IV CK 712/03

Wyrok z dnia 16 września 2004 r., IV CK 712/03

Wykazanie nieważności lub unieważnienie umowy będącej źródłem

zobowiązania wekslowego jest jednoznaczne ze stwierdzeniem nieistnienia

tego zobowiązania.

Sędzia SN Marian Kocon (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosława Wysocka

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jacka N. przeciwko Leszkowi F. i

Agacie F. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16

września 2004 r. kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia

28 maja 2003 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy nakazem zapłaty z dnia 13 grudnia 2000 r. zasądził solidarnie

od Leszka F. i Agaty F. na rzecz Jacka N. kwotę 85 000 zł z odsetkami ustawowymi

od dnia 24 października 2001 r. Podstawę nakazu zapłaty stanowił weksel własny

wystawiony dnia 30 września 2000 r. w K. przez Leszka F. Jackowi N. na

wymienioną kwotę, płatną dnia 30 czerwca 2001 r. Zapłatę tego weksla poręczyła

na jego odwrocie Agata F.

Na skutek zarzutów pozwanych, w których podnieśli, że podpisali wspomniany

weksel i trzy inne identyczne działając pod wpływem bezprawnej groźby powoda,

Sąd Okręgowy uchylił wyrokiem z dnia 29 maja 2002 r. zaskarżony nakaz zapłaty i

oddalił powództwo.

Apelacja powoda od wyroku Sądu Okręgowego została oddalona wyrokiem z

dnia 28 maja 2003 r.

Sąd Apelacyjny, po przeprowadzeniu uzupełniającego postępowania

dowodowego z dokumentów i przesłuchania stron, przyjął za podstawę wydanego

wyroku następujące ustalenia faktyczne.

Pozwany był zainteresowany nabyciem od Spółdzielni Rybołówstwa

Morskiego „B.” własności dzierżawionej od niej nieruchomości położonej w K. przy

ul. B. nr 17, obciążonej hipoteką kaucyjną w wysokości 2 000 000 zł na rzecz „I.”

spółki z o.o. w G. Powód pełnił funkcję dyrektora spółki. Zgodnie z zawartą w

grudniu 1999 r. umową przedwstępną sprzedaży wymienionej nieruchomości,

pozwany miał ją kupić od Spółdzielni po uprzednim uiszczeniu spółce kwoty

900 000 zł. Umowa przedwstępna zakładała, że spółka po otrzymaniu tej kwoty

wystąpi o wykreślenie hipoteki obciążającej nieruchomość. Spółka wymienioną

kwotę otrzymała w dniu 15 września 2000 r. Część sumy przelanej na jej konto

pochodziła z kredytu inwestycyjnego otrzymanego przez pozwanego, a część ze

środków własnych pozwanego. W tych okolicznościach powód zwrócił się do

pozwanego o wystawienie na jego rzecz weksli na łączną kwotę 340 000 zł,

twierdząc, że w przeciwnym razie nie dojdzie do „zwolnienia nieruchomości z

hipoteki”, a w konsekwencji – do jej sprzedaży pozwanemu. Pozwany, chcąc nabyć

nieruchomość wystawił powodowi cztery weksle na sumę 85 000 zł każdy,

poręczone przez pozwaną. W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy trafnie nie

dał wiary twierdzeniom powoda, że wystawienie weksli przez pozwanego nastąpiło

w związku z udzieloną mu przez powoda pożyczką na kwotę 500 000 zł.

Podstawę wystawienia weksli, na którą wskazują przytoczone ustalenia, Sąd

Apelacyjny uznał, podobnie jak Sąd Okręgowy, za sprzeczną z zasadami

współżycia społecznego i tym samym nieważną (art. 58 § 2 k.c.). Ocenę tę odniósł

także do podstawy udzielenia poręczenia zapłaty sumy wekslowej przez pozwaną.

Sąd Apelacyjny w szczególności podkreślił, że jest w świetle zasad współżycia

społecznego nie do zaakceptowania uzyskanie korzyści majątkowych przez

powoda w wyniku wykorzystania stanowiska w spółce.

Powód, skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego, przytoczył jako podstawy

kasacyjne naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. przez nieuchylenie wyroku Sądu

Okręgowego, pomimo że Sąd ten nie odniósł się do podniesionej w zarzutach

kwestii groźby i tym samym nie rozpoznał istoty sprawy, naruszenie art. 58 § 2 k.c.

przez błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, że jest nie do zaakceptowania

w świetle zasad współżycia społecznego wymuszenie czynności przysparzającej w

celu osiągnięcia korzyści majątkowej, i błędne jego zastosowanie do ustaleń

wskazujących nie na nieważność zaciągnięcia zobowiązań wekslowych przez

pozwanych, lecz na zaciągnięcie przez nich zobowiązań wekslowych pod wpływem

groźby, oraz naruszenie art. 88 § 2 k.c. przez jego niezastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według przyjętego w orzecznictwie poglądu, szeroko obecnie akceptowanego

także w piśmiennictwie, źródłem zobowiązania wekslowego jest umowa

dochodząca do skutku przez wydanie weksla lub jego zwrócenie posiadaczowi.

Samo zatem wystawienie weksla nie wystarcza do powstania zobowiązania

wystawcy wobec remitenta, lecz potrzebna jest jeszcze umowa między wystawcą a

remitentem, dochodząca do skutku przez wydanie przez wystawcę weksla

remitentowi. Tak samo do powstania zobowiązania indosanta wobec indosatariusza

nie wystarcza złożenie przez indosanta na wekslu oświadczenia, o którym mowa w

art. 13 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe, Dz.U. Nr 37, poz. 182

– dalej: "Pr.weksl."), lecz konieczna jest ponadto umowa między indosantem a

indosatariuszem, dochodząca do skutku w drodze wydania przez indosanta weksla

indosatariuszowi. Podobnie, do powstania zobowiązania akceptanta nieodzowna

jest umowa między akceptantem a posiadaczem, dochodząca do skutku przez

zwrócenie posiadaczowi weksla zaopatrzonego w oświadczenie o przyjęciu. To

samo odpowiednio dotyczy zobowiązania poręczyciela wekslowego wobec

określonego wierzyciela wekslowego (por. w szczególności uchwałę składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95, OSNC 1995,

nr 12, poz. 168).

Czynności prawne, z których wnikają zobowiązania wekslowe, inaczej niż

zdecydowana większość umów zobowiązujących, same nie określają celu

gospodarczego lub społecznego wynikającego z nich przysporzenia. Określa go

dopiero wyraźna lub dorozumiana umowa leżąca u podstaw zaciągnięcia

zobowiązania wekslowego, wskazująca tzw. stosunek podstawowy (kauzalny) dla

tego zobowiązania (np. sprzedaż, pożyczkę).

Czynności prawne będące źródłem zobowiązań wekslowych są ujmowane na

tle naszego ustawodawstwa jako czynności prawne abstrakcyjne, tj. takie, których

ważność nie zależy od istnienia lub prawidłowości stosunku podstawowego. W

razie nieistnienia lub nieprawidłowości stosunku podstawowego dłużnikowi

wekslowemu przyznaje się wobec kontrahenta tylko zarzut nienależnego

świadczenia, a gdy sumę wekslową już zapłacił – roszczenie o zwrot nienależnego

świadczenia. Podniesienie zarzutu nienależnego świadczenia przez dłużnika wobec

kontrahenta nie doznaje w świetle prawa wekslowego żadnych ograniczeń,

przewidziane bowiem w art. 17 Pr.weksl. ograniczenia w możliwości podnoszenia

przez dłużnika zarzutów, dotyczące także zarzutów odwołujących się do stosunku

podstawowego, mają na względzie bezpieczeństwo obrotu prawnego i w związku z

tym odnoszą się jedynie do posiadacza weksla będącego osobą trzecią wobec

stosunku, z którego zarzut jest wywodzony (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

21 października 1998 r., II CKN 10/98, OSNC 1999, nr 5, poz. 93 oraz z dnia 7 maja

2004 r., III CK 563/02, OSNC 2005, nr 5, poz. 88).

Zarówno umowa mająca być źródłem zobowiązania wekslowego, jak i umowa

mająca rodzić stosunek podstawowy mogą być dotknięte różnego rodzaju

wadliwościami, w szczególności powodującymi ich nieważność lub uzasadniającymi

ich unieważnienie (wzruszenie) przez uchylenie się od skutków prawnych

wadliwego oświadczenia woli (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 marca

1998 r., I PKN 560/97, OSNAPUS 1999, nr 5, poz. 160, z dnia 17 czerwca 1999 r.,

I CKN 51/98, OSNC 2000, nr 2, poz. 27, z dnia 18 listopada 1999 r., I CKN 215/98,

OSNC 2000, nr 7-8, poz. 128 i z dnia 10 października 2000 r., V CKN 98/00, OSNC

2001, nr 6, poz. 88).

W okolicznościach konkretnego przypadku określoną wadliwością mogą być

dotknięte obie umowy, np. obie mogą być zawarte przez osobę działającą w stanie

wyłączającym świadome lub swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli albo

przez osobę działającą pod wpływem bezprawnej groźby i być – odpowiednio –

nieważne (art. 82 k.c.) lub unieważnialne (wzruszalne) przez uchylenie się od ich

skutków prawnych (art. 87 k.c.). Może być jednak też tak, że określoną wadliwością

będzie dotknięta tylko umowa mająca być źródłem zobowiązania wekslowego lub

tylko umowa mająca rodzić stosunek podstawowy.

Wykazanie nieważności lub unieważnienie umowy będącej źródłem

zobowiązania wekslowego jest jednoznaczne ze stwierdzeniem nieistnienia tego

zobowiązania i czyni praktycznie zbytecznym zajmowanie się umową mającą rodzić

stosunek podstawowy. Niemniej, także samo już dowiedzenie nieważności lub

unieważnienia umowy mającej rodzić stosunek podstawowy pozwala osobie

pozwanej w charakterze dłużnika wekslowego przez kontrahenta skutecznie

obronić się przed powództwem ze względu na przyznanie jej w takim wypadku

zarzutu nienależnego świadczenia.

Sąd Apelacyjny trafnie uznał ustaloną podstawę wystawienia przez

pozwanego weksli na rzecz powoda i udzielenia mu przez pozwaną poręczenia

wekslowego za nieważną. Jeżeli wymuszony przez powoda układ polegający na

uzależnieniu złożenia wniosku o wykreślenie hipoteki spółki od wystawienia i

poręczenia weksli przez pozwanych nie naruszał zakazu ustawowego, to należało

go niewątpliwie uznać za sprzeczny z zasadami współżycia społecznego i tym

samym nieważny (art. 58 § 2 k.c.). Wykorzystanie stanowiska zajmowanego w

organach spółki prawa handlowego dla osiągnięcia osobistych korzyści

majątkowych kosztem kontrahenta spółki jest działaniem oczywiście nierzetelnym i

krzywdzącym.

Bez znaczenia przy tym było to, czy wymuszenie przez powoda

wspomnianego układu i wystawienia oraz poręczenia na jego rzecz weksli, w tym

weksla objętego niniejszym sporem, miało także znamiona groźby bezprawnej, i czy

pozwani uchylili się we właściwym czasie od skutków prawnych swych oświadczeń

woli. Nieważność jest sankcją dalej idącą od sankcji, której poddana jest groźba

bezprawna, w związku z czym ustalenie nieważności danej czynności prawnej czyni

bezprzedmiotowe rozpatrywanie uchylenia się od skutków prawnych tej czynności z

powodu groźby. Wobec nieważności podstawy wystawienia i poręczenia spornego

weksla, zbędne było badanie czy podstawa ta była dotknięta także wadą w postaci

groźby bezprawnej. Nieistnienie ważnej podstawy wystawienia i poręczenia weksla

pozwala – jak wyjaśniono – bronić się pozwanemu przez podniesienie zarzutu, że

zapłata sumy wekslowej w takiej sytuacji do rąk kontrahenta stanowiłaby nienależne

świadczenie, choćby umowa mająca rodzić zobowiązanie wystawcy weksla oraz

umowa mająca rodzić zobowiązanie poręczyciela wekslowego były, jako czynności

prawne abstrakcyjne, ważne. W konsekwencji, podniesiony w skardze kasacyjnej

zarzut naruszenia art. 88 § 2 k.c. musi być uznany za chybiony.

Nie było także powołanych w skardze kasacyjnej przeszkód natury procesowej

do przeprowadzenia przez Sądy obu instancji oceny ważności ustalonej podstawy

wystawienia weksla i poręczenia jego zapłaty z punktu widzenia zasad współżycia

społecznego. Pozwani w zarzutach przeciwko nakazowi zapłaty przytoczyli

okoliczności, w których doszło do wystawienia spornego weksla i udzielenia

poręczenia jego zapłaty w sposób mogący sugerować, że podjęli te czynności pod

wpływem bezprawnej groźby powoda. Sugerowana kwalifikacja przytoczonych

okoliczności nie wiązała jednak Sądów i nie ograniczała badania przez nie zarzutów

pozwanych jedynie pod kątem groźby bezprawnej. Do Sądów należało ustalenie,

czy okoliczności te rzeczywiście miały miejsce oraz dokonanie ich kwalifikacji

prawnej i Sądy to uczyniły. W tej sytuacji nie było podstaw do postawienia zarzutu

nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd Okręgowy i nieusunięcia tego uchybienia

przez Sąd Apelacyjny (art. 386 § 4 k.p.c.). O nierozpoznaniu istoty sprawy przez

sąd można by mówić w interesującym nas kontekście dopiero w razie całkowitego

zaniechania zbadania materialnoprawnej podstawy podniesionych zarzutów i mimo

to ich uwzględnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN

486/00, OSP 2003, nr 3, poz. 36).

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną powoda

(art. 39312

k.p.c.).