I PK 483/03

Wyrok z dnia 5 października 2004 r.

I PK 483/03

Wierzytelności należne od masy upadłości zasądzone prawomocnym

wyrokiem sądowym podlegają zaspokojeniu w trybie jej podziału, zgodnie z art.

204 i 205 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 paź-

dziernika 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118,

poz. 512 ze zm.).

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Krystyna Bednarczyk, Katarzyna Gonera.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 września 2004 r.

sprawy z powództwa Edwarda S. przeciwko syndykowi masy upadłości Gminnej

Spółdzielni „S.Ch.” w K. o zapłatę, na skutek kasacji powoda i strony pozwanej od

wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łomży z dnia

30 maja 2003 r. [...]

I. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu Rejonowe-

go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łomży z dnia 29 października 2002 r.

[...] w zakresie zasądzenia należności głównej w kwocie 12.331,63 zł i odrzucającej

pozew co do tego roszczenia (pkt I) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Okrę-

gowemu w Łomży do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego;

II. o d d a l i ł kasację pozwanego.

U z a s a d n i e n i e

Powód Edward S. wniósł o zasądzenie od syndyka masy upadłości Gminnej

Spółdzielni „S.Ch.” w K. kwoty 7.381,50 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 17

czerwca 1997 r. do dnia zapłaty tytułem ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzysta-

ny urlop wypoczynkowy za lata 1996 i 1997, kwoty 4.171,64 zł wraz z ustawowymi

odsetkami od dnia 1 czerwca 1997 r. do dnia zapłaty tytułem wynagrodzenia za

2

pracę za maj 1997 r., kwoty 2.224,87 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 17

czerwca 1997 r. do dnia zapłaty tytułem wynagrodzenia za pracę za 16 dni czerwca

1997 r. oraz kwoty 6.090 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 17 czerwca 1997

r. do dnia zapłaty tytułem odprawy pieniężnej.

W odpowiedzi na pozew syndyk wniósł o odrzucenie pozwu.

Wyrokiem z dnia 28 września 2001 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku: 1) oddalił powództwo Edwarda S. w części dotyczącej

kwoty 6.090 zł oraz 2) odrzucił pozew w pozostałej części.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy wskazał, iż wymienione w po-

zwie należności mogą być dochodzone przez powoda jedynie w postępowaniu upa-

dłościowym i wszystkie one zostały uznane przez sędziego komisarza na liście wie-

rzytelności. Dlatego też powództwo w tej części podlegało odrzuceniu. Odnośnie żą-

dania zasądzenia odprawy pieniężnej w kwocie 6.090 zł wskazał natomiast, że nie

została ona uznana w postępowaniu upadłościowym wobec faktu, iż stosunek pracy

z powodem został rozwiązany w trybie art. 52 § 1 k.p., a nie art. 7a ust. 1 ustawy z

dnia 28 grudnia 1989 r., odprawa przewidziana w art. 8 tej ustawy powodowi więc nie

przysługuje.

Powyższy wyrok zaskarżył powód zarzucając nierozpoznanie istoty sprawy w

zakresie jego żądań o wynagrodzenie za pracę i ekwiwalent za niewykorzystany

urlop wypoczynkowy (wraz z odsetkami) oraz błędną wykładnię art. 8 ust. 1 ustawy z

28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosun-

ków pracy. W oparciu o powyższe zarzuty wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i

uwzględnienie jego powództwa, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2001 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku uchylił zaskarżony wyrok w pkt 2 i sprawę w tym zakre-

sie przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu-Sądowi Pracy w

Łomży i oddalił apelację w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu swego orzeczenia

Sąd Apelacyjny wskazał, iż Sąd pierwszej instancji rozstrzygając niniejszą sprawę

całkowicie pominął fakt, iż objęte pozwem roszczenia powoda stały się wymagalne

po ogłoszeniu upadłości Gminnej Spółdzielni „S.Ch.” w K. W takim zaś wypadku dla

dochodzenia tych roszczeń - wbrew stanowisku Sądu Rejonowego - właściwa jest

droga postępowania procesowego. Jednocześnie wskazał, iż przy ponownym rozpo-

znawaniu sprawy Sąd powinien szczegółowo odnieść się do zgłoszonych przez po-

3

woda roszczeń, w szczególności co do ich wysokości, oraz powinien ustalić, czy i

kiedy zostały wypłacone na rzecz powoda z masy upadłości należności pieniężne.

Wskazał również, iż dochodzenie odsetek od tych roszczeń odbywa się na zasadach

ogólnych bez potrzeby zgłaszania wierzytelności do sędziego komisarza i bez

względu na stan postępowania upadłościowego. Odnośnie natomiast zarzutów ape-

lacji co do odprawy pieniężnej Sąd Apelacyjny wskazał, iż nie są one zasadne.

Zgodnie z ustawą z dnia 28 grudnia 1989 r. odprawa ta przysługuje pracownikowi, z

którym rozwiązano stosunek pracy z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 tej ustawy i

przyczyna ta w przypadku zwolnień indywidualnych musi być wyłączna. Jak wynika

natomiast z akt Sądu Rejonowego w Zambrowie przyczyną rozwiązania z powodem

stosunku pracy w trybie art. 52 § 1 k.p. było zawinione, nienależyte wykonywanie

przez niego podstawowych obowiązków pracowniczych.

Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 25

kwietnia 2002 r. uznał się niewłaściwym i przekazał sprawę do rozpoznania sędzie-

mu komisarzowi [...] Sądu Rejonowego w Łomży, wskazując, że powód może do-

chodzić przedmiotowych roszczeń jedynie w toku postępowania upadłościowego.

Powyższe rozstrzygnięcie zaskarżył powód zarzucając naruszenie art. 386 § 6

k.p.c. oraz błędną wykładnię art. 61 i art. 169 Prawa upadłościowego.

Postanowieniem z dnia 10 czerwca 2002 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Rejo-

nowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łomży. W uzasadnieniu Sąd

ten ponownie wskazał na dopuszczalność dochodzenia przez likwidatora od syndyka

masy upadłości roszczeń pracowniczych po ogłoszeniu upadłości w drodze odrębne-

go procesu cywilnego i podzielił w tym zakresie w całości pogląd wyrażony przez

Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu orzeczenia z dnia 20 grudnia 2001 r.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy przez Sąd Rejonowy Edward S. osta-

tecznie sprecyzował powództwo domagając się zasądzenia od pozwanego kwoty

3.379,03 zł tytułem wynagrodzenia za pracę za maj 1997 r. z ustawowymi odsetkami

od dnia 9 lutego 2000 r. do dnia zapłaty i ustawowych odsetek od kwoty 5.171,64 zł

od dnia 1 czerwca 1997 r. z ustawowymi odsetkami od dnia 9 lutego 2000 r. do dnia

zapłaty, ustawowych odsetek od kwoty 2.224,87 zł od dnia 17 czerwca 1997 r. do

dnia 9 lutego 2000 r. oraz kwoty 7.160,46 zł tytułem ekwiwalentu za niewykorzystany

urlop wypoczynkowy za rok 1996 i 1997 z ustawowymi odsetkami od dnia 17

czerwca 1997 r. do dnia zapłaty.

4

Wyrokiem z dnia 29 października 2002 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Łomży zasądził w całości dochodzone przez powoda kwoty

wraz z ustawowymi odsetkami. Sąd wskazał, że kwoty te nie były kwestionowane

przez pozwanego. Ich dopuszczalność wynika wprost z treści uzasadnienia wyroku

Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, jak również z treści uzasadnienia postanowienia

Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 10 czerwca 2002 r. i uzasadnienia posta-

nowienia Sądu Okręgowego w Łomży z dnia 11 września 2002 r. A zatem niniejsze

postępowanie mogło się toczyć niezależnie od postępowania upadłościowego, mimo

iż dochodzone wierzytelności wchodzą w skład masy upadłości.

Sąd Rejonowy wskazał też, że dochodzone ostatecznie przez powoda należ-

ności nie zostały uregulowane przez pozwanego. Ich wysokość wynika wprost z listy

płac za miesiące maj i czerwiec 1997 r., a wysokość ekwiwalentu z informacji syn-

dyka oraz kserokopii uzasadnienia zarządzenia wydanego w sprawie [...].

O dopuszczalności dochodzenia przedmiotowych roszczeń przed Sądem

Pracy przesądził już w uzasadnieniu swego orzeczenia sporządzonego w niniejszej

sprawie Sąd Apelacyjny w Białymstoku.

Apelację od powyższego orzeczenia złożył sSyndyk. Zarzucał naruszenie

prawa procesowego, a w szczególności art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. i nieodrzucenie po-

zwu w sytuacji, gdy to samo roszczenie powoda zostało już prawomocnie osądzone

przez Sąd Rejonowy-Sąd Gospodarczy w Łomży [...], gdzie na prawomocnej liście

wierzytelności została umieszczona między innymi kwota dochodzona pozwem i w

miarę napływu pieniędzy do masy upadłości lista ta jest realizowana. Opierając ape-

lację na powyższym zarzucie wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie po-

wództwa.

Wyrokiem z dnia 30 maja 2003 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Łomży zmienił zaskarżony wyrok w pkt 1 o tyle, że uchylił go w części

zasądzającej należność główną w kwocie 12.331,63 zł i odrzucił pozew w pozosta-

łym zakresie. W pozostałej części apelację oddalił.

Zdaniem Sądu,uznanie wierzytelności zgłoszonych przez powoda prawomoc-

nymi postanowieniami sędziego komisarza (sądu w następstwie zgłoszenia sprze-

ciwu), choć wywiera skutek w zasadzie tylko w tym postępowaniu, to jednakże ozna-

cza, że wierzytelność będzie w nim zaspokojona lub w razie niezaspokojenia będzie,

po ukończeniu lub umorzeniu postępowania upadłościowego, objęta tytułem egzeku-

cyjnym przeciwko upadłemu (art. 170 § 1 Pawa upadłościowego). Oznacza to, że

5

prawomocne uznanie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym prowadzi do

zaspokojenia wierzytelności lub objęcia jej tytułem egzekucyjnym. Ma więc skutki

takie same jak prawomocne osądzenie sprawy. Tym samym w zakresie, w jakim wie-

rzytelność dochodzona przez powoda została prawomocnie uznana w postępowaniu

upadłościowym, zachodzi powaga rzeczy osądzonej, która zgodnie z art. 199 § 1 pkt

2 k.p.c. prowadzi do odrzucenia pozwu i to bez względu na prawidłowość tego uzna-

nia.

W postępowaniu upadłościowym nie zostały natomiast ujęte na listach wierzy-

telności dochodzone przez Edwarda S. w niniejszym procesie odsetki od przedmio-

towych należności głównych. Powód dochodził ich za okres po dniu ogłoszenia upa-

dłości. Dlatego też niezasadny był zarzut apelacji co do naruszenia art. 33 Pawa

upadłościowego. Sąd zauważył, że w przypadku wierzytelności przypadających od

upadłego, zgodnie z art. 33 § 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia

24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr

118, poz. 512 ze zm.) co do zasady nie biegną odsetki w stosunku do masy upadło-

ści począwszy od dnia ogłoszenia upadłości. Natomiast w zakresie wierzytelności

przypadających od masy upadłości odsetki należy liczyć na ogólnych zasadach.

Prawidłowa wykładnia art. 33 § 1 Prawa upadłościowego pozwala bowiem na roz-

różnienie, że przepis ten dotyczy wyłącznie odsetek od wierzytelności przypadają-

cych od upadłego, które nie biegną w stosunku do masy od daty ogłoszenia upadło-

ści. Natomiast przepis ten nie ma zastosowania do odsetek od wierzytelności po-

wstałych od daty ogłoszenia upadłości, które nie są już wierzytelnościami w stosunku

do upadłego.

Kasację od powyższego wyroku złożyły obydwie strony. Strona pozwana za-

rzuciła naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 201 k.p.c. przez przyję-

cie, że w sprawie właściwa jest droga procesu cywilnego, zamiast przekazania

sprawy sędziemu komisarzowi w trybie postępowania upadłościowego oraz przepi-

sów art. 233 § 1, art. 328 oraz art. 382 i 385 k.p.c., przez nieuwzględnienie

okoliczności, iż należności pracownicze powstałe przed oraz po ogłoszeniu upadłości

pracodawcy są objęte trybem ich zaspokajania przewidzianym postępowaniem upa-

dłościowym. Skarżący powołał się na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 25 sierp-

nia 1994 r., I PZP 33/94 (OSNAPiUS 1994 nr 10, poz. 161). Powód w kasacji zarzucił

naruszenie art. 170 § 1 Prawa upadłościowego, art. 136 Prawa spółdzielczego oraz

6

art. 80 i 171 k.p. w związku z art. 60 Prawa upadłościowego, a także naruszenie art.

199 § 1 pkt 2 k.p.c. i art. 386 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja syndyka nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Sąd Apelacyjny,

powołując się na stanowisko orzecznictwa (por. tu między innymi postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 1996 r., I PKN 34/96, OSNAPiUS 1997 nr 13,

poz. 237), trafnie podkreślił, że w postępowaniu upadłościowym istotne znaczenie

zarówno procesowe, jak i materialnoprawne ma rozróżnienie roszczeń przeciwko

upadłemu od roszczeń przeciwko masie upadłości. Rozróżnienia tych wierzytelności

należy dokonać w oparciu o datę ich powstania (wymagalności). Wierzytelności po-

wstałe (wymagalne) przed datą ogłoszenia upadłości są wierzytelnościami skierowa-

nymi przeciwko upadłemu, a powstałe po tej dacie - są wierzytelnościami przeciwko

masie upadłości. Co do zasady, wierzytelności należne od upadłego mogą być do-

chodzone przez wierzyciela, który chce uczestniczyć w czynnościach postępowania

upadłościowego, tylko w trybie art. 150 Prawa upadłościowego, a dopiero po zakoń-

czeniu postępowania upadłościowego, zgodnie z art. 169 tego Prawa, przeciwko sa-

memu upadłemu. Wierzytelności należne od masy upadłości, a więc powstałe już po

ogłoszeniu upadłości, mogą być dochodzone w drodze procesu cywilnego, bez po-

trzeby zgłaszania ich do masy w trybie art. 150 Prawa upadłościowego. Wierzytelno-

ści powoda powstały po ogłoszeniu upadłości strony pozwanej. Nie ma przy tym zna-

czenia, czy są to należności główne, czy też odsetki od tych należności.

Powołane w kasacji orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 1994 r.,

według którego pozew wniesiony po ogłoszeniu upadłości dłużnika, obejmujący po-

wstałą po tym zdarzeniu wierzytelność stanowiącą niezaspokojoną wierzytelność

pracowniczą, która została uwzględniona na liście wierzytelności, podlega przekaza-

niu sędziemu komisarzowi, zostało wydane w szczególnej sytuacji. Chodziło o wie-

rzytelności pracownicze uwzględnione z urzędu w projekcie listy wierzytelności na

podstawie art. 7a ust. 5 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o zwolnieniach grupowych.

Ta szczególna regulacja prawna nie ma zastosowania w rozpoznawanej sprawie.

Dająca się odczytać z kasacji syndyka obawa, że przy rozpoznaniu sprawy

roszczeń powoda w trybie procesu cywilnego może dojść do uprzywilejowania wie-

rzyciela w stosunku do innych wierzycieli przez to, iż prawomocny wyrok zasądza-

7

jący należności na rzecz powoda stanie się tytułem egzekucyjnym i będzie realizo-

wany przez komornika przed innymi wierzytelnościami, nie jest zasadna. Wydanie

przez sąd w procesie cywilnym wyroku nie jest równoznaczne z pierwszeństwem w

egzekucji. Należności zasądzone wyrokiem będą podlegały zaspokojeniu zgodnie z

przepisami art. 204 i 205 Prawa upadłościowego w trybie podziału masy upadłości.

Kasacja powoda zawiera w części usprawiedliwione podstawy. Nie zasługuje

na uwzględnienie zarzut kasacji naruszenia art. 136 Prawa spółdzielczego przez to,

iż wraz z zakończeniem postępowania upadłościowego nastąpi wykreślenie spół-

dzielni z rejestru sądowego, co spowoduje, że powód zostanie pozbawiony możliwo-

ści uzyskania zaspokojenia wierzytelności, jeśli nie zostanie ona zaspokojona do

czasu ukończenia postępowania upadłościowego. Należy zauważyć, że sytuacja po-

woda nie odbiega od sytuacji każdego innego wierzyciela, która może być inna jedy-

nie w przypadku dłużnika - osoby fizycznej.

Trafnie natomiast skarżący zarzuca naruszenie przepisu art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c. W powołanym orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 1996 r. Sąd ten

stwierdził, że częściowe „uwzględnienie” roszczeń powoda w postępowaniu upadło-

ściowym zmierza do zaspokojenia wierzytelności lub objęcia jej tytułem egzekucyj-

nym, ma więc skutki takie same jak prawomocne osądzenie sprawy. Dokonując ta-

kiej oceny w aspekcie funkcjonalnym Sąd Najwyższy stwierdził następnie, że w za-

kresie, w jakim wierzytelność dochodzona przez powoda została prawomocnie

uznana w postępowaniu upadłościowym, zachodzi powaga rzeczy osądzonej, która

zgodnie z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. powinna prowadzić do odrzucenia pozwu. Stano-

wisko to zostało przyjęte przez Sąd Okręgowy, prowadząc w rezultacie do odrzuce-

nia pozwu w części dotyczącej należności głównej w kwocie 12.331,63 zł.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym nie podziela stanowiska, w myśl któ-

rego w zakresie, w jakim wierzytelność dochodzona została prawomocnie uznana w

postępowaniu upadłościowym, zachodzi powaga rzeczy osądzonej. Zresztą teza po-

wołanego orzeczenia Sądu Najwyższego została sformułowana w ten sposób, że

prawomocne uznanie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym wywiera taki

sam skutek, jak prawomocne osądzenie sprawy. Nie można jednak przyjąć, że roz-

poznanie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, ze względu na charakter

tego postępowania, miałoby być równoznaczne z osądzeniem sprawy w rozumieniu

art. 366 k.p.c. W tym zakresie należy podzielić stanowisko kasacji powoda. Uzasad-

8

nia to uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji

do ponownego rozpoznania.

========================================