II UK 42/04

Wyrok z dnia 21 września 2004 r.

II UK 42/04

Okres pracy nauczyciela za granicą w szkole przyzakładowej zagranicz-

nego pracodawcy, uznany za okres składkowy, nie jest okresem pracy wykony-

wanej w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 118, poz.

1112 ze zm.).

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Jerzy Kwaśniewski, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 września 2004 r.

sprawy z wniosku Ottona R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działowi w W. o emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apela-

cyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2003 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 16 marca 1999 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w

W. odmówił przyznania wnioskodawcy Ottonowi R. prawa do emerytury nauczyciel-

skiej wobec braku wymaganego dwudziestoletniego okresu pracy nauczycielskiej.

W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca żądał uwzględnienia okresu pracy

w charakterze nauczyciela w szkole przyzakładowej w NRD od 2 kwietnia 1973 r. do

31 grudnia 1986 r.

Wyrokiem z dnia 16 stycznia 2002 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Warszawie oddalił odwołanie. Sąd ustalił, że wnioskodawca

(urodzony 5 marca 1946 r.) w dniu 9 grudnia 1971 r. podjął pracę w Fabryce Półprze-

wodników T. w W. na stanowisku konstruktora. Nie był nauczycielem szkoły przyza-

kładowej. Od dnia 1 kwietnia 1973 r. otrzymał urlop bezpłatny i w ramach organizo-

wanych wyjazdów polskich pracowników do pracy w VEB H. we Frankfurcie nad

2

Odrą zawarł umowę o pracę z pracodawcą niemieckim. Pozostawał w zatrudnieniu w

charakterze nauczyciela do 31 grudnia 1986 r. W okresie od września 1986 r. do

maja 1987 r. zaocznie uzupełniał wykształcenie pedagogiczne. Z dniem 15 marca

1987 r. został zatrudniony w Zespole Szkół Samochodowych w S. Sąd uznał, że wo-

bec braku wymaganego wieku wnioskodawca nie ma uprawnień do emerytury na

podstawie art. 27 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). Nie przysługuje mu

również emerytura na podstawie art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta

Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.), gdyż nie wyka-

zał wymaganego stażu pracy nauczycielskiej. Okres pracy u zagranicznego praco-

dawcy nie może być uwzględniony. Chociaż wnioskodawca był zatrudniony jako na-

uczyciel, nie był objęty regulacją zawartą w Karcie Nauczyciela, nie wykonywał za-

tem pracy wymienionej w art. 1 tej ustawy.

Apelacja wnioskodawcy od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 24 wrze-

śnia 2003 r. [...]. Sąd Apelacyjny powołał się na przepis art. 32 ust. 3 pkt 5 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych określający prawo do

emerytury - w wieku niższym od wymaganego - nauczycieli, wychowawców lub in-

nych pracowników pedagogicznych, wykonujących pracę nauczycielską wymienioną

w art. 1 Karty Nauczyciela. W przepisie tym wymieniono enumeratywnie szkoły,

przedszkola i inne placówki oświatowo wychowawcze, w których zatrudnieni nauczy-

ciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni podlegają Karcie Nauczyciela.

Jest oczywiste i wynika z preambuły Karty Nauczyciela, iż chodzi tu o instytucje,

organizacje i inne placówki ustanowione na podstawie polskich przepisów admini-

stracyjno-prawnych. Nieprawdziwe są twierdzenia skarżącego, powołującego się na

świadka U., iż do pracy tej został delegowany na podstawie polsko-niemieckiego

porozumienia stwierdzającego, że dla pracowników zatrudnionych w NRD zostaną

delegowani polscy nauczyciele i wychowawcy. Pracownik delegowany pozostaje

bowiem w stosunku pracy i w dyspozycji delegującego go zakładu pracy. Natomiast

wnioskodawca został urlopowany na okres trzech lat i nie pozostawał w dyspozycji

dotychczasowego zakładu pracy. Nie jest również prawdziwe twierdzenie, że bezpo-

średnimi przełożonymi wnioskodawcy byli pełnomocnicy wojewody - pracownicy

Urzędu Wojewódzkiego w G.W. Zgodnie z obowiązującymi przepisami i umową rzą-

dową między Polską i NRD zatrudnieni na terenie NRD mogli być obywatele polscy,

3

którzy uzyskali skierowanie do pracy Wydziału Zatrudnienia i Spraw Socjalnych od-

powiedniego Urzędu Wojewódzkiego. Wnioskodawca otrzymał skierowanie zgodnie

z tą procedurą, jednak nie oznacza to, że podlegał służbowo pracownikom Urzędu

Wojewódzkiego. Nie był on zatrudniony ani związany służbowo z L. Kuratorium

Oświaty w G.W., co wynika z pisma tego Kuratorium. Nie ma więc podstawy do

przyjęcia, że wnioskodawca wykonywał pracę nauczycielską, o której mowa w art. 1

Karty Nauczyciela.

Wyrok ten zaskarżył kasacją wnioskodawca i opierając ją na obu podstawach

wymienionych w art. 3931

k.p.c. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekaza-

nie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, ewen-

tualnie o uchylenie także wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy Są-

dowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę

zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy. Naruszenie prawa material-

nego polega na błędnej wykładni art. 32 ust. 3 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 1 i 88 Karty Nauczyciela i nie-

właściwym zastosowaniu tych przepisów w wyniku nieuwzględnienia art. 73a ustawy

z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (jednolity

tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 6, poz. 56), art. 1 umowy o współpracy kulturalnej między

Rządem Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej a Rządem Niemieckiej Republiki Demo-

kratycznej z dnia 6 października 1964 r. (Dz.U. z 1965 r. Nr 24, poz. 157), art. 6

umowy między Rządem Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej a Rządem Niemieckiej

Republiki Demokratycznej o współpracy kulturalnej i naukowej z 5 czerwca 1980 r.

(Dz.U. z 1981 r. Nr 2, poz. 6) oraz art. 4 ust. 3, art. 6 ust. 1 i art. 7 umowy o współ-

pracy w dziedzinie polityki społecznej między Rządem Polskiej Rzeczpospolitej Lu-

dowej a Rządem Niemieckiej Republiki Demokratycznej z dnia 13 lipca 1957 r.

(Dz.U. z 1958 r. Nr 51, poz. 246), a także art. 88 ust. 1b Karty Nauczyciela. Błąd w

wykładni art. 1 Karty Nauczyciela polega na nieuzasadnionym stwierdzeniu, że w

żadnej kategorii podmiotów wymienionych w tym przepisie nie mieści się szkoła

przyzakładowa u zagranicznego pracodawcy, podczas gdy praca w tej szkole powin-

na być uznana za pracę nauczycielską w świetle art. 1 ust. 2 pkt 4. Jedynym argu-

mentem Sądu Apelacyjnego była treść preambuły do Karty Nauczyciela. Preambuła

nie wyraża jednak normy prawnej, a więc nie może być traktowana jako samodzielne

źródło praw i obowiązków. Dokonując interpretacji powołanego przepisu oba Sądy

nie uwzględniły wymienionych w kasacji przepisów prawa i postanowień umów mię-

4

dzyrządowych, zgodnie z którymi okresy zatrudnienia obywateli polskich w byłej

Niemieckiej Republice Demokratycznej przypadające przed dniem 1 grudnia 1991 r.

traktowane są jak okresy zatrudnienia w Państwie Polskim. Wprawdzie w umowach

tych brak jest wskazówek dotyczących uznawania szczególnego charakteru wyko-

nywanej pracy, jednak interpretacji należy dokonywać zgodnie z zasadami konstytu-

cyjnymi. Jedną z nich jest zasada równości wyrażona w art. 32 Konstytucji RP.

Zgodnie z przyjętym w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego stanowiskiem, rów-

ność wobec prawa należy rozumieć tak, że wszystkie podmioty charakteryzujące się

daną cechą istotną w stopniu równym mają być traktowane równo. W przypadku

przyjęcia tezy, że uwzględnieniu podlegają wyłącznie okresy a nie charakter wyko-

nywanej pracy, mogłoby dojść do naruszenia tej zasady, ponieważ kategoria zawo-

dowa nauczycieli traktowana byłaby nierówno ze względu na fakt zatrudnienia w

kraju lub oddelegowania do pracy za granicą.

Jako naruszone przepisy postępowania zostały wskazane w kasacji przepisy

art. 233 § 1 w związku z art. 382 k.p.c. oraz art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1

k.p.c. Naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. polega na braku wszechstronnego rozważenia

materiału dowodowego, w szczególności niewskazaniu kryteriów oceny w przedmio-

cie uznania dowodu za wiarygodny. Dotyczy to uznania zeznań świadka U. za nie-

prawdziwe, bez podania uzasadnienia takiej oceny. Uzasadniając naruszenie art.

328 § 2 k.p.c. skarżący wywodzi, że „za surogat uzasadnienia nie może być uznany

wywód dotyczący oddelegowania pracownika do pracy w ramach istniejącego sto-

sunku pracy, ponieważ jest to problem ściśle prawny, wymagający rozważeń norma-

tywnych dotyczących prawnego charakteru delegacji. Nie wiadomo również dlaczego

Sąd Apelacyjny odmówił prawdziwości twierdzeniu, że bezpośrednimi przełożonymi

skarżącego byli pełnomocnicy wojewody, skoro wszelkie decyzje dotyczące pracow-

ników oddelegowanych zapadały na szczeblu centralnych organów państwowych i

im podlegają. Fakt pominięcia w rozważaniach prawnych regulacji umów międzyrzą-

dowych uzasadnia zarzut naruszenia obowiązku należytego wyjaśnienia podstawy

prawnej wraz przytoczeniem adekwatnych przepisów”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Naruszenie przepisów postępowania może być usprawiedliwioną podstawą

kasacji tylko wówczas, gdy uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art.

5

3931

pkt 2 k.p.c.). Regułą jest, że uchybienia w zakresie niespełnienia warunków,

jakim zgodnie z art. 328 § 2 k.p.c. powinno odpowiadać uzasadnienie wyroku, nie

mają wpływu na wynik sprawy. Uzasadnienie sporządzane jest bowiem po wydaniu i

ogłoszeniu wyroku, kiedy wynik sprawy jest już przesądzony. Ewentualne uchybienia

w postaci przytoczenia w uzasadnieniu wyroku wadliwej podstawy prawnej, pominię-

cia takiej podstawy, czy też błędów w rozważaniach prawnych, mogą uzasadniać

zarzut naruszenia prawa materialnego, jeżeli ich wynikiem jest niezgodne z prawem

rozstrzygnięcie. Nie uzasadniają natomiast zarzutu naruszenia przepisów postępo-

wania. Podniesione w kasacji twierdzenia nie uzasadniają także zarzutu naruszenia

art. 233 § 1 w związku z art. 382 k.p.c. Sąd Apelacyjny nie uznał bowiem zeznań

świadka U. za niewiarygodne. W uzasadnieniu wyroku stwierdził, że „nieprawdziwe

są twierdzenia skarżącego, powołującego się na zeznania świadka U., iż do pracy tej

został delegowany”, używając przy ocenie twierdzeń wnioskodawcy a nie zeznań

świadka U. niezbyt odpowiedniego określenia „nieprawdziwe”. Nie chodziło bowiem o

ocenę zgodności z prawdą wskazywanych przez świadka U. i wnioskodawcę faktów,

lecz o ich ocenę prawną. Wynika to z dalszej części wywodu, w której Sąd stwierdza,

że „delegowanie”, na które powołuje się wnioskodawca, nie było skierowaniem do

wykonywania pracy u innego podmiotu z polecenia pracodawcy w ramach stosunku

pracy, lecz skierowaniem wydanym przez organ administracyjny poza stosunkiem

pracy. Są to rozważania w kategoriach prawnych a nie w kategoriach ustaleń fak-

tycznych i oceny wiarygodności dowodów. Tylko ta ostatnia kwestia jest zaś przed-

miotem regulacji art. 233 § 1 k.p.c.

Podstawą prawną żądania wcześniejszej emerytury jest przepis art. 88 ust. 1

ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (obecnie jednolity tekst: Dz.U.

z 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem nauczyciele, mający

trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym

charakterze, mogą - po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść na

emeryturę. Jednym z warunków jest określony okres pracy w szczególnym charakte-

rze, a definicja tego rodzaju pracy zawarta jest w art. 32 ust. 3 ustawy z dnia 17 grud-

nia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie

jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353). Przepis ten wymienia grupy pracow-

ników, uważanych za zatrudnionych w szczególnym charakterze, między innymi ( w

punkcie 5) nauczycieli, wychowawców lub innych pracowników pedagogicznych wy-

konujących pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982

6

r. - Karta Nauczyciela. Ten z kolei przepis w ust. 1 wymienia szkoły, przedszkola i

inne placówki działające na podstawie ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie

oświaty, zakłady działające na podstawie ustawy z dnia 26 października 1982 r. o

postępowaniu w sprawach nieletnich oraz placówki działające na podstawie ustawy z

dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej. Nie tylko preambuła do ustawy, po-

wołująca się na rolę oświaty i wychowania w Rzeczypospolitej Polskiej, lecz także

wskazanie przepisów prawa polskiego jako podstawy działania szkół i innych pod-

miotów zatrudniających pracowników pedagogicznych, którzy wykonują pracę nau-

czycielską w rozumieniu Karty Nauczyciela, świadczą o tym, że za pracę nauczyciel-

ską uważa się pracę wykonywaną u polskich pracodawców. Wykonywanie pracy pe-

dagogicznej w szkołach na terenie innego państwa działających na podstawie prawa

obcego nie jest pracą nauczycielską w rozumieniu tego przepisu. Wnioskodawca nie

powołuje się w kasacji na tę regulację, lecz wskazuje przepis art. 2 ust. 1 pkt 4 Karty

Nauczyciela. Przepis ten wymienia jako nauczycieli pracowników zatrudnionych u

innych pracodawców, pełniących funkcję instruktorów praktycznej nauki zawodu, po-

siadających kwalifikacje określone dla nauczycieli praktycznej nauki zawodu oraz

wykonujących pracę dydaktyczną i wychowawczą w wymiarze przewidzianym dla

nauczycieli. Z określenia „instruktor praktycznej nauki zawodu” ze wskazaniem kwa-

lifikacji i rodzaju wykonywanej pracy wynika, że nie chodzi tu o nauczanie zawodu w

znaczeniu potocznym, lecz nauczanie takie musi mieć podstawę w przepisach

prawa. Podstawę taką stanowi ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty

(Dz.U. Nr 67, poz. 329 ze zm.). Zgodnie z art. 70 ust. 1 i 2 tej ustawy praktyczna na-

uka zawodu może odbywać się u pracodawców niebędących szkołami lub placów-

kami kształcenia na podstawie umowy zawartej pomiędzy szkołą a tym podmiotem.

W art. 70 ust. 4 zawarte jest upoważnienie dla ministra właściwego do spraw oświaty

i wychowania do określenia w drodze rozporządzenia, warunków i trybu organizowa-

nia praktycznej nauki zawodu oraz kwalifikacji wymaganych od osób prowadzących

praktyczną naukę zawodu i przysługujących im uprawnień. Kwestie te reguluje roz-

porządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 1 lipca 2002 r. w sprawie

praktycznej nauki zawodu (Dz.U. Nr 113, poz. 988). W poprzednim stanie prawnym

obowiązującym w dacie zgłoszenia wniosku były one regulowane rozporządzeniem

Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1992 r. w sprawie organizowania i finansowania

praktycznej nauki zawodu, praw i obowiązków podmiotów organizujących tę naukę

oraz uczniów odbywających praktyczną naukę zawodu (Dz.U Nr 97, poz. 479 ze

7

zm.). Zgodnie z § 9 tego rozporządzenia zajęcia praktyczne organizowane z

uczniami w zakładach pracy prowadzą instruktorzy praktycznej nauki zawodu, którzy

powinni spełniać wymagania kwalifikacyjne określone dla nauczycieli lub posiadać

kwalifikacje zawodowe co najmniej mistrza w zawodzie, którego będą nauczać i

przygotowanie pedagogiczne uzyskane w wyniku ukończenia kursu pedagogicznego

organizowanego zgodnie z przepisami w sprawie zasad podnoszenia kwalifikacji do-

rosłych. Praca instruktora nauki zawodu, o której mowa w art. 1 ust. 2 pkt 4 Karty

Nauczyciela, może być wprawdzie wykonywana u innych pracodawców niż szkoły i

placówki wychowawcze, jednak musi być wykonywana w warunkach określonych

polskimi przepisami prawa i nie odpowiada tym warunkom zatrudnienie u zagranicz-

nych pracodawców. Niezależnie od tego omawiana podstawa prawna nie odpowiada

stanowi faktycznemu sprawy. Wnioskodawca nie twierdzi bowiem, że jego praca po-

legała na nauczaniu w zakładzie produkcyjnym zawodu uczniów szkoły zawodowej,

lecz według popartych dokumentami twierdzeń pracował on jako nauczyciel w

szkole.

Powołany w kasacji przepis art. 73a ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o za-

trudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu stanowi, że okresy zatrudnienia obywateli

polskich w byłej Niemieckiej Republice Demokratycznej i w byłej Czechosłowackiej

Republice Socjalistycznej na podstawie umów i porozumień międzynarodowych,

przypadające przed dniem 1 grudnia 1991 r. traktowane są jak okresy zatrudnienia w

Państwie Polskim w zakresie uprawnień pracowniczych oraz w rozumieniu przepisów

o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, o ubezpieczeniu społecznym

oraz o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Przepis

ten zastąpił postanowienia w zawartych z wymienionymi w nim państwami porozu-

mieniach i umowach międzynarodowych. Dotyczy to także umów międzyrządowych

wymienionych w kasacji. Okresy wykonywania pracy w Niemieckiej Republice De-

mokratycznej są okresami zatrudnienia w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu eme-

rytalnym tylko w przypadku, gdy praca była wykonywana na warunkach określonych

w tych umowach, między innymi na podstawie skierowania wydanego przez właści-

wy organ administracji państwowej. Okoliczność, że wnioskodawca wykonywał pracę

na takich warunkach, została ustalona w zaskarżonym wyroku. Zgodnie z powoła-

nymi umowami pracodawcą skierowanego do pracy pracownika był podmiot zagra-

niczny i wnioskodawca nie przeczy, że zatrudniał go niemiecki zakład pracy. Nie

zmienia tego faktu powoływanie się na to, że „bezpośrednimi przełożonymi skarżą-

8

cego byli pełnomocnicy wojewody”. Jeżeli nawet istniała jakaś podległość, to nie

dotyczyła ona stosunku pracy w rozumieniu art. 22 § 1 k.p. Fakt, że wnioskodawca

wykonywał pracę za granicą na podstawie omówionych aktów prawnych, daje pod-

stawę do uznania okresu zatrudnienia za okres składkowy w rozumieniu art. 6 ust. 2

ustawy o emeryturach i rentach. W aktach tych nie ma jednak regulacji pozwalającej

na uznanie pracy pedagogicznej wykonywanej u zagranicznych pracodawców za

pracę w szczególnym charakterze.

Skarżący przyznaje w kasacji, że we wskazanych przez niego umowach mię-

dzyrządowych brak jest pozytywnego zapisu pozwalającego na uznanie za pracę

nauczycielską pracy wykonywanej za granicą i powołuje się na wyrażoną w art. 32

Konstytucji RP zasadę równości wobec prawa. Ponieważ przepisy regulujące upraw-

nienia do wcześniejszej emerytury mają charakter wyjątkowy w stosunku do ogól-

nych przepisów, traktujących w zakresie prawa do emerytury jednakowo wszystkie

osoby mające określony wiek i okres ubezpieczenia, nie można skutecznie odwoły-

wać się do zasady równości, jeżeli nie zostały spełnione wszystkie warunki wymie-

nione w tych przepisach. Jednym z warunków uznania pracy za wykonywaną w

szczególnym charakterze, określonych w art. 32 ust. 3 ustawy o emeryturach i ren-

tach, jest wykonywanie pracy u pracodawców działających na zasadach określonych

w przepisach prawa polskiego, przytoczonych w ustawie lub w rozporządzeniu wyko-

nawczym, do którego odsyła przepis art. 32 ust. 4. Na przykład przepis art. 32 ust. 3

pkt 1, uznający za pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze pracow-

ników kontroli państwowej, dotyczy tylko pracowników Najwyższej Izby Kontroli, na-

tomiast nie dotyczy pracowników wykonujących funkcje kontrolne u innych praco-

dawców. Podobna regulacja występuje w pozostałych punktach, w tym także w

punkcie 5 dotyczącym tylko nauczycieli wykonujących pracę wymienioną w art. 1

Karty Nauczyciela, a niedotyczącym pracowników wykonujących pracę nauczyciel-

ską na innych zasadach. Wykonywanie pracy w szczególnym charakterze dotyczy

tych pracowników, których charakter pracy określają ustawy a nie tylko postanowie-

nia umów o pracę i rodzaj powierzonych przez pracodawcę obowiązków. Jest to re-

gulacja odmienna od dotyczącej wykonywania pracy w szczególnych warunkach,

które przy spełnieniu określonych wymogów również uprawnia do wcześniejszej

emerytury na podstawie art. 32 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach. Uprawnie-

nie to przysługuje w przypadku wykonywania pracy w warunkach szkodliwych i

uciążliwych, przy czym stanowiska pracy wykonywanej w takich warunkach wymie-

9

nione są w przepisach wykonawczych. O uznaniu pracy za wykonywaną w szczegól-

nych warunkach decyduje jej szkodliwość lub uciążliwość na stanowisku powierzo-

nym przez pracodawcę. W tym przypadku uzależnienie uznania pracy za wykonywa-

ną w szczególnych warunkach od usytuowania pracodawcy w systemie obowiązują-

cym w dacie wprowadzenia przepisów dotyczących obniżonego wieku emerytalnego

zaprzecza zasadzie równości. Zostało to stwierdzone wyrokiem Trybunału Konstytu-

cyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03 (Dz.U. Nr 144, poz. 1530), którym za

niezgodne z art. 2 i 32 Konstytucji zostały uznane przepisy art. 32 ust. 2 i ust. 4a

ustawy o emeryturach i rentach uzależniające uznanie za pracę wykonywaną w

szczególnych warunkach od zatrudnienia w podmiotach, w których obowiązują wy-

kazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych. Sąd Najwyższy

zastosował tę samą zasadę przy ocenie pracy wykonywanej u zagranicznych praco-

dawców. W wyroku z dnia 5 marca 2003 r., II UK 196/02 (OSNP 2004 nr 8, poz. 144)

stwierdził, że do okresu pracy w szczególnych warunkach wlicza się okresy wykony-

wania za granicą u zagranicznych pracodawców prac wymienionych w wykazach,

jeżeli są one uznane za okresy składkowe w rozumieniu art. 6 ustawy o emeryturach

i rentach. Jednakże zasada ta nie może być stosowana przy ocenie wykonywania

pracy w szczególnym charakterze, gdyż zakwalifikowanie takiej pracy nie jest uza-

leżnione od warunków, lecz od zasad jej wykonywania określonych przepisami

prawa obowiązującymi w państwie polskim.

Przepis art. 32 ust. 2 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach, do którego odwo-

łuje się przepis art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, nie pozwala na uznanie pracy dy-

daktycznej wykonywanej za granicą za pracę wykonywaną w szczególnym charakte-

rze. Natomiast podstawę taką daje przepis art. 88 ust. 1b, który stanowi, że do

okresu 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze zalicza się także okres

skierowania, na podstawie odrębnych przepisów, do pracy pedagogicznej za granicą.

Przepisy odrębne, o których tutaj mowa, to przepisy zarządzenia Ministra Edukacji

Narodowej z dnia 12 listopada 1992 r. w sprawie zasad i warunków kierowania za

granicę uczniów w celu kształcenia i nauczycieli w celu doskonalenia (M.P. Nr 37,

poz. 275) i rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 27 marca

2002 r. w sprawie zasad organizowania kształcenia dzieci obywateli polskich czaso-

wo przebywających za granicą, wspomagania nauczania historii, geografii i języka

polskiego wśród Polonii oraz zakresu świadczeń przysługującym nauczycielom pol-

skim skierowanym w tym celu do pracy za granicą (Dz.U. Nr 44, poz. 409). Przepis

10

art. 88 ust.1b, obowiązujący od 21 października 2001 r., został wprowadzony ustawą

z dnia 23 sierpnia 2001 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty, ustawy - Przepisy

wprowadzające reformę ustroju szkolnego, ustawy - Karta Nauczyciela oraz niektó-

rych innych ustaw (Dz.U. Nr 111, poz. 1194). Wprowadzenie tego przepisu oznacza,

że dotychczas obowiązująca regulacja (art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela i art. 32 ust.2

pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach) nie dawała podstawy do uznania pracy nau-

czyciela za granicą za pracę wykonywaną w szczególnym charakterze. Po wejściu

przepisu w życie możliwe jest uwzględnienie okresu pracy wykonywanej na warun-

kach w nim określonych, czyli po uprzednim skierowaniu przez polskie władze

oświatowe w trybie wymaganym odrębnymi przepisami do pracy pedagogicznej za

granicą.

Sąd pierwszej instancji siłą rzeczy nie oceniał skierowania wnioskodawcy do

pracy pod kątem spełnienia omawianych warunków, skoro wyrokował przed wej-

ściem w życie ustawy zmieniającej Kartę Nauczyciela. Natomiast Sąd Apelacyjny nie

miał potrzeby dokonywania takiej oceny, gdyż wprowadzenie tego przepisu nie zmie-

nia sytuacji wnioskodawcy. Prawo do emerytury powstaje bowiem z dniem spełnienia

wszystkich warunków (art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach), przy czym

warunki te muszą być spełnione jednocześnie. Warunki określone w art. 88 ust. 1

Karty Nauczyciela to posiadanie statusu nauczyciela, rozwiązanie umowy o pracę na

swój wniosek oraz posiadanie wymaganego okresu zatrudnienia i okresu pracy w

szczególnych warunkach. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym

w wyroku z dnia 20 listopada 2001 r., II UKN 626/00 (OSNP 2003 nr 16, poz. 390),

warunki dotyczące okresów zatrudnienia i pracy w szczególnym charakterze muszą

być spełnione do dnia ustania stosunku pracy nauczyciela. W dacie rozwiązania sto-

sunku pracy z wnioskodawcą (18 lipca 2001 r.) przepis art. 88 ust. 1b jeszcze nie

obowiązywał. Skoro nie było podstawy prawnej do uznania pracy wykonywanej za

granicą za pracę w szczególnym charakterze, w dniu rozwiązania stosunku pracy

warunek posiadania okresu takiej pracy nie został spełniony. Z kolei w dniu wejścia

przepisu w życie wnioskodawca nie spełniał warunku posiadania statusu nauczycie-

la. Wnioskodawca nie nabył prawa do emerytury, gdyż uznany za okres składkowy

okres pracy w charakterze nauczyciela za granicą, w szkole przyzakładowej zagra-

nicznego pracodawcy, nie jest okresem pracy wykonywanej w szczególnym charak-

terze w rozumieniu art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela. Zarzuty naruszenia prawa mate-

rialnego okazały się więc nieuzasadnione.

11

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312

k.p.c. oddalił

kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

========================================