II UK 471/03

Wyrok z dnia 24 września 2004 r.

II UK 471/03

Prawo do emerytury na podstawie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) nabywa osoba, która w dniu roz-

wiązania stosunku pracy posiadała wymagany tym przepisem pracowniczy

staż emerytalny oraz ustalone prawo do renty i w czasie pobierania tej renty

osiągnęła wiek emerytalny.

Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Jadwiga Skibińska-

Adamowicz, Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2004 r.

sprawy z wniosku Ireny G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddzia-

łowi w G.W. o emeryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Ape-

lacyjnego w Poznaniu z dnia 28 sierpnia 2003 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Wnioskodawczyni Irena G. w dniu 23 stycznia 2002r. ukończyła 55 lat. Od

dnia 7 września 1992 r. pobierała rentę inwalidzką II grupy (obecnie z tytułu całkowi-

tej niezdolności do pracy). Udowodniła 25 lat i 4 miesiące okresów składkowych i 8

miesięcy okresów nieskładkowych. Orzeczeniem z dnia 15 kwietnia 1997 r. Woje-

wódzkiej Komisji do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia została uznana za inwalidę II

grupy na stałe. Przed przejściem na rentę jej ostatnim ubezpieczeniem było ubezpie-

czenie z tytułu pozostawania w stosunku pracy.

Od dnia 1 stycznia 2000 r. wnioskodawczyni rozpoczęła działalność gospo-

darczą. Nie występowała z wnioskiem o objęcie jej dobrowolnym ubezpieczeniem

emerytalno-rentowym.

2

Wniosek o emeryturę złożyła 3 grudnia 2001 r. Zakład Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddział w G.W. decyzją z dnia 17 grudnia 2001 r. odmówił Irenie G. (urodzonej

23 stycznia 1947 r.) prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 29 w

związku z art. 27 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), gdyż przed zgło-

szeniem wniosku o emeryturę ostatnim ubezpieczeniem wnioskodawczyni była dzia-

łalność gospodarcza.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gorzowie Wielkopol-

skim wyrokiem z dnia 13 marca 2002 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnio-

skodawczyni prawo do emerytury na podstawie art. 29 ust. 1 wskazanej ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r., począwszy od 23 stycznia 2002 r. Sąd pierwszej instancji

wskazał, iż wnioskodawczyni w momencie nabycia prawa do renty legitymowała się

ponad 20 - letnim stażem pracy, a jej ostatnim ubezpieczeniem było ubezpieczenie

ze stosunku pracy. Podjęła, co prawda - od 1 stycznia 2000 r. działalność gospodar-

czą - ale z tego tytułu nie podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu emerytalno-rento-

wemu.

W ocenie Sądu Okręgowego fakt, że wnioskodawczyni prowadziła działalność

gospodarczą, a wymagany wiek osiągnęła dopiero w dniu 23 stycznia 2002 r., nie

stanowi przeszkody do przyznania jej prawa do emerytury, gdyż okres „oczekiwania”

na osiągnięcie wymaganego wieku nie powoduje utraty prawa do wcześniejszej eme-

rytury, skoro pozostałe przesłanki wnioskodawczyni spełniła już w 1992 r.

Apelację od powyższego wyroku wniósł organ rentowy, zarzucając wyrokowi

naruszenie prawa materialnego, a w szczególności przepisów art. 29 ust. 1 i art. 100

ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

czeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) wobec niespełnienia przez

wnioskodawczynię warunków do przyznania prawa do emerytury. W uzasadnieniu

apelacji skarżący podniósł, iż art. 29 ustawy dotyczy jedynie pracowników, którzy

stali się całkowicie niezdolni do pracy. W przypadku wnioskodawczyni, która wniosek

złożyła 3 grudnia 2001 r., będąc rencistką, nie ma on zastosowania.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem

z dnia 28 sierpnia 2003 r. [...] oddalił apelację. Sąd ten zaakceptował ustalenia fak-

tyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji, podzielił też stanowisko i pogląd

prawny tego Sądu.

3

Od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwany wniósł kasację, opierając ją na naru-

szeniu prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

przepisu art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegające na przyjęciu przez Sąd Apelacyjny

stanowiska, że prawo do wcześniejszej emerytury określone tym przepisem nabywa

także osoba, która legitymuje się określonym przez ten przepis stażem ubezpiecze-

niowym, mimo iż wymagalny wiek osiągnęła i wniosek o świadczenie złożyła w cza-

sie, gdy nie była pracownikiem.

Wniosek o rozpoznanie kasacji skarżący uzasadnił tym, że w sprawie zacho-

dzi potrzeba wykładni przepisu art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu-

rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez wyjaśnienie, czy z użyte-

go w art. 29 ustawy sformułowania „ubezpieczeni, urodzeni przed 1 stycznia 1949 r.

będący pracownikami” wynika, że unormowane w nim prawo do wcześniejszej eme-

rytury przysługuje tylko takim ubezpieczonym, którzy przed złożeniem wniosku o

przyznanie świadczenia byli objęci ubezpieczeniem z tytułu pracy wykonywanej w

ramach stosunku pracy, czy również przysługuje tym ubezpieczonym, którzy przed

zgłoszeniem wniosku o wcześniejszą emeryturę wykonywali działalność zarobkową

na innej podstawie niż stosunek pracy. Zdaniem pozwanego treść art. 29 nie uza-

sadnia tak rozszerzającej wykładni, jakiej dokonał Sąd Apelacyjny, przywołując sta-

nowisko Sądu Najwyższego zaprezentowane w wyroku z dnia 30 marca 2000r., II

UKN 443/99 (OSNAPiUS 2001 nr 17, poz. 542). Wskazując na powyższe skarżący

wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku oraz o zmianę poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 13 marca 2002 r. [...] i oddale-

nie odwołania skarżącej Ireny G.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw. Nie jest trafny zarzut naruszenia

zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, który stanowił, że ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1

stycznia 1949 r., będący pracownikami, którzy nie osiągnęli wieku emerytalnego

określonego w art. 27 pkt 1 tej ustawy, mogą przejść na emeryturę: 1) kobieta - po

osiągnięciu wieku 55 lat, jeżeli ma co najmniej 30-letni okres składkowy i nieskładko-

wy albo jeżeli ma co najmniej 20-letni okres składkowy i nieskładkowy oraz została

4

uznana za całkowicie niezdolną do pracy; 2) mężczyzna - po osiągnięciu wieku 60

lat, jeżeli ma co najmniej 25-letni okres składkowy i nieskładkowy oraz został uznany

za całkowicie niezdolnego do pracy. Zagadnieniem spornym jest to, czy sformułowa-

nie: „ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1 stycznia 1949 r., będący pracownikami”

obejmuje osobę, która w dniu rozwiązania stosunku pracy posiadała wymagany tym

przepisem staż pracy, nabyła prawo do wcześniejszej emerytury i co do której

stwierdzono, że od 1 stycznia 2000 r. rozpoczęła działalność gospodarczą, a wyma-

gany powyższym przepisem wiek emerytalny osiągnęła 23 stycznia 2002 r. Organ

rentowy jest zdania, że przepis art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych dotyczy wyłącznie pracowników lub osób, których ostat-

nim ubezpieczeniem było ubezpieczenie pracownicze, przy czym okres pobierania

świadczenia przedemerytalnego nie jest okresem podlegania ubezpieczeniu spo-

łecznemu, a zatem przepis ten „uzależnia przyznanie emerytury od faktu bycia obję-

tym ubezpieczeniem społecznym z tytułu zatrudnienia bezpośrednio przed złożeniem

wniosku o emeryturę.”

Przedstawiona w kasacji przez organ rentowy wykładnia przepisu art. 29

ustawy nie jest prawidłowa. W poprzednim stanie prawnym zagadnienie to regulował

przepis art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), który stanowił, że pracow-

nik, który nie osiągnął wieku emerytalnego określonego w art. 26 ust. 1 pkt 1, może

przejść na emeryturę: 1) kobieta - po osiągnięciu wieku 55 lat, jeżeli ma 30-letni

okres zatrudnienia albo jeżeli ma 20-letni okres zatrudnienia i zaliczona została do I

lub II grupy inwalidów, 2) mężczyzna - po osiągnięciu wieku 60 lat, jeżeli ma 25-letni

okres zatrudnienia i zaliczony został do I lub II grupy inwalidów. Sąd Najwyższy usta-

lił wykładnię tego przepisu w uchwale z dnia 16 kwietnia 1991 r., III UZP 22/90

(OSNCP 1991 nr 8-9, poz. 99), w której stwierdził między innymi, że prawo do wcze-

śniejszej emerytury na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nabywa także były pracownik

niepozostający w zatrudnieniu w dacie osiągnięcia określonego w tym przepisie

wieku (55 lat kobieta i 60 lat mężczyzna). W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyż-

szy wskazał na istotny argument systemowy, a mianowicie ten, że w wyniku zmiany

art. 26 tej ustawy „prawo do emerytury przysługuje obecnie bowiem wszystkim oso-

bom, które mają wymagany okres zatrudnienia i osiągnęły wiek emerytalny - nieza-

leżnie od tego w jakim czasie po ustaniu zatrudnienia (okresu równorzędnego z

5

okresem zatrudnienia) wiek ten osiągnęły.” Podkreślił także, iż na skutek tej zmiany

została „zmodyfikowana ubezpieczeniowa konstrukcja prawa do świadczeń, opiera-

jąca się na generalnej regule, że zdarzenie ubezpieczeniowe musi zajść w czasie

zatrudnienia (okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia), ewentualnie w tzw.

okresie ochronnym po ustaniu zatrudnienia (okresu równorzędnego z okresem za-

trudnienia), a dopuszczalne odejście od tej zasady musi zawsze wyraźnie wynikać z

przepisu.” Sąd Najwyższy wreszcie stwierdził, że „tak zasadnicza zmiana art. 26

ustawy o z.e.p. ma wpływ na wykładnię art. 27 tejże ustawy, jako normującego także

prawo do emerytury; szczególnie że określone w nim wymagania (poza wiekiem) w

stosunku do wymagań określonych w art. 26 ustawy o z.e.p. są znacznie większe.

Dlatego w obecnym stanie prawnym przez pojęcie „pracownik" występujące w art. 27

ustawy o z.e.p. należy rozumieć także byłego pracownika. W konsekwencji tego,

uzasadnione jest stanowisko, że spełnienie wymagań określonych tym przepisem

uprawnia do przyznania tzw. wcześniejszej emerytury także byłym pracownikom,

niezależnie od tego, kiedy wymagania te zostały spełnione”.

Z porównania przepisu art. 27 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pra-

cowników i przepisu art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych wynika „stylistyczno-treściowa zbieżność obu tych przepisów”

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 2000 r., II UKN 443/99), co mogłoby

przemawiać za tym, że wykładnia prezentowana w powyższej uchwale Sądu Naj-

wyższego zachowuje aktualność w zmienionym stanie prawnym. Jednakże w aktual-

nym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd przeciwny, że pod rządem

art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wy-

kładnia ta jest nieaktualna (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2001 r., II

UKN 646/00, OSNAPiUS 2003 nr 18, poz. 445; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12

lutego 2004 r., II UK 239/03). W ocenie Sądu Najwyższego rozpoznającego niniejszą

sprawę, porównanie brzmienia tych przepisów wskazuje, że między zawartym w art.

27 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin sformułowa-

niem „pracownik, który nie osiągnął wieku emerytalnego określonego w art. 26 ust. 1

pkt 1” i sformułowaniem zawartym w art. 29 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych „ubezpieczeni urodzeni przed dniem 1 stycznia

1949 r., będący pracownikami, którzy nie osiągnęli wieku emerytalnego określonego

w art. 27 pkt 1”, nie ma istotnej różnicy, a w każdym razie takiej, która czyniłaby nie-

6

aktualną tezę powołanej wyżej uchwały Sądu Najwyższego i zawartą w jej uzasad-

nieniu argumentację prawną.

Aktualności tej tezy i jej uzasadnienia nie podważa w żadnym zakresie uza-

sadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 września 2000 r., K 1/00

(OTK 2000 nr 6, poz. 185), w którym stwierdzono, że w kontekście przepisów art. 5,

26 i 27 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin „nie ulega

wątpliwości, że uprawnienie do wcześniejszego przejścia na emeryturę przysługiwało

jedynie pracownikom (zakres podmiotowy), którzy legitymowali się określonym cza-

sem zatrudnienia, rozumianym jako wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy

(zakres przedmiotowy)”. Przede wszystkim Trybunał Konstytucyjny nie jest konstytu-

cyjnie umocowany do dokonywania wykładni przepisów ustawowych, które nie są

zarazem przedmiotem oceny ich konstytucyjności, a w każdym razie wykładnia taka

z całą pewnością nie wiąże sądów powszechnych i Sądu Najwyższego. Ponadto wy-

kładnia ta jest błędna i odmienna od wykładni przedstawionej w powołanej uchwale

Sądu Najwyższego, do której Trybunał Konstytucyjny w ogóle nie odniósł się w uza-

sadnieniu wyroku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwala się pogląd, że redakcja przepisu

art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych powo-

duje, że „pozostałe warunki do takiej emerytury, a w szczególności wiek (55 lat ko-

bieta, 60 lat mężczyzna) muszą być przez ubezpieczonego spełnione w okresie,

kiedy jest on pracownikiem albo nie stracił statusu pracownika przez objęcie innym

systemem ubezpieczenia społecznego. Nie pozwala natomiast na uznanie, że za

ubezpieczonych „będących pracownikami” można uważać także byłych pracowni-

ków, którzy wprawdzie legitymują się wymaganym pracowniczym stażem ubezpie-

czeniowym i wiekiem, ale w momencie przejścia na emeryturę pracownikami nie są,

a w szczególności pozbawia ich statusu pracowniczego objęcie innym systemem

ubezpieczenia społecznego” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2001 r., II

UKN 646/00; podobnie wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2004 r., II UK

239/03).

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę pracy nie podziela

tego poglądu i jego uzasadnienia. Przepis art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych powinien być interpretowany ściśle, lecz nie

powinien jednocześnie podlegać wykładni zwężającej, jaką przedstawił Sąd Najwyż-

szy w wyrokach z dnia 7 grudnia 2001 r. i 12 lutego 2004 r. Przepis ten bowiem nie

7

daje podstawy do wyłączenia z zakresu „ubezpieczonych (…) będących pracowni-

kami” osoby, która w dniu rozwiązania stosunku pracy posiadała wymagany przez

ten przepis pracowniczy staż ubezpieczeniowy, a także ustalone prawo do renty i w

okresie otrzymywania tego świadczenia osiągnęła wymagany wiek emerytalny. Nale-

ży bowiem podkreślić, że prawo do renty związane było z podleganiem wnioskodaw-

czyni pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu, zaś biorąc pod rozwagę cel i

funkcję tego świadczenia (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14

stycznia 2000 r., II UKN 313/99, OSNP 2001 nr 10, poz. 358) należy uznać, że osoba

pobierająca to świadczenie jest z tego tytułu ubezpieczonym, będącym pracownikiem

w rozumieniu art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

łecznych.

Statusu ubezpieczonego, będącego pracownikiem, nie pozbawia prowadzenie

działalności gospodarczej przez osobę pobierającą świadczenie w postaci renty.

Należy mieć bowiem na uwadze, że okres prowadzenia tej działalności był krótszy od

okresu pobierania świadczenia w postaci renty, co spowodowało, że złożenie wnio-

sku o emeryturę i osiągnięcie wymaganego wieku miało miejsce w okresie pobiera-

nia tego świadczenia. Wynika z tego, że wszystkie przesłanki nabycia przez wniosko-

dawczynię prawa do emerytury, a mianowicie wiek i staż pracy, związane są z ubez-

pieczeniem pracowniczym, co oznacza, że spełniła ona przesłanki określone w art.

29 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Przedstawionej powyżej wykładni przepisu art. 29 ustawy nie stoi na prze-

szkodzie uzasadnienie wyżej powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w któ-

rym uznano, że „zastosowanie kryterium ubezpieczenia pracowniczego, w powiąza-

niu z okresem ubezpieczenia poprzedzającym złożenie wniosku o emeryturę, stano-

wi wprawdzie zawężenie zakresu podmiotowego w zakresie wcześniejszego prze-

chodzenia na emeryturę, jednakże w rozpatrywanej sprawie kryterium to nie narusza

zasad równości i sprawiedliwości społecznej.” Sąd Najwyższy w składzie rozpozna-

jącym niniejszą sprawę inaczej niż Trybunał Konstytucyjny rozumie treść i cel przepi-

su art. 29 ustawy i nie widzi podstaw, aby w ślad za Trybunałem przyjmować zwę-

żającą wykładnię tego przepisu, jak to uczynił Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 7

grudnia 2001 r. i 12 lutego 2004 r.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================