I PK 644/03

Wyrok z dnia 23 września 2004 r.

I PK 644/03

Pracownik prywatyzowanego przedsiębiorstwa państwowego posiada-

jący wymagany staż pracy, z którym rozwiązano stosunek pracy z przyczyn

określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczą-

cych zakładu pracy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm.)

przed wejściem w życie tej ustawy, jest uprawniony do nieodpłatnego nabycia

akcji (art. 2 pkt 5 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i pry-

watyzacji, jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 ze zm.).

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz. Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Katarzyna Gonera.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 września 2004 r.

sprawy z powództwa Leonardy P. przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu

Państwa w Warszawie i Bankowi [...] SA w W. o zobowiązanie do złożenia oświad-

czenia woli, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 23 maja 2003 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowe-

go dla Warszawy-Pragi z dnia 21 czerwca 2002 r. [...] i sprawę przekazał Sądowi

Rejonowemu dla Warszawy-Pragi do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosz-

tach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Powódka Leonarda P. wniosła pozew przeciwko Bankowi [...] SA Grupa P. SA

w W. o przyznanie uprawnień do nieodpłatnego nabycia akcji tego Banku. W toku

postępowania został wezwany do udziału w sprawie w charakterze pozwanego

Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa.

Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa.

2

Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2002 r. [...] Sąd Rejonowy dla Warszawy-Pragi

oddalił powództwo. Sąd ustalił, że powódka w okresie od 30 sierpnia 1955 r. do 31

maja 1974 r. była zatrudniona w Centrali Banku [...] SA w W. W związku z utworze-

niem Przedsiębiorstwa Eksportu Wewnętrznego „P.” powódka wraz z częścią innych

pracowników Banku została zatrudniona w tymże przedsiębiorstwie. Pracowała w

nim do 30 kwietnia 1990 r., kiedy to przeszła na emeryturę. W dniu 30 kwietnia 1997

r. pomiędzy Skarbem Państwa reprezentowanym przez Ministra Skarbu Państwa a

Bankiem [...] SA Grupa P. SA zawarta została umowa, zgodnie z którą zalecono po-

zwanemu Bankowi wykonanie czynności technicznych związanych z udostępnieniem

uprawnionym pracownikom Banku akcji należących do Skarbu Państwa. W dniu 28

sierpnia 1997 r. powódka złożyła oświadczenie o zamiarze nieodpłatnego nabycia

akcji. Pozwany Bank w dniu 16 stycznia 1998 r. ogłosił listę osób uprawnionych do

nabycia akcji, na której nie było powódki. Reklamacja powódki nie została uwzględ-

niona. Zgodnie z art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1996 r. o łączeniu i grupo-

waniu niektórych banków w formie spółki akcyjnej (Dz.U Nr 90, poz. 408 ze zm.) i art.

2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsię-

biorstw państwowych (Dz.U. Nr 118, poz. 561 ze zm.) uprawnionymi pracownikami

są - oprócz osób zatrudnionych w dniu przekształcenia banku państwowego w

spółkę akcyjną w jednym z banków grupy P. SA - byli pracownicy Banku P. SA, z

którymi po przepracowaniu co najmniej 10 lat rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło z

powodu przejścia na emeryturę lub rentę albo z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1

ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracow-

nikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (jednolity tekst: Dz.U.

z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm.) oraz osoby, które po przepracowaniu 10 lat w

banku podlegającym prywatyzacji zostały przejęte przez inne zakłady pracy w trybie

art. 231

Kodeksu pracy. Powódka pracowała w Banku P. SA do 31 maja 1974 r.

Wskutek uzgodnień pomiędzy Bankiem a Przedsiębiorstwem Eksportu Wewnętrzne-

go „P.” przedstawiono jej do podpisania angaż z dnia 1 czerwca 1974 r., który po-

wódka przyjęła i rozpoczęła pracę w nowym zakładzie pracy. W dacie zawarcia no-

wej umowy o pracę nie obowiązywał Kodeks pracy ani ustawa z dnia 28 grudnia

1989 r. Stosunek pracy powódki z Bankiem P. SA nie uległ rozwiązaniu ani na pod-

stawie tej ustawy, ani w trybie art. 231

Kodeksu pracy. Wprawdzie stosunek pracy z

powódką został rozwiązany wskutek przejścia na emeryturę, jednakże podmiotem

zatrudniającym powódkę nie był żaden z banków.

3

Apelacja powódki od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Okręgo-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 23 maja 2003 r.

[...]. Sąd Okręgowy powołał się na przepis art. 38 ust. 2 ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, zgodnie z którym prawo do nieodpłatne-

go nabycia akcji powstaje po upływie 3 miesięcy od dnia zbycia przez Skarb Państwa

pierwszych akcji i wygasa z upływem 12 miesięcy od dnia powstania tego prawa.

Termin ten jest terminem prawa materialnego i ma charakter bezwzględnie obowią-

zujący. Ustawodawca nie zastrzegł, iż bieg terminu ulega przerwaniu z chwilą wnie-

sienia pozwu do sądu, a zatem toczące się postępowanie nie ma wpływu na bieg

terminu. Jeżeli termin zakończy bieg nawet w trakcie trwającego postępowania są-

dowego, to prawo do nieodpłatnego nabycia akcji także wygasa i roszczenie o nie-

odpłatne przeniesienie akcji nie może być przez sąd uwzględnione. Takie stanowisko

zajął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 6 sierpnia 1998 r., III ZP 24/98

(OSNAPiUS 1999 nr 17, poz.545). Określony w art. 38 ust. 2 termin dla realizacji

prawa nieodpłatnego nabycia akcji był początkowo terminem sześciomiesięcznym, a

następnie został przedłużony do 12 miesięcy. Pierwsze akcje zostały zbyte przez

Skarb Państwa w dniu 20 czerwca 1998 r. i powódka mogła realizować swoje prawo

do 20 listopada 1999 r. Wyrok Sądu pierwszej instancji został wydany w dniu 21

czerwca 2002 r., a więc po utracie przez powódkę prawa do nieodpłatnego nabycia

akcji.

Przepis art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1996 r. o łączeniu i grupowa-

niu niektórych banków w formie spółki akcyjnej przyznał pracownikom banku zależ-

nego grupy bankowej prawo do nabycia akcji banku dominującego na zasadach

określonych w ustawie o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych.

Jedynym kryterium przyporządkowania pracownika do określonej grupy jest okres

zatrudnienia w przedsiębiorstwie, które przekształciło się w spółkę i w spółce po-

wstałej w wyniku przekształcenia. Uprawnionym do nieodpłatnego nabycia akcji

Banku były osoby zatrudnione w Banku ]...] SA Grupa P. SA w dniu 1 lipca 1997 r., to

jest w dniu, kiedy nastąpiła konsolidacja sprawozdań finansowych. Powódka z dniem

31 maja 1974 r. przestała być pracownikiem pozwanego Banku. Przejście jej do

Przedsiębiorstwa Eksportu Wewnętrznego „P.” nie nastąpiło na podstawie art. 1 ust.

1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., która weszła w życie w dniu 27 stycznia 1990 r.

Każdy akt prawny obowiązuje w pewnych ramach czasowych. Zasadą jest, że prawo

nie działa wstecz. Oznacza to, że ustawy nie można stosować do skutków zdarzeń

4

prawnych, które miały miejsce w całości przed wejściem w życie ustawy. Przepis art.

36 ust. 4 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji nie stwarza możliwości zaliczenia do

okresu zatrudnienia okresów pracy u innych pracodawców niż komercjalizowane

przedsiębiorstwo państwowe i spółka, która z niego powstała. Takie stanowisko zajął

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 kwietnia 2001 r., I PKN 362/00 (OSNAPiUS 2003

nr 4, poz. 97).

Wyrok Sądu drugiej instancji zaskarżyła powódka, opierając kasację na pod-

stawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zasto-

sowanie art. 2 pkt 5 lit. c oraz art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o ko-

mercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz powołując się na nie-

ważność postępowania z mocy art. 379 pkt 4 k.p.c. w związku z art. 47 § 1 k.p.c. Na

tej podstawie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go

wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu dla War-

szawy-Pragi do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu kasacji podniosła, że

należy do kategorii osób, o których mowa w art. 2 pkt 5 lit. c ustawy o komercjalizacji

i prywatyzacji oraz w umowie z dnia 30 kwietnia 1997 r. zawartej pomiędzy Skarbem

Państwa a Bankiem [...] SA - Grupa P. SA. Powódka przepracowała w Banku P. SA

przez 19 lat i przeszła do pracy w Przedsiębiorstwie Eksportu Wewnętrznego „P.” w

związku z reorganizacją Banku i przekazaniem jego zadań związanych z obsługą

obrotu towarowego oraz części pracowników nowoutworzonemu przedsiębiorstwu

„P.”. Rozwiązanie z powódką umowy o pracę na podstawie porozumienia stron oraz

porozumienia zakładów pracy nastąpiło z przyczyn, o których mowa w art. 1 ust. 1

ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracow-

nikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Wprawdzie ustawa

ta jeszcze nie obowiązywała w dacie rozwiązania z powódką umowy o pracę, jednak

pogląd, że jej dyspozycji nie można stosować do oceny skutków prawnych zdarzeń

powstałych przed jej wejściem w życie, powódka uważa za błędny. Nietrafny jest

również pogląd, że prawo powódki do nieodpłatnych akcji wygasło wobec upływu

terminu określonego w art. 38 ust. 2 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji. Jest to

termin zawity, jednak wygaśnięcie praw podmiotowych i roszczeń wobec upływu

terminów zawitych następuje wskutek braku stosownych czynności uprawnionego.

Prawo powódki do akcji powstało w dniu 20 czerwca 1998 r. i mogło być realizowane

do 20 września 1999 r. W dniu 4 czerwca 1998 r., a więc znacznie przed upływem

terminu został złożony skutecznie pozew celem dochodzenia roszczeń powódki.

5

Ewentualna prekluzja roszczenia mogłaby nastąpić jedynie w wypadku zaniechania

przez uprawnioną skorzystania z drogi sądowej. Zarzut nieważności postępowania

powódka uzasadnia tym, że Sąd Rejonowy orzekał w składzie jednoosobowym,

mimo że sprawa należała do kategorii spraw z zakresu prawa pracy. Skład sądu był

więc sprzeczny z art. 47 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji jest nie-

uzasadniony. Pomijając kontrowersyjną w orzecznictwie Sądu Najwyższego kwestię

możliwości skutecznego podnoszenia w kasacji zarzutu nieważności postępowania

przed sądem pierwszej instancji, niedostrzeżonej przez sąd drugiej instancji, w sy-

tuacji gdy temu ostatniemu sądowi nie zarzuca się naruszenia przepisów postępo-

wania (wyrok z dnia 21 listopada 1997 r., I CKN 825/97, OSNC 1998 nr 5, poz. 81 i

postanowienie z dnia 14 lipca 2000 r., II UKN 366/00, OSNAPiUS 2002 nr 3, poz.

81), należy stwierdzić, że postępowanie przed Sądem pierwszej instancji nie było

dotknięte nieważnością. Na rozprawie w dniu 14 czerwca 2002 r., po zamknięciu któ-

rej odroczono ogłoszenie wyroku na dzień 21 czerwca 2002 r., skład Sądu był

zgodny z art. 47 § 1 k.p.c. - jeden sędzia i dwóch ławników - i w tym samym składzie

wydano wyrok. Natomiast ogłoszenie tego wyroku w dniu 21 czerwca 2002 r. zostało

dokonane przez przewodniczącego składu. Jest to procedura zgodna z art. 326 § 2

k.p.c.

Uzasadnione są natomiast zarzuty naruszenia prawa materialnego. Przepis

art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przed-

siębiorstw państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 ze zm.)

stanowi, że uprawnieni pracownicy oraz rolnicy lub rybacy mogą skorzystać z prawa

do nabycia akcji nieodpłatnie, o ile w ciągu sześciu miesięcy od dnia wpisania spółki

do rejestru złożą pisemne oświadczenie o zamiarze nabycia akcji. Niezłożenie

oświadczenia w powyższym terminie powoduje utratę prawa do nieodpłatnego naby-

cia akcji. Na podstawie art. 38 ust. 2 prawo do nieodpłatnego nabycia akcji powstaje

po upływie trzech miesięcy od dnia zbycia przez Skarb Państwa pierwszych akcji na

zasadach ogólnych i wygasa z upływem dwunastu miesięcy od dnia powstania tego

prawa. Jeżeli zbycie akcji Skarbu Państwa na zasadach ogólnych nastąpiło w okre-

sie, o którym mowa w ust. 1, prawo do nieodpłatnego nabycia akcji powstaje po

6

trzech miesiącach od upływu terminu na złożenie oświadczenia o zamiarze nabycia

akcji. Zgodnie z tymi przepisami procedura jest taka, że przed powstaniem prawa, o

którym mowa w art. 38 ust. 2, uprawniony pracownik musi złożyć oświadczenie o za-

miarze nabycia akcji w terminie sześciu miesięcy od wpisania spółki do rejestru. Je-

żeli złoży w terminie takie oświadczenie, powstanie prawo do nieodpłatnego nabycia

akcji, z którego to prawa pracownik nie musi skorzystać. Jeżeli nie skorzysta z tego

prawa w ciągu dwunastu miesięcy, prawo do nieodpłatnego nabycia akcji wygasa.

Prawo powstaje po upływie trzech miesięcy od sprzedaży pierwszych akcji, lecz nie

może powstać w czasie biegu terminu przewidzianego do złożenia oświadczenia o

zamiarze nabycia akcji. Powódka powołuje się na to, że oświadczenie złożyła w dniu

28 sierpnia 1997 r. i wobec odmowy umieszczenia jej na liście osób uprawnionych

wystąpiła w dniu 4 czerwca 1998 r. z powództwem o zobowiązanie pozwanych do

złożenia oświadczenia o przyznaniu jej prawa do nieodpłatnego nabycia akcji. W

związku z tym prawo powstałoby dopiero po uwzględnieniu przez sąd żądania po-

wódki. Sporne między stronami prawo nie mogło powstać przed rozstrzygnięciem

sporu. Stwierdzenie Sądu Okręgowego, że prawo powstało w toku procesu i przed

zakończeniem procesu wygasło, nie znajduje żadnego uzasadnienia w treści powo-

łanych przepisów. W związku z tym zasadny jest zarzut naruszenia art. 38 ust. 2

ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, który to przepis nie powinien w sprawie być

zastosowany. Sprawa toczyła się bowiem o ustalenie uprawnienia wynikającego z

art. 38 ust. 1 tej ustawy i dopiero wynik tego procesu może mieć wpływ na powstanie

prawa, o którym mowa w art. 38 ust. 2.

Uzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 2 pkt 5 lit. c tej ustawy o komer-

cjalizacji i prywatyzacji. Zgodnie z tym przepisem uprawnionymi pracownikami są

osoby, które przepracowały co najmniej dziesięć lat w komercjalizowanym przedsię-

biorstwie państwowym lub w przedsiębiorstwie, które zostało sprywatyzowane po-

przez wniesienie do spółki, a rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło wskutek przejścia

na emeryturę lub rentę albo z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków

pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Sąd Okręgowy rozumie przepis w ten

sposób, że warunkiem uznania byłych pracowników za uprawnionych do nabycia

akcji, jest rozwiązanie umowy o pracę pod rządem ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.

Tymczasem treść przepisu nie uprawnia do takiej interpretacji. Jest w nim bowiem

mowa o rozwiązaniu umowy o pracę z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy o

7

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy a nie na

podstawie tego przepisu. Jeżeli rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło z powodu

zmniejszenia zatrudnienia spowodowanego zmianami organizacyjnym, produkcyj-

nymi lub technologicznymi albo ze względów ekonomicznych, zostało ono spowodo-

wane przyczynami określonymi w omawianym przepisie, chociaż z oczywistych

względów nie mógł on być wskazany jako podstawa prawna rozwiązania umowy. W

związku z tym do grona osób uprawnionych do nieodpłatnego nabycia akcji należą

byli pracownicy prywatyzowanego przedsiębiorstwa posiadający wymagany staż

pracy, z którymi rozwiązano stosunek pracy z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1

ustawy z 18 grudnia 1989 r. także wówczas, gdy rozwiązanie stosunku pracy nastą-

piło przed wejściem ustawy w życie. Dokonana w wyroku Sądu pierwszej instancji

wykładnia przepisu art. 2 pkt 5 lit. c ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, którą Sąd

Okręgowy zaakceptował, okazała się błędna. W wyniku tego błędu Sąd pierwszej

instancji nie dokonał ustaleń w zakresie przyczyn rozwiązania stosunku pracy między

powódką a Bankiem P. SA.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c. uchylił za-

skarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu pierwszej instancji i sprawę przeka-

zał Sądowi Rejonowemu dla Warszawy-Pragi do ponownego rozpoznania.

========================================