III CZP 52/04

Uchwała z dnia 13 października 2004 r., III CZP 52/04

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Bronisław Czech

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Starosty I. przy uczestnictwie Banku

Gospodarki Żywnościowej S.A. w W., Oddział w B., Niecisława K. i Henryki K. o

wpis, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 13

października 2004 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana

Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Bydgoszczy postanowieniem z dnia 16 marca 2004 r.:

1. „Czy w sytuacji, w której wpisanie hipoteki obciążającej nieruchomość

nastąpiło po nabyciu z mocy prawa na podstawie art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację

publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872 ze zm.) części tej nieruchomości przez właściwą

jednostkę samorządu terytorialnego, jednak przed wydaniem przez wojewodę w

myśl ust. 3 art. 73 wyżej cytowanej ustawy ostatecznej decyzji stwierdzającej

nabycie tej części nieruchomości, do kognicji sądu rozstrzygającego wniosek o

odłączenie z księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości obciążonej hipoteką,

nabytej na własność przez organ samorządu terytorialnego części tej

nieruchomości i założenie dla niej nowej księgi wieczystej, należy również w świetle

art. 6268

§ 1 i 2 k.p.c. oraz art. 76 ust. 1ustawy z dnia 6 lipca 1987 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124 poz. 1361 ze zm.)

rozstrzyganie czy zasadne jest nieobciążanie wyłączonej nieruchomości hipoteką

łączną?

2. czy w przypadku pozytywnej odpowiedzi w przedstawionym stanie

faktycznym i prawnym sąd wieczystoksięgowy z urzędu w myśl art. 76 ust. 1 ustawy

z dnia 6 lipca 1987 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r.

Nr 124, poz. 1361 ze zm.) przenosi do współodpowiedzialności do nowej księgi

wieczystej hipotekę, obciążającą dotychczas nieruchomość podlegającą

podziałowi?"

podjął uchwałę:

W postępowaniu o założenie księgi wieczystej i wpis prawa własności

odłączonej części nieruchomości, nabytej przez jednostkę samorządu

terytorialnego na podstawie art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 13 października

1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację

publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872 ze zm.), sąd ocenia na podstawie art. 76 ust.

1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst:

Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.), czy obciążenie hipoteką macierzystej

nieruchomości nastąpiło przed czy po nabyciu własności odłączonej

nieruchomości przez wnioskodawcę;

odmówił udzielenia odpowiedzi na drugie pytanie.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie, w której Zarząd Dróg Powiatowych w I. wystąpił w dniu 30 lipca

2003 r. z wnioskiem o odłączenie z księgi wieczystej nr (...)30 działki nr 10/2 o

powierzchni 0,1400 ha, przeniesienie jej do nowo założonej księgi wieczystej i

wpisanie jako właściciela Powiatu I. Do wniosku dołączono decyzję Wojewody K.-P.

z dnia 25 czerwca 2003 r., wydaną na podstawie art. 73 ust. 1-4 ustawy z dnia 13

października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację

publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872 ze zm.), stwierdzającą nabycie przez Powiat I. z

mocy prawa z dniem 1 stycznia 1999r. własności działki nr 10/2 o powierzchni

0,1400 ha, zajętej pod drogę publiczną, położonej we wsi C. i wpisanej w księdze

wieczystej nr (...)30, urządzonej dla nieruchomości o powierzchni 1328 ha

stanowiącej własność Niecisława i Henryki małżonków K. W dziale czwartym księgi

wieczystej nr (...)30 wpisana była na podstawie postanowienia Sądu z dnia 7

listopada 2002 r., na wniosek z dnia 7 listopada 2002 r., hipoteka zwykła w kwocie

77 800 zł na rzecz Banku Gospodarki Żywnościowej S.A. w W.

Sąd Rejonowy w Inowrocławiu postanowieniem z dnia 3 listopada 2003 r.

odłączył z księgi wieczystej nr (...)30 część nieruchomości o obszarze 0,14,00 ha i

dla odłączonej nieruchomości urządził księgę wieczystą nr (...)58, w której jako

właściciela wpisał Powiat I. Jednocześnie w dziale czwartym tej księgi wpisał do

łącznej współodpowiedzialności zapisaną w księdze wieczystej nr (...)30 hipotekę

zwykłą w kwocie 77 800 zł na rzecz Banku Gospodarki Żywnościowej.

Przy rozpoznawaniu apelacji wnioskodawcy od wpisu hipoteki łącznej Sąd

Okręgowy w Bydgoszczy powziął poważną wątpliwość prawną przedstawioną na

wstępie. Stwierdził, że zgodnie z art. 73 ust. 1 ustawy – Przepisy wprowadzające

ustawy reformujące administrację publiczną, wnioskodawca z mocy prawa stał się z

dniem 1 stycznia 1999 r. właścicielem przedmiotowej działki stanowiącej drogę

publiczną i z tym dniem nastąpił podział nieruchomości macierzystej obciążonej

hipoteką. Decyzja Wojewody z dnia 25 czerwca 2003 r. stwierdzała tylko fakt

nabycia własności i stanowiła jedyną podstawę wpisu wydzielonej nieruchomości do

nowej księgi wieczystej. Powołując się na treść art. 76 ust.1 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz.

1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h.") Sąd Okręgowy stwierdził, że skoro hipoteka łączna

powstaje z mocy prawa jedynie wówczas, gdy nieruchomość ulegająca podziałowi

była dotychczas obciążona hipoteką, to rzeczą sądu rozpoznającego wniosek o

odłączenie z księgi wieczystej, prowadzonej dla nieruchomości obciążonej hipoteką,

części tej nieruchomości i założenie dla niej nowej księgi wieczystej, jest zbadanie,

czy rzeczywiście obciążenie hipoteką nastąpiło przed podziałem nieruchomości.

Z drugiej jednak strony, określony w art. 6268

§ 2 k.p.c. zakres kognicji sądu

wieczystoksięgowego pozwala na badanie tylko treści wniosku, treści i formy

dołączonych do niego dokumentów oraz treści księgi wieczystej, co w ocenie Sądu

Okręgowego może uzasadniać wniosek, że sąd wieczystoksięgowy musi przenieść

do nowej księgi wieczystej, jako hipotekę łączną, hipotekę obciążającą

nieruchomość macierzystą w chwili odłączenia wydzielonej nieruchomości i

założenia dla niej nowej księgi wieczystej, badanie zaś, czy wpis hipoteki łącznej

zgodny jest z rzeczywistym stanem prawnym, może nastąpić jedynie w sprawie

wytoczonej na podstawie art. 10 u.k.w.h.

Sąd Okręgowy stwierdził też, że jeśli sąd wieczystoksięgowy byłby uprawniony

do badania, czy obciążenie hipoteką nieruchomości macierzystej nastąpiło przed

czy po jej podziale, to rodzi się wątpliwość, czy w stanie faktycznym rozpoznawanej

sprawy obowiązkiem sądu wieczystoksięgowego było przeniesienie do utworzonej

księgi wieczystej, jako hipoteki łącznej, hipoteki obciążającej nieruchomość

macierzystą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Przepis art. 76 ust. 1 u.k.w.h., znowelizowany ustawą z dnia 6 lipca 1982 r. o

księgach wieczystych i hipotece dokonanej ustawą z dnia 11 maja 2001 r. (Dz.U. Nr

63, poz. 635), stanowiący, że w razie podziału nieruchomości hipoteka obciążająca

dotychczas nieruchomość obciąża wszystkie nieruchomości utworzone przez

podział, przywrócił instytucję hipoteki łącznej. Powstaje ona z mocy prawa z chwilą

podziału nieruchomości uprzednio obciążonej hipoteką, a sąd wieczystoksięgowy

ma obowiązek, w razie założenia nowej księgi wieczystej dla części obciążonej

nieruchomości bądź przeniesienia części obciążonej nieruchomości do innej księgi

wieczystej, przenieść z urzędu do współobciążenia także tę hipotekę (por. § 11 ust.

2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie

prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów, Dz.U. Nr 102, poz. 1122).

Jednoznaczna treść omawianego przepisu wskazuje, że hipoteka łączna

powstaje jedynie wówczas, gdy obciążenie hipoteką nieruchomości macierzystej

miało miejsce przed podziałem tej nieruchomości, a zatem hipoteka łączna nie

powstaje, gdy obciążenie nieruchomości macierzystej hipoteką nastąpiło już po

podziale nieruchomości. W takiej sytuacji sąd wieczystoksięgowy nie przenosi do

nowej księgi wieczystej, utworzonej dla nieruchomości powstałej w wyniku podziału,

hipoteki obciążającej nieruchomość macierzystą, zgodnie bowiem z art. 76 ust. 1

u.k.w.h. hipoteka łączna w takiej sytuacji nie powstaje i omawiany przepis, podobnie

jak wskazany § 11 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego, nie mają zastosowania.

Skoro zatem okoliczność, czy obciążenie nieruchomości hipoteką nastąpiło

przed czy po jej podziale należy do ustawowych przesłanek art. 76 ust. 1 u.k.w.h.,

stosowanego przez sąd wieczystoksięgowy z urzędu, to do obowiązków tego sądu

należy ocena, czy ta ustawowa przesłanka powstania hipoteki łącznej występuje w

rozpoznawanej sprawie, a zatem czy obciążenie nieruchomości hipoteką nastąpiło

przed czy po podziale nieruchomości. Bez zbadania tej okoliczności sąd nie mógłby

w ogóle stosować przepisu art. 76 ust.1 u.k.w.h., do czego zobowiązuje go ustawa.

Zgodnie z art. 6268

§ 2 k.p.c., rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada jedynie

treść i formę wniosku, dołączonych do niego dokumentów oraz treść księgi

wieczystej. Przepis ten wskazuje ograniczony ustawowo zakres kognicji sądu

wieczystoksięgowego, który nie może prowadzić rozbudowanego postępowania

dowodowego ani ustalać spornych okoliczności dotyczących samego prawa,

mającego być przedmiotem wpisu. Sąd ten, zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., jest także

związany dokonanym prawomocnie wpisem hipoteki obciążającej nieruchomość i

nie może badać jego zasadności. Wszystkie te ograniczenia dotyczą jednak tylko

zakresu kognicji sądu i nie pozbawiają go uprawnienia, będącego zarazem

obowiązkiem, badania i oceny ustawowych przesłanek przepisu prawa, który

stanowi podstawę orzekania. Zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego nie

pozbawia go zatem możliwości (obowiązku) oceny – w postępowaniu o założenie

księgi wieczystej i wpis prawa własności odłączonej w wyniku podziału części

nieruchomości obciążonej hipoteką – ustawowych przesłanek art. 76 ust. 1 u.k.w.h.,

w tym i tego, czy obciążenie macierzystej nieruchomości hipoteką nastąpiło przed

czy po jej podziale. Podobnie, ograniczony zakres kognicji sądu

wieczystoksięgowego nie zdejmuje obowiązku badania przy rozpoznawaniu

wniosku o wpis hipoteki, czy nieruchomość pozostaje własnością dłużnika

hipotecznego, gdyż jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 30 maja 1994 r.,

III CZP 72/94 (OSNC 1994, nr 12, poz. 235), wniosek o wpis hipoteki nie może być

uwzględniony, gdy dłużnik utracił już prawo własności nieruchomości na skutek

wcześniejszej czynności przeniesienia własności tej nieruchomości. Sąd

wieczystoksięgowy, by ocenić tę istotną dla rozstrzygnięcia wniosku o ustanowienie

hipoteki okoliczność, musi zatem zbadać i ocenić, czy nieruchomość nadal stanowi

własność dłużnika hipotecznego, a jeśli nie, odmówić dokonania wpisu.

Zgodnie z art. 76 ust.1 u.k.w.h., sąd wieczystoksięgowy nie może wpisać na

nieruchomości wydzielonej przez podział hipoteki łącznej, jeżeli podział

nieruchomości nastąpił przed wpisaniem hipoteki na nieruchomości macierzystej,

co obliguje go do badania, kiedy nastąpił wpis hipoteki na nieruchomości

macierzystej oraz kiedy nastąpił podział tej nieruchomości.

Obowiązek ten dotyczy także sytuacji, w której do podziału nieruchomości

doszło z mocy ustawy, jak to ma miejsce w okolicznościach przewidzianych w art.

73 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy

reformujące administrację publiczną. Przepis ten stanowi, że nieruchomości

pozostające w dniu 31 grudnia 1998 r. we władaniu Skarbu Państwa lub jednostek

samorządu terytorialnego, nie stanowiące ich własności, zajęte pod drogi publiczne,

z dniem 1 stycznia 1999 r. stają się własnością Skarbu Państwa lub właściwych

jednostek samorządu terytorialnego za odszkodowaniem. Zgodnie z ustępem

trzecim tego artykułu, podstawą do ujawnienia w księdze wieczystej przejścia na

własność Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego takich

nieruchomości jest ostateczna decyzja wojewody.

Nabycie własności nieruchomości przez Skarb Państwa lub jednostki

samorządu terytorialnego w sytuacji określonej w omawianym przepisie następuje z

mocy prawa z dniem 1 stycznia 1999 r., zatem z tym dniem część nieruchomości

zajęta pod drogę publiczną staje się własnością Skarbu Państwa lub jednostki

samorządu terytorialnego, a dotychczasowy właściciel nieruchomości traci prawo

własności do tej jej części. Dochodzi więc do podziału z mocy prawa takiej

nieruchomości, której część pozostaje własnością dotychczasowego właściciela,

natomiast część zajęta pod drogę publiczną staje się własnością Skarbu Państwa

lub jednostki samorządu terytorialnego. Jednakże podstawę wpisu w księdze

wieczystej prawa własności nieruchomości nabytej w ten sposób przez Skarb

Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego stanowi dopiero ostateczna

decyzja administracyjna, która z reguły będzie wydawana po wytyczeniu granic

wydzielonej nieruchomości, co jest niezbędne dla określenia cech nieruchomości

przy jej wpisywaniu do księgi wieczystej.

Podobnie jak decyzje wojewody wydane na podstawie art. 18 ust. 1 ustawy z

dnia 10 maja 1990 r. – przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 32, poz. 191 ze

zm.), decyzja wojewody, o której mowa w art. 73 ust. 3 ustawy z dnia 13

października 1998 r.– Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację

publiczną, ma charakter deklaratoryjny, jednak dopiero od chwili jej

uprawomocnienia się właściciel (Skarb Państwa lub jednostka samorządu

terytorialnego) może skutecznie żądać ujawnienia swego prawa w księdze

wieczystej.

Taka regulacja prawna może prowadzić do sytuacji, która miała miejsce w

sprawie stanowiącej podstawę przedstawionego zagadnienia prawnego, gdy

przejście własności części nieruchomości zajętej pod drogę publiczną nastąpiło z

mocy prawa wcześniej niż mogło to zostać ujawnione w księdze wieczystej, a

zatem sąd wieczystoksięgowy wpisujący hipotekę obciążającą całą nieruchomość

macierzystą nie mógł wiedzieć o tym, że w chwili wpisu tej hipoteki dłużnik nie był

już właścicielem całej nieruchomości, nie mógł więc uwzględnić tego faktu przy

wpisie hipoteki. Nie może to jednak prowadzić do pozbawienia sądu w sprawie o

założenie księgi wieczystej i wpis prawa własności odłączonej części

nieruchomości, nabytej przez jednostkę samorządu terytorialnego na podstawie art.

73 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy

reformujące administrację publiczną, możliwości badania przesłanek

przewidzianych w art. 76 ust. 1 u.k.w.h., w tym okoliczności, kiedy nastąpił podział

nieruchomości, oraz czy obciążenie macierzystej nieruchomości hipoteką nastąpiło

przed czy po jej podziale i w zależności od wyników tego badania dokonanie oceny,

czy zachodzą przesłanki do stwierdzenia powstania z mocy prawa hipoteki łącznej i

przeniesienia jej do nowej księgi wieczystej.

Podkreślić należy, że w takiej sytuacji nie chodzi o badanie istnienia samego

prawa (hipoteki) ani materialnoprawnych przesłanek jego wpisu, a jedynie o

badanie ustawowych przesłanek zastosowania przez sąd wieczystoksięgowy

przepisu art. 76 ust. 1 u.k.w.h. Nie ma zatem podstaw do odsyłania uczestników

postępowania na drogę procesu przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.

Udzielenie odpowiedzi na drugie z przedstawionych pytań prowadziłoby

wprost do rozstrzygnięcia sprawy, co w ramach kognicji Sądu Najwyższego

określonej w art. 390 k.p.c. jest niedopuszczalne. Zagadnienie prawne nie może

sprowadzać się do postawienia pytania w sposób, który wymagałby dokonania

przez Sąd Najwyższy subsumcji ustalonego stanu faktycznego pod wskazany w

pytaniu przepis prawa (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22

października 2002 r., III CZP 64/02, "Prokuratura i Prawo" 2003, nr 7-8, poz. 37);

powinno być sformułowane ogólnie, w nawiązaniu wprawdzie do okoliczności

faktycznych danej sprawy, ale nie w taki sposób, by odpowiedź na pytanie

stanowiła rozstrzygnięcie tej sprawy w bezpośredni lub nawet pośredni sposób. Z

tych względów Sąd Najwyższy odmówił udzielenia na odpowiedzi na pytanie drugie.