarcia umowy spółki, oraz

wierzytelności, które przypadają wspólnikom w toku działalności spółki. Przykładem

pierwszych jest tzw. ogólne prawo do zysku, które przysługuje wspólnikom

niezależnie od tego, czy spółka osiąga zysk. Do uprawnień obligacyjnych drugiej

grupy należy natomiast roszczenie, które przysługuje wspólnikowi o wypłatę

konkretnej kwoty tytułem zysku wypracowanego przez spółkę.

Na zbywalność wymagalnych wierzytelności spółkowych wskazywał wyraźnie

w odniesieniu do spółek jawnych art. 109 k.h. Przepis ten zezwalał wspólnikowi na

rozporządzenie prawami do świadczeń w pieniądzach lub innych rzeczach

przypadających mu w czasie trwania spółki jako udział w zysku, odsetki, zwrot

wydatków, wynagrodzenie za prowadzenie spraw oraz prawa z tytułu podziału

spółki po ustąpieniu lub rozwiązaniu spółki. Odpowiednikiem tego przepisu jest art.

55 k.s.h., który przewiduje możliwość zawarcia przez wspólnika spółki umowy spółki

lub innej umowy o przeniesieniu na osobę trzecią niektórych praw z tytułu

uczestnictwa w spółce. Fakt, że podobne przepisy nie znalazły się w przepisach

kodeksu cywilnego regulujących spółkę cywilną spowodowany jest lakonicznością

tego uregulowania. Pod rządami kodeksu zobowiązań z 1933 r. nie budziła

wątpliwości, ze względu na treść art. 563, możliwość rozporządzania powyższymi

uprawnieniami przez wspólnika spółki cywilnej. Uznać należy zatem, że wymagalne

wierzytelności spółkowe jako prawa zbywalne przynależą do majątku wspólnego

małżonków.

Trudność w zakresie rozstrzygnięcia o przynależności do majątku wspólnego

małżonków lub majątku odrębnego małżonka wspólnika pojawia się natomiast w

przypadku ogólnych praw spółkowych, wyłania się bowiem kwestia, do której grupy

praw niezbywalnych należy je zaliczyć. Oparcie się na podobieństwie pomiędzy

ogólnymi prawami obligacyjnymi a prawem pierwokupu lub odkupu – zaliczanych

do praw niezbywalnych objętych hipotezą art. 33 pkt 6 k.r.o. – prowadzi do wniosku,

że ogólne prawa obligacyjne przynależą do tego z majątków małżonków, z którego

wniesiony został wkład do spółki. W przypadku wniesienia przez małżonka wkładu z

majątku wspólnego, uprawnienia te należałyby do majątku wspólnego, zgodnie z

poglądem doktryny, prawo odkupu lub pierwokupu przynależy bowiem do tego

majątku małżonków, w którym znajduje się przedmiot sprzedaży.

Bardziej uzasadnione jest jednak zaliczenie „ogólnych” praw obligacyjnych do

pierwszej grupy praw niezbywalnych ściśle związanych z osobą uprawnionego.

Przemawia za tym chroniony ustawowo zakaz oddzielania tych uprawnień od praw

korporacyjnych. Artykuł 867 § 1 k.c. zawiera normę iuris cogentis, która wyklucza

możliwość wyłączenia wspólnika z udziału w zysku, czyli pozbawienia go ogólnego

prawa do zysku. Podobnie, w przypadku spółki jawnej przyjmuje się w doktrynie, że

sprzeciwia się istocie spółki postanowienie umowy, według którego wspólnik nie ma

uczestniczyć w zysku, a zatem w przypadku zawarcia umowy spółki stroną tej

czynności prawnej jest jedynie małżonek składający oświadczenie woli, drugi

małżonek może natomiast partycypować w zyskach spółki. Rozwiązanie takie jest

zgodne z charakterem prawnym spółek osobowych, które są oparte na

szczególnym stosunku osobistym wspólników. W przypadku zaliczenia praw

korporacyjnych oraz spółkowych praw obligacyjnych do majątku wspólnego,

wspólnikiem stawałby się automatycznie małżonek wspólnika składającego

oświadczenie woli.

Powyższe rozważania prowadzą do sformułowania następujących wniosków.

De lege lata w skład majątku odrębnego małżonka wspólnika wchodzą spółkowe

prawa korporacyjne oraz ogólne prawa obligacyjne. W skład majątku wspólnego

małżonków wchodzi wierzytelność o wypłatę konkretnej kwoty z osiągniętego przez

spółkę zysku oraz jako dorobek, w rozumieniu art. 32 § 1 k.r.o., także konkretna

suma pieniężna otrzymana tytułem zysku. Rozwód jednego ze wspólników nie jest

przyczyną rozwiązania spółki, w skład majątku wspólnego podlegającego

podziałowi nie wchodzi zatem „udział” w rozumieniu art. 875 k.c. Dopóki trwa

stosunek prawny spółki, dopóty wspólność łączna majątku wspólnego jest

nienaruszona (art. 863 k.c.), w skład majątku wspólnego nie wchodzi więc żadna

wierzytelność związana z majątkiem, jaki otrzyma wspólnik po rozwiązaniu i

likwidacji spółki.

Na tym tle uwidacznia się istota wątpliwości prawnych Sądu Okręgowego,

powstaje bowiem pytanie, czy do rozliczenia wierzytelności z tytułu pokrycia wkładu

jednego z małżonków w spółce cywilnej ze środków należących do majątku

wspólnego małżonków ma zastosowanie wprost art. 45 k.r.o.

Ustawodawca nie zdefiniował pojęcia „nakładów” i „wydatków” w rozumieniu

art. 45 k.r.o. Jak stwierdza się w piśmiennictwie, nakłady i wydatki, o których mowa

w tym przepisie, obejmują wszystkie przysporzenia na rzecz jednej masy

majątkowej, dokonane z uszczerbkiem dla drugiej masy majątkowej. Jego źródłem

może być zarówno czynność prawna, czynność faktyczna (np. połączenie rzeczy

ruchomej należącej do jednego majątku z nieruchomością należącą do innej masy

majątkowej), jak i jakiekolwiek inne zdarzenie. Jako przykład zastosowania art. 45

k.r.o. podaje się nakłady i wydatki z majątku wspólnego na działalność gospodarczą

prowadzoną przez jednego z małżonków opartą na majątku odrębnym. W

piśmiennictwie wyrażono pogląd o możliwości stosowania w drodze analogii art. 45

k.r.o. do wzajemnych rozliczeń małżonków, np. w przypadku bezpodstawnego

zbycia przez jedno z małżonków przedmiotów należących do majątku wspólnego.

W wyniku wniesienia wkładu do spółki z majątku wspólnego małżonek

wspólnik otrzymuje uprawnienia spółkowe, które wejdą do jego majątku odrębnego.

W majątku tym następuje więc przysporzenie majątkowe z uszczerbkiem dla

majątku dorobkowego małżonków, zachodzi bowiem związek między

przysporzeniem w jednym majątku a uszczerbkiem w drugim. Nie wystarcza to

jednak do stosowania wprost art. 45 k.r.o. w razie wniesienia wkładu z majątku

wspólnego przez jednego z małżonków do spółki cywilnej z jego udziałem, wydatki i

nakłady mają bowiem, zgodnie z jego treścią, dotyczyć przedmiotu majątkowego,

który znajduje się w majątku odrębnym. Wkład z majątku wspólnego nie wchodzi do

majątku odrębnego małżonka wspólnika, ale do majątku spółki, dlatego w

omawianej sytuacji uzasadnione jest zastosowanie art. 45 k.r.o. w drodze analogiae

legis. Analogię taką można stosować, gdy dyrektywy językowe i systemowe

jednoznacznie nie wskazują, że określony przepis dotyczy wyłącznie stanu

faktycznego w nim wyznaczonego (argumentum a contrario), a równocześnie

argumentacja funkcjonalna pozwala przyjąć, że zawarta w przepisie prawnym

regulacja odnosi się także do okoliczności podobnych do opisanej w tym przepisie.

Celem regulacji prawnej zawartej w art. 45 k.r.o. jest ochrona interesów małżonka,

czyniącego przysporzenie majątkowe. Nie ma podstaw do pozbawienia takiej

ochrony małżonka, w przypadku wniesienia przez współmałżonka wkładu do spółki

z majątku wspólnego, tym bardziej że z reguły wniesione z tego tytułu środki

przedstawiają znaczną wartość majątkową. Co do zasady małżonek ten będzie

mógł żądać zwrotu połowy wartości środków, które zostały wniesione tytułem

wkładu z majątku wspólnego, chyba że sąd ustalił inne udziały małżonków w

majątku dorobkowym.

Przyjęte stanowisko, będące konsekwencją oddzielenia majątku spółki i

majątków osobistych małżonków, jest bardziej słuszne z punktu widzenia prawnie

chronionego interesu małżonka osoby, która wniosła wkład z majątku wspólnego,

niż przyznanie mu prawa do udziału w rozumieniu art. 875 k.c. Dzięki

przynależności zysku spółki do majątku wspólnego odnosi on korzyść z

prowadzenia działalności gospodarczej przez drugiego małżonka, zwłaszcza że

może się okazać, iż udział w rozumieniu art. 875 k.c. ma o wiele mniejszą wartość,

niż wkład wniesiony z majątku wspólnego.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., podjął

uchwałę, jak na wstępie.