II PK 27/04

Wyrok z dnia 24 września 2004 r.

II PK 27/04

Pakiet gwarancji pracowniczych ma moc wiążącą nie tylko w sferze zbio-

rowego prawa pracy, ale także w sferze indywidualnych roszczeń pracowni-

czych. Spółka powstała w wyniku komercjalizacji przedsiębiorstwa państwo-

wego jest obowiązana dotrzymać gwarancji zatrudnienia określonych w pakie-

cie gwarancji pracowniczych zawartym ze związkami zawodowymi przez to

przedsiębiorstwo.

Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Jadwiga Skibińska-

Adamowicz, Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2004 r.

sprawy z powództwa Andrzeja H. przeciwko Kopalni Węgla Brunatnego „A.” SA w T.

o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Po-

znaniu z dnia 23 października 2003 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Powód Andrzej H. był pracownikiem Kopalni Węgla Brunatnego od 16 listopa-

da 1970 r. do 31 grudnia 2002 r., to jest przez okres 32 lat. Ostatnio pracował na

stanowisku głównego inżyniera do spraw rozwoju, z miesięcznym wynagrodzeniem

w kwocie 7.439,82 zł. Pozwana Kopalnia powstała w wyniku komercjalizacji byłego

przedsiębiorstwa państwowego.

W dniu 4 maja 1999r. został podpisany Pakiet Gwarancji Pracowniczych za-

pewniający zatrudnienie w okresie ochronnym. Sankcją za złamanie tego nakazu jest

obowiązek pracodawcy wypłaty odprawy, której wysokość została uzależniona od

okresu zatrudnienia. W dniu 31 stycznia 2002 r., w trakcie konferencji prasowej, po-

wód przedstawił stanowisko zarządu co do opłacalności eksploatacji złoża „D.”. W

ocenie powoda i ówczesnego zarządu wydobywanie węgla z tego złoża byłoby nie-

2

opłacalne. W dniu 15 lutego 2002 r. doszło do zmiany zarządu w pozwanej Spółce.

Nowo wybrany zarząd prezentował odmienne stanowisko co do opłacalności eksplo-

atacji złoża „D.”. W marcu 2002 r. został opracowany przez powoda dokument „Kon-

cepcja Eksploatacji złoża D.”.

Pismem z dnia 29 marca 2002 r. zaproponowano powodowi nowe warunki

pracy i płacy - nadsztygara w dziale BHP i z dniem 1 kwietnia 2002 r. powierzono mu

na okres 3 miesięcy stanowisko starszego inspektora BHP, przy czym w okresie od

12 kwietnia do 7 września 2002 r. powód przebywał na zwolnieniu lekarskim.

Pismem z dnia 6 września 2002 r. dokonano wypowiedzenia zmieniającego

warunki pracy i płacy. Po okresie wypowiedzenia powód miał pracować jako starszy

inspektor w dziale BHP, z wynagrodzeniem zasadniczym 1.933 zł miesięcznie. Po-

wód odmówił przyjęcia zaproponowanych warunków, wobec czego umowa o pracę

uległa rozwiązaniu 31 grudnia 2002 r.

Powód, powołując się na treść § 14 „Pakietu Gwarancji Pracowniczych”, wy-

stąpił w dniu 6 stycznia 2003 r. do pozwanej Kopalni o wypłacenie mu należnej od-

prawy. Wniosek ten został odrzucony.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu-Ośrodek

Zamiejscowy w Koninie wyrokiem z dnia 18 lipca 2003 r. [...] uwzględnił ponad żąda-

nie pozwu roszczenie powoda Andrzeja H. i zasądził na jego rzecz od pozwanej Ko-

palni Węgla Brunatnego „A.” SA w T. kwotę 295.885,80 zł tytułem odprawy oraz

orzekł o kosztach procesu.

Sąd pierwszej instancji uznał, że rozwiązanie z powodem umowy o pracę na-

ruszyło gwarancje zatrudnienia określone w Pakiecie, a to rodzi obowiązek wypłaty

odprawy. Według oceny Sądu pierwszej instancji, w przedmiotowej sprawie strona

pozwana starała się wykazać, że do rozwiązania umowy o pracę doszło na skutek

utraty zaufania do powoda, związanej z jego publicznymi wypowiedziami dotyczą-

cymi dalszego rozwoju pozwanej. Biorąc jednak pod uwagę ustalone w sprawie oko-

liczności, Sąd uznał, że do rozwiązania umowy o pracę z powodem nie doszło z

przyczyn wskazanych w § 11 ust. 2 pkt 4 i 5 Pakietu, a więc na skutek zawinionego

naruszenia przez powoda obowiązków pracowniczych. Z uwagi zaś na naruszenie

przez pozwaną § 11 ust. 2 Pakietu, Sąd był zobligowany do zastosowania jego prze-

pisu § 14, który w takiej sytuacji przyznawał zwalnianemu pracownikowi uprawnienie

do żądania odprawy w wysokości ustalonej zgodnie z treścią tego przepisu.

3

Apelację od powyższego wyroku wniosła strona pozwana. Ponadto, strona

pozwana złożyła dwa pisma procesowe: z 15 października 2003 r. i 17 października

2003 r., w których kwestionowała skuteczność Pakietu Gwarancji Pracowniczych

jako źródła zobowiązania pracodawcy wobec pracownika. Apelująca wywodziła, że

taka „umowa” nie jest źródłem prawa pracy w rozumieniu przepisu art. 9 § 1 k.p.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem

z 23 października 2003 r. [...] zmienił zaskarżony wyrok w pkt 1 o tyle, że na miejsce

kwoty 295.885,80 zł zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 238.074,24 zł, w

pozostałym zakresie apelację oddalił i zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę

5.400 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej.

Sąd Apelacyjny uznał rację apelującego, że w rozpoznawanej sprawie nie było

podstaw do orzekania ponad żądanie pozwu. Sąd drugiej instancji wyjaśnił, że w

przedmiotowej sprawie Pakiet Gwarancji Pracowniczych zawarty w dniu 4 maja 1999

r. pomiędzy dyrekcją Przedsiębiorstwa Państwowego - Kopalnie Węgla Brunatnego

„A.” a związkami zawodowymi jest źródłem indywidualnych zobowiązań pracowni-

czych, a zatem powód może skutecznie domagać się wypłaty odprawy, o której

mowa w § 14 Pakietu. Według Sądu, należy uznać, że powyższa umowa została za-

warta pomiędzy przyszłym pracodawcą a związkami zawodowymi jako przedstawi-

cielami pracowników. Wniosek ten bowiem wynika z § 2 i § 11 ust. 1 Pakietu. W za-

kresie skutków prawnych wypowiedzenia zmieniającego warunki pracy i płacy, Sąd

Apelacyjny stwierdził, że powodowi zaproponowano nowe warunki pracy i płacy, któ-

rych nie mógł zaakceptować, gdyż powodowały one jego degradację w strukturach

zakładu pracy. Ponadto należało zauważyć, że forma wypowiedzenia zmieniającego

nie jest wymieniona w § 11 ust. 2 Pakietu jako sposób rozwiązania umowy nienaru-

szający gwarancji zatrudnienia.

Od powyższego wyroku kasację wniosła strona pozwana, zarzucając naru-

szenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

przepisu art. 9 § 1 k.p., polegające na uznaniu, że Pakiet Gwarancji Pracowniczych

w Kopalni Węgla Brunatnego A. z dnia 4 maja 1999 r. jest źródłem prawa pracy, a

tym samym przyjęcie, że § 14 w związku § 11 ust. 2 tego Pakietu może stanowić

podstawę zasądzenia roszczeń na rzecz powoda; lub na wypadek, gdyby Sąd Naj-

wyższy nie uznał zarzutu, o którym mowa w pkt 1, naruszenie przepisu art. 9 § 1 k.p.

w związku z § 11 ust. 2 i § 14 wymienionego Pakietu przez błędną ich wykładnię,

polegającą na przyjęciu, że w związku z ustaniem stosunku pracy powoda na skutek

4

odmowy przyjęcia wypowiedzenia zmieniającego, doszło do naruszenia przez po-

zwaną gwarancji zatrudnienia w rozumieniu § 11 ust. 2 Pakietu, uzasadniającego

wypłatę powodowi odprawy, o której mowa w § 14 Pakietu; a także naruszenie prze-

pisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci narusze-

nia przepisu art. 382 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 k.p.c. polegające na zaniechaniu

wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego co do

zasadności roszczenia dochodzonego przez powoda.

Skarżący wniósł o zmianę lub uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyj-

nego w Poznaniu z dnia 23 października 2003 r. [...] w części uwzględniającej rosz-

czenie powoda i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyj-

nemu w Poznaniu oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym

kosztów zastępstwa procesowego.

Jako okoliczności uzasadniające rozpoznanie kasacji pozwany, po powołaniu

się na szereg orzeczeń Sądu Najwyższego, wskazał, że w niniejszej sprawie zaist-

niał problem prawny, który wymaga rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy, albowiem

stan faktyczny zawiera istotne różnice w stosunku do stanów, które stanowiły pod-

stawy dotychczasowych orzeczeń. W szczególności Pakiet wykracza daleko poza

granice standardu ochrony pracowników wyznaczone przez praktykę, a nadto stwa-

rza ochronę, w której brak jest typowej dla paktu społecznego podstawy w postaci

zagrożenia interesów pracowniczych - ponieważ z komercjalizacji wynika tylko

zmiana formy prawnej podmiotu gospodarczego (z przedsiębiorstwa państwowego

na spółkę akcyjną), a nie zachodzi tu zmiana właściciela przedsiębiorstwa. Nie jest

też dokonywana żadna restrukturyzacja związana z trudną sytuacją przedsiębior-

stwa. Z uwagi na te okoliczności zachodzi uzasadnione podejrzenie, że postanowie-

nia Pakietu są sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, albowiem naruszają

słuszny interes pracodawcy, i nie powinny stanowić podstawy indywidualnych rosz-

czeń. Nadto, zachodzą także wątpliwości natury podmiotowej co do tego, czy po-

zwana jest w ogóle związana postanowieniami Pakietu, a także istotne błędy w oce-

nie charakteru prawnego Pakietu, popełnione przez Sądy pierwszej i drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw. Powód domagał się odprawy na

podstawie § 14 Pakietu Gwarancji Pracowniczych w Kopalni Węgla Brunatnego „A.”

5

Spółka Akcyjna w T., zawartego w dniu 14 maja 1999 r., który przewidywał, że w

przypadku niedotrzymania gwarancji zatrudnienia, o której mowa w § 11 ust. 2, pra-

codawca wypłaci odprawę w wysokości 1-miesięcznego wynagrodzenia za każdy rok

pracy w Przedsiębiorstwie i KWB „A.”, obliczonego jak za urlop wypoczynkowy. Z

kolei przepis § 11 ust. 2 Pakietu Gwarancji Pracowniczych stanowił, że zarząd KWB

„A.” SA do dnia 31 grudnia 2010 r. nie rozwiąże umowy o pracę z żadnym pracowni-

kiem zatrudnionym w dniu przekształcenia Przedsiębiorstwa w jednoosobową spółkę

Skarbu Państwa, z przyczyn innych niż: 1) porozumienie stron, 2) wypowiedzenie

umowy o pracę przez pracownika, 3) przejście pracownika na rentę lub emeryturę, 4)

określonych w art. 52 Kodeksu pracy, 5) rozwiązanie umowy o pracę z winy pracow-

nika określonej w regulaminie pracy.

Nie jest trafny zarzut kasacji, że pozwane przedsiębiorstwo dotrzymało gwa-

rancji zatrudnienia przewidzianych w § 11 ust. 2 Pakietu Gwarancji Pracowniczych.

W świetle niekwestionowanych ustaleń Sądów orzekających, że powodowi wręczono

w dniu 6 września 2002 r. wypowiedzenie zmieniające warunki pracy i płacy, a po-

wód odmówił ich przyjęcia, w związku z czym umowa o pracę uległa rozwiązaniu z

dniem 31 grudnia 2002 r., nie może budzić wątpliwości, iż pracodawca rozwiązał z

powodem umowę o pracę z innych przyczyn, niż wymienione taksatywnie w § 11 ust.

2 Pakietu Gwarancji Pracowniczych, a zatem nie dotrzymał gwarancji zatrudnienia w

rozumieniu tego przepisu. Ze względu na treść i cel przepisu art. 42 k.p. nie można

bowiem przyjąć, że odmowa przyjęcia przez pracownika wypowiedzenia zmieniają-

cego jest równoznaczna z wypowiedzeniem umowy o pracę przez tego pracownika.

Trafny jest odmienny pogląd, że w takim wypadku rozwiązanie umowy o pracę jest

równoznaczne z wypowiedzeniem umowy o pracę przez pracodawcę. Wynika to nie

tylko z celu, treści i systematyki przepisu art. 42 k.p., lecz także z istoty wypowiedze-

nia zmieniającego, jako jednostronnej czynności prawnej dokonywanej przez praco-

dawcę, której celem głównym jest zmiana treści stosunku pracy, natomiast celem

ewentualnym i ubocznym jest rozwiązanie stosunku pracy.

Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 9 § 1 k.p. W ocenie Sądu Najwyższego

dla rozpoznania niniejszej sprawy nie jest przesądzające to, czy Pakiet Gwarancji

Pracowniczych był źródłem prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. Najistotniejsze

jest bowiem to, czy pracodawca był związany porozumieniem z dnia 4 maja 1999 r.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjął się prawidłowy pogląd, że każda z kon-

strukcji prawnych pakietu gwarancji pracowniczych (źródło prawa pracy, umowa na

6

rzecz osoby trzeciej i umowa kształtująca treść indywidualnych stosunków pracy)

prowadzi do przyjęcia mocy wiążącej pakietu nie tylko w sferze zbiorowego prawa

pracy, ale także w sferze indywidualnych roszczeń pracowniczych (uzasadnienie wy-

roku Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 2003 r., I PK 270/02).

Związanie pracodawcy przepisami Pakietu Gwarancji Pracowniczych wynika

zarówno z treści Pakietu, jak i z przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o ko-

mercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 118, poz. 561 ze

zm.). Niewątpliwie z treści przepisu § 2 ust. 3 w związku z § 11 ust. 2 Pakietu wynika

jednoznacznie, że jego postanowieniami było związane dotychczasowe przedsiębior-

stwo państwowe, jak i spółka powstała w wyniku komercjalizacji tego przedsiębior-

stwa. Zgodnie zaś z przepisem art. 1 ust. 1 zdanie drugie ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, jeżeli przepisy ustawy nie stanowią ina-

czej, spółka ta wstępuje we wszystkie stosunki prawne, których podmiotem było

przedsiębiorstwo państwowe, bez względu na charakter prawny tych stosunków. Je-

żeli zatem przedsiębiorstwo państwowe przed komercjalizacją zawarło w dniu 4 maja

1999 r. porozumienie - Pakiet Gwarancji Pracowniczych, które „obowiązuje i jest wią-

żące dla Stron z chwilą jego podpisania” (§ 34 Pakietu Gwarancji Pracowniczych), to

z tym dniem stało się ono podmiotem stosunków prawnych ukształtowanych tym pa-

kietem, w tym przewidzianym w § 11 ust. 2 Pakietu zobowiązaniem do nierozwiązy-

wania umów o pracę. Spółka powstała z przekształcenia dotychczasowego przedsię-

biorstwa państwowego wstąpiła w te stosunki prawne, a zatem była obowiązana do-

trzymywać gwarancji zatrudnienia na zasadach określonych w Pakiecie Gwarancji

Pracowniczych.

Sąd Najwyższy nie rozważał zarzutu sprzeczności Pakietu Gwarancji Pracow-

niczych z zasadami współżycia społecznego, ponieważ wykracza to poza granice

zaskarżenia niniejszą kasacją i jej podstawy (art. 39311

k.p.c.).

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================