III CK 382/03

Wyrok z dnia 23 września 2004 r., III CK 382/03

Wydanie rzeczy ruchomej stanowiącej przedmiot darowizny może

nastąpić nie tylko przez jej fizyczne przekazanie obdarowemu, ale także

sposobami wskazanymi w art. 348 zdanie drugie oraz art. 349-351 k.c.

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Gminy Miasta B. przeciwko Teatrowi

Ludowemu w K. przy interwencji ubocznej Gminy Miasta K. o wydanie rzeczy, po

rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 23 września 2004 r., na rozprawie kasacji

strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 26 marca

2002 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Krakowie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 26 marca 2002 r. oddalił apelację

powodowej Gminy od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie, oddalającego

powództwo o nakazanie wydania pozwanemu Teatrowi Ludowemu w K.

szczegółowo wymienionych w pozwie rzeczy ruchomych, które według twierdzeń

podanych w pozwie strona powodowa nabyła na podstawie umowy darowizny

zawartej w zwykłej formie pisemnej w dniu 9 lutego 2000 r. z „Teatrem Ewy D.”.

Sąd Apelacyjny, podzielając stanowisko strony powodowej, że umowa z dnia

9 lutego 2000 r. jest umową darowizny przedmiotów majątkowych opisanych w

dołączonym do niej załączniku, uznał ją za nieważną ze względu na niezachowanie

wymaganej formy aktu notarialnego (art. 73 § 2 zdanie pierwsze w związku z art.

890 § 1 zdanie pierwsze k.c.) i braku jej konwalidacji przez spełnienie

przyrzeczonego świadczenia (art. 890 § 1 zdanie drugie k.c.).

Kasacja strony powodowej oparta została na podstawie naruszenia prawa

materialnego – art. 890 § 1 k.c. przez błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że

spełnienie przyrzeczonego świadczenia mogło nastąpić tylko wskutek fizycznego

przejęcia władztwa nad przyrzeczonymi rzeczami. Skarżąca podniosła, że przez

spełnienie świadczenia należy rozumieć zarówno przypadek, w którym zawarto

umowę o skutkach tylko zobowiązujących i jednocześnie lub później spełniono

świadczenie, jak też przypadek, który miał miejsce w rozpoznanej sprawie, gdy

umowa wywołała podwójne skutki, zarówno zobowiązujący, jak i rzeczowy.

Zdaniem skarżącej, przekazanie rzeczy oznaczonych w załączniku do umowy

darowizny jako rzeczy oznaczonych co do tożsamości nastąpiło w momencie

złożenia oświadczenia o przyjęciu darowizny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Umowa darowizny ma charakter konsensualny; stanowi czynność prawną

zobowiązującą, która wywierający także inne skutki prawne (art. 155, 156, 510 i

1052 k.c.). Przedmiotem darowizny może być określona kwota pieniężna, rzeczy

ruchome, nieruchomości, zespół rzeczy lub prawa majątkowe; może obejmować

całą rzecz albo jej część ułamkową.

Do ważności umowy darowizny wymagane jest złożenie oświadczenia woli

przez darczyńcę w formie aktu notarialnego (art. 890 § 1 zdanie pierwsze k.c.), a

niezachowanie tej formy powoduje nieważność umowy darowizny (art. 73 § 2 k.c.).

Od tej zasady ustawodawca wprowadził wyjątek, że umowa darowizny zawarta bez

zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało

spełnione (art. 890 § 1 zdanie drugie k.c.). W nauce prawa dyskusyjne jest

zagadnienie, czy o spełnieniu świadczenia w rozumieniu art. 890 § 1 k.c. można

mówić w przypadku zawarcia umowy darowizny wywołującej w normalnym obrocie

podwójne skutki (zobowiązujący i rozporządzający). Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 8 grudnia 1980 r., I CR 487/80 (OSNCP 1981, nr 7, poz. 137), uznał, że przez

spełnienie świadczenia należy rozumieć zarówno przypadki, w których zawarto

umowę o skutkach tylko zobowiązujących i jednocześnie lub później spełniono

świadczenie, jak też przypadki, w których zawarto umowę wywołującą podwójne

skutki, tak że rozporządzenie nastąpiło z mocy samej umowy. Sąd Najwyższy w

składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela ten pogląd. Za trafne uznać

należało także stwierdzenie Sądu Apelacyjnego, że umowa zawarta przez strony

jest „darowizną przedmiotów majątkowych opisanych w załączniku do umowy”, co –

przy bliższej analizie treści tego załącznika, której Sąd Apelacyjny jednak nie

przeprowadził – może prowadzić do wniosku, iż przedmiotem zawartej przez strony

umowy darowizny są rzeczy oznaczone co do tożsamości. Umowa darowizny

rzeczy oznaczonych co do tożsamości, zgodnie z art. 155 § 1 k.c., wywołuje

podwójny skutek, a więc zarówno zobowiązujący, jak i rozporządzający.

Oznaczałoby to, że spełnienie przyrzeczonego świadczenia nastąpiło, a zatem

niezachowanie przez darczyńcę formy notarialnej oświadczenia woli nie zrodziło –

jak przyjął Sąd Apelacyjny – skutku w postaci nieważności umowy.

Gdyby nawet uznać, że przedmiotem darowizny były rzeczy oznaczone tylko

co do gatunku rozważenia wymagała – w zakresie szerszym niż to uczynił Sąd

Apelacyjny – kwestia, czy zostały one wydane obdarowanej Gminie. Wbrew

stanowisku przyjętemu przez Sąd Apelacyjny, o wydaniu obdarowanemu

przyrzeczonej rzeczy można mówić nie tylko wówczas, gdy doszło do fizycznego jej

transferu (art. 348 zdanie pierwsze k.c.). Z fizycznym wydaniem rzeczy ustawa,

zgodnie z art. 348 zdanie drugie k.c., zrównuje wydanie dokumentów, które

umożliwiają rozporządzenie rzeczą (np. listu przewozowego). W rozpoznawanej

sprawie przypadek ten nie występuje i nie zachodziła potrzeba rozważenia

możliwości zastosowania tego przepisu. Do ustalonego stanu faktycznego nie będą

miały zastosowania także sposoby przeniesienia posiadania rzeczy wskazane w

art. 350 k.c. oraz w art. 351 k.c. (traditio brevi manu).

Wydanie rzeczy obdarowanemu następuje także w przypadku przeniesienia

posiadania uregulowanego w art. 349 k.c. (constitutum possessorium), a zatem

wtedy, gdy dotychczasowy posiadacz samoistny rezygnuje z takiego posiadania na

rzecz innej osoby, ale chce dalej z rzeczy korzystać na podstawie innego stosunku

prawnego, albo nabywca posiadania chce, aby dotychczasowy posiadacz

wykonywał jego posiadanie jako dzierżyciel. W tym przypadku przeniesienie

posiadania samoistnego następuje w drodze porozumienia stron, bez dokonywania

zmian w stanie faktycznego władania rzeczą. Z § 3 umowy wynika, że obdarowana

Gmina „przekazuje nieodpłatnie w użytkowanie” darczyńcy przedmioty stanowiące

przedmiot darowizny do dnia wykreślenia darczyńcy z rejestru instytucji kultury. Z

punktu widzenia przeniesienia posiadania (wydania przedmiotu darowizny),

przewidzianego w art. 349 k.c., treść § 3 umowy darowizny nie jest więc bez

znaczenia.

Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 39313

§ 1 i art.

108 § 2 w związku z art. 39319

i 391 § 1 k.p.c.).