I PK 595/03

Wyrok z dnia 14 października 2004 r.

I PK 595/03

Dyrektorowi przedsiębiorstwa państwowego odwołanemu z tego stano-

wiska, które objął po raz pierwszy po przejściu na emeryturę z innego stanowi-

ska pracy, przysługuje odprawa pieniężna określona w art. 39 ust. 1 ustawy z

dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Zbigniew Myszka (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 października 2004 r.

sprawy z powództwa Antoniego W. przeciwko Państwowemu Przedsiębiorstwu Na-

siennemu „C.N." w S. o zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgo-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie z dnia 23 czerwca 2003

r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie wyrokiem

z dnia 23 czerwca 2003 r. oddalił apelację powoda Antoniego W. od wyroku Sądu

Rejonowego-Sądu Pracy w Szczecinku z dnia 8 kwietnia 2003 r., oddalającego po-

wództwo o zasądzenie kwoty 12.411,21 zł, wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 2

listopada 2002 r., tytułem odprawy pieniężnej w wysokości sześciomiesięcznego

wynagrodzenia przewidzianej w art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o

przedsiębiorstwach państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 481 ze

zm., powoływanej dalej jako ustawa o p.p. lub ustawa). W sprawie tej ustalono, że

powód do dnia 12 listopada 1996 r. był zatrudniony w „C.N.” w S. na stanowisku

2

głównego specjalisty w dziale handlowym. W tym dniu jego stosunek pracy został

rozwiązany za porozumieniem stron z przyczyn dotyczących pracodawcy, a powód

nabył prawo do wcześniejszej emerytury. W związku z przejściem na emeryturę po-

wodowi wypłacono odprawę emerytalną w kwocie 4.550,70 zł, która była świadcze-

niem korzystniejszym od odprawy pieniężnej przysługującej pracownikom zwalnia-

nym z pracy z przyczyn dotyczących pracodawcy.

Następnie w dniu 13 listopada 1996 r. Wojewoda K. zatrudnił powoda na sta-

nowisku zarządcy komisarycznego Państwowego Przedsiębiorstwa „C.N.” w S. W

związku z tym zatrudnieniem powód zawiesił pobieranie świadczenia emerytalnego.

Funkcję tę powód pełnił w okresie od dnia 15 listopada 1998 r. do dnia 31 grudnia

1998 r. Z dniem 1 stycznia 1999 r. rada pracownicza pozwanego powołała powoda

na stanowisko dyrektora, z którego odwołano go za wypowiedzeniem rozwiązującym

stosunek pracy z dniem 31 sierpnia 2002 r.

W ramach takich ustaleń Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, że powód

nie nabył prawa do odprawy dyrektorskiej, wskazując, że w myśl art. 39 ust. 3 ustawy

o p.p. uprawnienie do tej odprawy jest wyłączone, jeżeli dyrektor jest uprawniony do

otrzymania jednorazowej odprawy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę.

Celem takiej regulacji było ograniczenie możliwości pobierania dwóch odpraw, przy

czym ustawodawca nie wymaga, „aby obie przesłanki zaistniały w tym samym cza-

sie”. Skoro zatem powodowi - jako głównemu specjaliście działu handlowego - zo-

stała wypłacona odprawa emerytalna, to wyłączyła ona jego prawo do dochodzonej

odprawy „dyrektorskiej” w sytuacji późniejszego odwołania go ze stanowiska dyrekto-

ra „w okresie zawieszenia uprawnień emerytalnych”.

Stanowisko takie podzielił Sąd drugiej instancji, który oddalił apelację powoda,

przyjmując, że pogląd Sądu pierwszej instancji „jakoby do zastosowania art. 39 ust. 1

wymagane było łączne spełnienie dwóch przesłanek jest prawidłowy i w ocenie Sądu

Okręgowego obie te przesłanki zostały spełnione”. W dniu 13 listopada 1996 r. po-

wód przeszedł na emeryturę, a nabyte uprawnienie do odprawy emerytalnej zostało

zrealizowane w 1996 r. Ustawodawca nie wymaga, by obie przesłanki zaistniały w

tym samym czasie. Jeżeli zatem odwołany dyrektor odchodzi ponownie na emery-

turę, to wypłacenie mu wcześniejszej odprawy emerytalnej jest przeszkodą w na-

byciu prawa do odprawy z art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. Występujący w takim przypad-

ku „zbieg praw do odprawy został rozstrzygnięty na korzyść jednej, tj. odprawy eme-

rytalnej i jej wypłacenie pozbawia odwołanego dyrektora prawa do trzymiesięcznej

3

odprawy, przysługującej w razie odwołania ze stanowiska”, ponieważ zamiarem

ustawodawcy było ograniczenie pobierania przez odwołanych dyrektorów dwóch od-

praw z tytułu odwołania ze stanowiska i z tytułu nabycia uprawnień do emerytury lub

renty. Stanowisko takie było wyrażane w orzecznictwie (III APr 23/95, OSA 1995 nr

11-12, poz. 78), z którego wynika, że powołanie na stanowisko dyrektora osoby,

która uprzednio przeszła na emeryturę i pobrała odprawę emerytalną, nie uzasadnia

wypłaty odprawy z art. 39 ust. 1 ustawy o p.p., w przypadku odwołania ze stanowiska

w okresie zawieszenia uprawnień emerytalnych. W związku z tym Sąd Okręgowy

uznał, że „ustawodawca ogranicza uprawnienie do odprawy dyrektorskiej bez

względu na to kiedy wypłacono ‘odwołanemu dyrektorowi’ odprawę pieniężną w

związku z przejściem na emeryturę lub rentę, oraz jakie wówczas piastował stanowi-

sko”. Podzielenie odmiennych twierdzeń powoda stanowiłoby nadinterpretację

prawa. W ocenie Sądu Okręgowego, w zakresie pobranej przez powoda odprawy

emerytalnej istniał związek przyczynowy pomiędzy odwołaniem ze stanowiska a

przejściem na emeryturę. Zawieszając prawo do emerytury w okresie zajmowania

stanowiska dyrektora, powód zdawał sobie sprawę z tego, że po odwołaniu wróci

ponownie do statusu emeryta. W związku z powyższym Sąd drugiej instancji przy-

znał rację stronie pozwanej, która twierdziła, że „powołanie na stanowisko dyrektora

powoda, który uprzednio przeszedł na emeryturę i otrzymał odprawę emerytalną,

wyłącza wypłatę trzymiesięcznej odprawy w przypadku jego odwołania ze stanowi-

ska, w okresie zawieszenia uprawnień emerytalnych”.

W kasacji powoda jego pełnomocnik podniosła zarzut błędnej wykładni i nie-

właściwego zastosowania art. 39 ust. 3 ustawy o p.p. - „poprzez uznanie, że przepis

ten ma zastosowanie do powoda”. Na tej podstawie skarżący domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w Koszalinie, ewentualnie także uchylenia poprzedzającego zaskarżo-

ne orzeczenie wyroku Sądu Rejonowego w Szczecinku i przekazania sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania, wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania

kasacyjnego. Zdaniem skarżącego, unormowanie zawarte w art. 39 ust. 3 ustawy o

p.p. „należy traktować ściśle, a nie rozszerzająco”, ponieważ „zarówno wykładnia

gramatyczna, jak i logiczna wskazuje, że ustawodawca nie chciał obejmować tym

przepisem wszystkich pracowników, a jedynie tych, którzy pełnili funkcje dyrektorskie

przed przejściem na wcześniejszą emeryturę. W tej zaś sytuacji powodowi należy się

odprawa”, która nie przysługiwałaby mu, gdyby w chwili przejścia na emeryturę pełnił

4

on funkcję dyrektora i gdyby wówczas, jako emerytowany dyrektor, został powołany

na stanowisko zarządcy tymczasowego. Za przyjęciem kasacji do rozpoznania

przemawia potrzeba wyjaśnienia istotnego zagadnienia prawnego, czy odprawa

„dyrektorska” nie przysługuje pracownikowi w każdym przypadku, „gdy wcześniej, nie

pełniąc takiej funkcji, pobrał on odprawę w związku z wcześniejszym przejściem na

emeryturę, nie będąc wówczas na stanowisku dyrektora”, a także niejednolitość

orzecznictwa, które „dotyczy wyłącznie sytuacji, gdy odwołany dyrektor, po otrzyma-

niu odprawy emerytalnej został powołany na stanowisko zarządcy, brak jest nato-

miast orzeczeń dotyczących osoby, która pobrała odprawę emerytalną nie pełniąc

funkcji dyrektora, a następnie została powołana na stanowisko zarządcy”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozwiązanie stosunku pracy z powodu przejścia na emeryturę pracownika,

który nie zajmował stanowiska dyrektora i pobrał odprawę pieniężną w związku z

przejściem na emeryturę, w ogóle nie podpada pod okoliczności unormowane w art.

39 ustawy o p.p. Ten przepis rozstrzygał o zbiegu uprawnienia odwołanego dyrektora

przedsiębiorstwa państwowego do otrzymania odprawy pieniężnej w wysokości sze-

ściomiesięcznego wynagrodzenia (ust. 1) z uprawnieniem do otrzymania jednorazo-

wej odprawy pieniężnej w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tego stano-

wiska pracy (ust. 3). Takie rozumienie analizowanej regulacji normatywnej potwier-

dza aktualne uregulowanie tej sytuacji w art. 39 ust. 2 pkt 5 ustawy o p.p., który sta-

nowi, że odprawa z tytułu odwołania dyrektora ze stanowiska nie przysługuje, gdy

odwołanie nastąpiło w związku z przejściem dyrektora na emeryturę lub rentę i naby-

ciem przez niego uprawnień do otrzymania jednorazowej odprawy pieniężnej z tego

tytułu, tj. z tytułu przejścia odwołanego dyrektora na emeryturę lub rentę. Ta aktualna

regulacja normatywna została poddana dynamicznej wykładni w orzeczeniu powoła-

nym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Przyjęto w niej, że powołanie na stano-

wisko dyrektora osoby, która uprzednio przeszła z tego stanowiska na emeryturę i

otrzymała odprawę emerytalną, nie uzasadnia wypłaty sześciomiesięcznej odprawy z

art. 39 ust. 1 ustawy o p.p., w przypadku kolejnego odwołania ze stanowiska dyrekto-

ra w okresie zawieszenia uprawnień emerytalnych (tak wyrok Sądu Apelacyjnego w

Łodzi z dnia 30 grudnia 1995 r., III APr 23/95, OSA 1995 nr 11-12, poz. 78). Taki po-

gląd opiera się w istocie rzeczy na założeniu, że skoro dyrektor może przejść na

5

emeryturę tylko raz, to tylko jeden raz może wystąpić zbieg uprawnienia do odprawy

dyrektorskiej, przysługującej z tytułu odwołania go ze stanowiska dyrektora, oraz

uprawnienia do otrzymania jednorazowej odprawy pieniężnej w związku z przejściem

z tego stanowiska na emeryturę lub rentę. W takim przypadku ma miejsce jednora-

zowe ustawowe „skonsumowanie” pierwszego z tych świadczeń przez drugie. W tej

koncepcji wcześniejsze skorzystanie z odprawy emerytalnej w związku z przejściem

dyrektora na emeryturę lub rentę wyklucza dopuszczalność kolejnego rozważania

zbiegu uprawnień uregulowanych w art. 39 ustawy o p.p., ponieważ były dyrektor,

będący emerytem, który podejmuje ponownie zatrudnienie na tym samym stanowi-

sku dyrektora zdaje sobie sprawę, że „po odwołaniu wróci ponownie do statusu eme-

ryta”.

Nie jest zadaniem ani uprawnieniem Sądu Najwyższego dokonywanie dalszej

oceny tej dynamicznej celowościowo-funkcjonalnej wykładni analizowanego prze-

pisu, który w przypadku zbiegu uprawnień do odprawy przysługującej z tytułu odwo-

łania ze stanowiska dyrektora i jednorazowej odprawy pieniężnej w związku z przej-

ściem z tego stanowiska na emeryturę lub rentę, przyznaje pierwszeństwo i wyłącz-

ność temu drugiemu świadczeniu, które dla odwołanego i uprawnionego dyrektora

nie zawsze jest korzystniejsze, jeżeli chodzi o wysokość tego uprawnienia. Na użytek

rozpoznawanej sprawy istotne pozostaje to, że analizowane unormowania zawarte w

art. 39 ustawy o p.p. nie wyłączają spornego uprawnienia powoda, który pobrał od-

prawę emerytalną z innego tytułu niż określony w analizowanym przepisie, tj. w

związku z przejściem na emeryturę ze stanowiska głównego specjalisty w dziale

handlowym pozwanego pracodawcy, a nie ze stanowiska dyrektora, na które został

powołany dopiero jako emeryt, zajmujący poprzednio inne stanowisko pracy.

Co do zasady można twierdzić, że w przypadku wcześniejszego uzyskania

jednorazowej odprawy emerytalnej przez emeryta, który podejmuje kolejne zatrud-

nienie, nie jest on uprawniony do nabycia kolejnej odprawy emerytalnej z uwagi na

jednorazową naturę tego uprawnienia. Co najwyżej i w przypadku nieprzerwanego

wykonywania pracy u dotychczasowego pracodawcy po nabyciu uprawnień emery-

talnych, co prowadzi do zawieszenia nabytego prawa do emerytury bez względu na

wysokość przychodu uzyskiwanego przez emeryta z tytułu zatrudnienia kontynuowa-

nego bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na rzecz którego

wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury, ustalonym w

decyzji organu rentowego (art. 103 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emery-

6

turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze

zm.), można by rozważać potencjalne uprawnienie emeryta kontynuującego zatrud-

nienie u tego samego pracodawcy do uzyskania wyrównania pobranej odprawy eme-

rytalnej. Natomiast w przypadku pobrania odprawy emerytalnej w związku z przej-

ściem na emeryturę z innego zatrudnienia niż dyrektorski stosunek pracy, w ogóle

nie występuje konkurencja poddanych analizie uprawnień dyrektorskich, jakie roz-

strzygała norma zawarta w art. 39 ust. 3 ustawy o p.p., a co w obecnym stanie praw-

nym precyzuje art. 39 ust. 2 pkt 5 tej ustawy. Mając to na uwadze Sąd Najwyższy

uznał, że pracownikowi odwołanemu ze stanowiska dyrektora, które objął po raz

pierwszy po przejściu na emeryturę z innego stanowiska pracy (starszego specjali-

sty), przysługuje odprawa pieniężna określona w art. 39 ust. 1 ustawy o p.p. W celu

jej zasądzenia Sąd Najwyższy wyrokował na podstawie art. 39313

k.p.c.

========================================