II CK 539/03

Wyrok z dnia 29 września 2004 r., II CK 539/03

Niedopuszczalne jest zamieszczenie w umowie spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością postanowienia wyłączającego zysk spółki od podziału w

razie niepodjęcia przez wspólników uchwały o rozporządzeniu nim (art. 191

k.s.h.).

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk

Sędzia SN Marian Kocon

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Antoniego Andrzeja A. przeciwko "A.-

T.", spółce z o.o. w S. o stwierdzenie nieważności uchwały, po rozpoznaniu na

rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 września 2004 r. kasacji strony pozwanej od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 26 czerwca 2003 r.

oddalił kasację

Uzasadnienie

Powód jako wspólnik pozwanej spółki z o.o. domagał się stwierdzenia

nieważności uchwały podjętej przy jego sprzeciwie przez nadzwyczajne

zgromadzenie wspólników w dniu 4 października 2001 r., na mocy której doszło do

zmiany umowy spółki. Paragraf 11 ust. 1 tej umowy otrzymał brzmienie: „wspólnicy

w drodze uchwały rozporządzają zyskiem spółki; o ile zgromadzenie wspólników nie

rozporządzi zyskiem jest on wyłączony od podziału”. Powód twierdził, że ta uchwała

jest sprzeczna z przepisami kodeksu spółek handlowych, gdyż stwarza możliwość

powstawania sytuacji, w której wspólnik, mimo wypracowanego zysku, zostanie go

pozbawiony przez to, że zgromadzenie wspólników nie podejmie uchwały o

podziale zysku. W ten sposób powód jako wspólnik zostanie pozbawiony ochrony

prawnej, gdyż może jedynie skarżyć uchwały podjęte, a nie uchwały, których nie

podjęto.

Podzielając tę argumentację Sąd Okręgowy stwierdził nieważność

zaskarżonej uchwały, a Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 26 czerwca

2003 r. oddalił apelację pozwanej spółki. Wyrok ten zaskarżyła pozwana spółka,

zarzucając jedynie naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 191

k.s.h. i wnosząc o zmianę wyroku przez oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spór sprowadza się w istocie do prawidłowej wykładni art. 191 k.s.h.,

dotyczącego podziału zysku. W przepisie tym, który jest odpowiednikiem art. 191

k.h., wprowadzono jednak istotne zmiany merytoryczne, art.191 § 1 k.h. stanowił

bowiem, że wspólnicy mają prawo do czystego zysku, wynikającego z rocznego

bilansu, jeżeli w myśl umowy spółki czysty zysk nie został wyłączony od podziału.

Na tle stosowania tego przepisu należy zwrócić uwagę na dwa orzeczenia Sądu

Najwyższego. W wyroku z dnia 6 sierpnia 1999 r., III RN 31/99 (OSNAPUS 2000, nr

13, poz. 496) Sąd Najwyższy stwierdził, że uchwała zgromadzenia wspólników

spółki z o.o. wyłączająca zysk od podziału bez wyraźnego upoważnienia w umowie

jest nieważna z mocy prawa, a pozostawienie zysku w spółce na podstawie takiej

uchwały jest nieodpłatnym świadczeniem wspólników na rzecz spółki. Z kolei w

wyroku z dnia 29 listopada 1996 r., III CKN 16/96 (OSP 1997, nr 3, poz. 66) Sąd

Najwyższy przyjął, że uchwała zgromadzenia wspólników o zmianie umowy spółki,

polegająca na wprowadzeniu możliwości podjęcia uchwały zgromadzenia

wspólników o wyłączeniu w całości lub w części zysku od podziału, nie uszczupla

praw poszczególnych wspólników, gdyż wyłączenie zysku od podziału i

przeznaczenie go na rozszerzenie działalności spółki, prowadzi do zwiększenia

majątku spółki, a tym samym do zwiększenia wartości udziałów poszczególnych

wspólników.

Artykuł 191 k.s.h. przyjmuje inne rozwiązania prawne. Zgodnie z § 1 tego

artykułu, wspólnik ma prawo do udziału w zysku wynikającym z rocznego

sprawozdania finansowego i przeznaczonym do podziału uchwałą zgromadzenia

wspólników, z uwzględnieniem art. 195 § 1 k.s.h. (dot. warunków wypłaty zaliczki na

dywidendę). W art. 191 § 2 zastrzeżono, że umowa spółki może przewidywać inny

sposób podziału zysku, z uwzględnieniem jednak art. 192-197 k.s.h., a w art. 191 §

3 k.s.h. przyjęto, że jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, zysk przypadający

wspólnikom dzieli się w stosunku do udziałów. Z unormowań zawartych w art.191

k.s.h. wynika, że ograniczono zakres swobody stron w ustalaniu podziału zysku,

przepis art. 191 § 2 k.s.h. wyraźnie bowiem przesądza, że postanowienia zawarte w

art. 192-197 k.s.h. mają charakter przepisów iuris cogentis, co oznacza, iż reguły w

nich zawarte nie mogą być modyfikowane postanowieniami umowy spółki, a tym

bardziej uchwałami wspólników. Można więc stwierdzić, że jedynie w granicach

określonych przepisami art. 192-197 k.s.h. do podejmowania zasadniczych decyzji

w sprawie podziału zysku uzyskanego przez spółkę uprawnieni są zawsze

wspólnicy. Mogą oni więc w tych granicach określić w umowie spółki inne reguły

podziału zysku, niż wynikające z art. 191 § 3 k.s.h. (zysk dzieli się w stosunku do

udziałów). Jeżeli zatem w umowie spółki określono inny sposób podziału zysku, niż

to wynika z reguły ustawowej wyrażonej w art. 191 § 3 k.s.h. (przy zachowaniu

norm bezwzględnie obowiązujących art. 192-197 k.s.h.), to wówczas uchwała

wspólników określa jedynie, czy w ogóle ma dojść do podziału zysku i jaka część

zysku zostaje przeznaczona na dywidendę. W takiej sytuacji uchwała zgromadzenia

wspólników nie określa zasad podziału zysku, gdyż zgodnie z art. 191 § 2 k.s.h.

zagadnienia te uregulowano w umowie spółki. Wynika to wprost z art. 231 § 1 pkt 2

k.s.h., w którym zastrzeżono wyłączną kompetencję zgromadzenia wspólników do

powzięcia uchwały o podział zysku, jeżeli zgodnie z art. 191 § 2 k.s.h. sprawy te nie

zostały wyłączone spod kompetencji zgromadzenia wspólników.

Jeżeli zaś w umowie spółki nie określono innego niż to wynika z art. 191 § 3

sposobu podziału zysku, to wówczas o sposobie podziału decyduje uchwała

zgromadzenia wspólników, przy uwzględnieniu reguł wynikających z art. 192-197

k.s.h. W takim przypadku nie ma konieczności uzyskania jednomyślności

wspólników, a dla powzięcia uchwały wystarcza większość głosów określona w

umowie spółki lub w przepisach kodeksu spółek handlowych.

Umowa spółki – określając sposób podziału zysku – może też wyraźnie

przesądzać, że wspólnicy mają prawo do dywidendy w określonej (np. procentem)

wysokości, w razie zatwierdzenia przez wspólników sprawozdania finansowego

spółki wykazującego zysk z prowadzonej w danym roku obrotowym działalności

spółki. Tylko w tym przypadku wspólnicy uzyskują roszczenie o wypłatę należnej im

części zysku, po zatwierdzeniu na zgromadzeniu wspólników sprawozdania

finansowego spółki (w tym bilansu oraz rachunku zysku i strat). Jeżeli natomiast

umowa spółki nie zawiera takich wyraźnych postanowień bądź też powtarza

ustawową regułę z art. 191 § 1 k.s.h., czyli przewiduje, że wspólnicy mają prawo do

części zysku przeznaczonego na wypłatę dywidendy uchwałą zgromadzenia

wspólników, wówczas do chwili podjęcia takiej uchwały nie mają oni roszczenia do

spółki o wypłatę im jakiejkolwiek dywidendy. Takie rozwiązanie zawarto w § 11 pkt

1 zdanie pierwsze umowy spółki w niniejszej sprawie, przyjmując, że „wspólnicy w

drodze uchwały rozporządzają zyskiem spółki”. Jest to zatem powtórzenie reguły,

którą wyraża art. 191 § 1 k.s.h. Spór dotyczy dalszej części treści § 11, w którym –

kwestionowaną uchwałę – dodano zdanie, że „o ile zgromadzenie wspólników nie

rozporządzi zyskiem, jest on wyłączony od podziału”. Pozwana spółka uzasadnia

wprowadzenie takiego postanowienia tym, że ustawodawca, warunkując podział

zysku od powzięcia uchwały przez zgromadzenie wspólników, nie uregulował

konsekwencji nie podjęcia takiej uchwały. Twierdzi się też, że w ramach art. 191 § 2

k.s.h. dotyczącego możliwości innego uregulowania w umowie spółki sposobu

podziału zysku, niż wynika z art. 191 § 3 k.s.h. dopuszczalne jest postanowienie, iż

niepodjęcie uchwały przez zgromadzenie wspólników o podziale zysku oznacza

wyłączenie go od podziału.

Stanowiska tego nie można podzielić, gdyż, po pierwsze, podjęcie uchwały

przez zgromadzenie wspólników o przeznaczeniu zysku do podziału byłoby zbędne

jedynie wówczas, gdyby umowa spółki jednoznacznie zastrzegła, że wspólnicy

mają prawo do dywidendy w określonej wysokości i prawo to (roszczenie) nabywają

z chwilą zatwierdzenia sprawozdania finansowego spółki wykazującego zysk z

prowadzonej w danym roku obrotowym działalności spółki. W innych przypadkach

podjęcie uchwały o podziale zysku jest niezbędne.

Po drugie, jeżeli w umowie spółki – na podstawie art. 191 § 2 k.s.h. –

określono inny sposób podziału zysku, niż ustawowe zasady podziału przyjęte w

art. 191 § 3 k.s.h., uwzględniając jednak przepisy art. 192-197 k.s.h., wówczas

uchwała zgromadzenia wspólników określa jedynie, czy ma w ogóle dojść do

wypłaty dywidendy i jaka wielkość zostaje przeznaczona na wypłatę dywidendy.

Nikt nie kwestionuje zatem w tej sytuacji możliwości podjęcia przez zgromadzenie

wspólników uchwały o wyłączenie zysku od podziału.

Po trzecie, jeżeli w umowie spółki nie określono innego sposobu podziału

zysku, niż wynika to z reguły ustawowej (art. 191 § 3 k.s.h.), wówczas w uchwale

rozstrzyga się o tym, czy i w jakim zakresie zysk przeznacza się na wypłatę

dywidendy, przy czym możliwe jest określenie innego sposobu podziału zysku, niż

przewiduje to art. 191 § 3 k.s.h. Także w tej sytuacji zgromadzenie wspólników

władne jest podjąć uchwałę o wyłączenie zysku od podziału.

Po czwarte, przepis art. 191 § 2 k.s.h. upoważnia jedynie do określenia innego

sposobu podziału zysku, niż wynika to z § 3 art. 191 k.s.h. Swoboda stron w

ustaleniu sposobu podziału zysku podlega ograniczeniu jedynie przepisami art.

192-197 k.s.h. W ustaleniu innego sposobu podziału, o którym mowa w art. 191 § 2

k.s.h., nie mieści się wyłączenie od podziału zysku. To zgromadzenie wspólników w

drodze uchwały decyduje, czy w ogóle zysk ma być przeznaczony do podziału oraz

w jakiej części. Dopiero pozytywna w tym przedmiocie uchwała oznacza, że

dokonuje się podziału albo w sposób określony w umowie spółki (umowne zasady

podziału zysku) albo w art. 191 § 3 k.s.h. (ustawowe zasady podziału zysku).

Po piąte, jeżeli zgromadzenie wspólników nie podejmie uchwały w sprawie

przeznaczenia zysku do podziału wyłączenia zysku od podziału, to pojawia się tzw.

niepodzielony zysk z lat ubiegłych, który w bilansie spółki stanowi odrębną pozycję

obok funduszy rezerwowych (por. ustawę z dnia 29 września 1994 r. o

rachunkowości, Dz.U. Nr 21, poz. 591 ze zm.). Wprawdzie art. 192 k.s.h. nie

wymienia wprost kwot umieszczonych w bilansie jako „niepodzielony zysk z lat

ubiegłych” wśród dodatkowych źródeł dywidendy, to jednak przekonywający jest

pogląd, że fundusze te mogą powiększać sumę przeznaczoną na wypłatę

dywidendy. Ten skutek będzie zniweczony wówczas, gdy przyjmie się w umowie

spółki postanowienie, że niepodjęcie przez zgromadzenie wspólników uchwały w

sprawie podziału zysku oznacza wyłączenie zysku od podziału.

Po szóste, nie można pomijać faktu, że podjęcie przez zgromadzenie

wspólników uchwały w sprawie podziału zysku lub o wyłączeniu zysku od podziału,

stwarza dla wspólnika możliwość jej zaskarżenia. Zaniechanie podjęcia tej uchwały

możliwość taką wyłącza, co może godzić w interesy wspólnika.

Z tych przyczyn kasację oddalono (art. 39312

k.p.c.).