III CZP 54/04

Uchwała z dnia 13 października 2004 r., III CZP 54/04

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "K., sp. z o.o. w K. przeciwko

komornikowi rewiru I przy Sądzie Rejonowym w S.O. – Bożenie S.-Z. i Skarbowi

Państwa – Sądowi Rejonowemu w S.O., przy udziale interwenienta ubocznego

Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń S.A. w W., Inspektoratu w S.O. o zapłatę, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 13 października

2004 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu

postanowieniem z dnia 2 czerwca 2004 r.:

„Czy treść art. 23 ustawy o komornikach sądowych i egzekucji stanowi

samoistną podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej komornika i wyłącza

stosowanie art. 415 k.c.?"

podjął uchwałę:

Przewidziana w art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 133, poz. 882 ze zm.)

odpowiedzialność odszkodowawcza komornika za szkodę wyrządzoną w toku

egzekucji przed dniem 1 września 2004 r. jest odpowiedzialnością deliktową

za działanie niezgodne z prawem.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne pojawiło się w

związku z następującym stanem faktycznym.

Strona powodowa wystąpiła o odszkodowanie przeciwko komornikowi przy

Sądzie Rejonowym i Skarbowi Państwa – Prezesowi tego Sądu w wysokości

71 473,44 zł z odsetkami w związku z wadliwym – według powoda – prowadzeniem

egzekucji. Sąd Okręgowy oddalił powództwo, gdyż po stronie wierzyciela nie

wystąpiła szkoda jako niezbędna przesłanka odpowiedzialności komornika na

podstawie art. 769 § 1 k.p.c. w związku z art. 421 k.c. Tym samym nie było także

podstaw do przyjęcia odpowiedzialności Skarbu Państwa.

Rozpoznając apelację strony powodowej, Sąd Apelacyjny powziął wątpliwości

dotyczące prawnego ukształtowania odpowiedzialności komornika za szkodę

powstałą w toku prowadzonej egzekucji w związku z tym, że Trybunał

Konstytucyjny w wyroku z dnia 20 stycznia 2004 r., SK 26/03 (OTK-A Zb.Urz. 2004,

nr 1, poz. 3), orzekł, iż art. 769 k.p.c. jest niezgodny z art. 77 ust. 1 Konstytucji.

Stwierdzenie niekonstytucyjności art. 769 spowodowało pojawienie się pytania o

prawne znaczenie regulacji zawartej w art. 23 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U Nr 133, poz. 882 ze zm. – dalej: "u.k.s.e.")

w zakresie odpowiedzialności komornika za szkody wyrządzone podczas

prowadzenia przez niego egzekucji sądowej. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Przed wejściem w życie ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach

sądowych i egzekucji odpowiedzialność odszkodowawczą komornika i Skarbu

Państwa w związku z działalnością komornika regulował art. 769 k.p.c. W literaturze

i orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano, że przepis ten stanowił przykład

regulacji szczególnej i wyłączał tym samym ogólne reguły odpowiedzialności

Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariuszy państwowych

zawarte w art. 417 i 419 k.c. (por. np. uchwała Połączonych Izb – Izby Cywilnej i

Administracyjnej oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 kwietnia

1989 r., III CZP 49/88, OSNCP 1989, nr 9, poz. 128 oraz wyroki z dnia 15 kwietnia

2000 r., V CKN 33/00, nie publ. i z dnia 4 września 2002 r., I CKN 926/00, "Monitor

Prawniczy" 2002, nr 19, s. 869). Przepis art. 769 § 1 k.p.c. statuował szczególne

przesłanki powstania odpowiedzialności odszkodowawczej komornika, a Skarb

Państwa odpowiadał solidarnie z komornikiem za szkodę wyrządzoną przez

komornika (art. 769 § 2 k.p.c.)

Regulacja zawarta w art. 23 ust. 1 u.k.s.e., dotycząca odpowiedzialności

odszkodowawczej komornika za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu czynności

komorniczych, spowodowała powstanie zagadnienia stosunku tego przepisu do

reguł odpowiedzialności odszkodowawczej komornika przewidzianych w art. 769

k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtowało się stanowisko, że art. 23

u.k.s.e. nie wyłączał stosowania art. 769 k.p.c. w zakresie odpowiedzialności

odszkodowawczej komornika sądowego jako organu egzekucyjnego i solidarnej

odpowiedzialności Skarbu Państwa z komornikiem (por. np. uchwała z dnia 11 lipca

2000 r., III CZP 24/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 198 oraz wyroki z dnia 21 listopada

2003 r., V CK 56/03, nie publ. i z dnia 4 września 2002 r., I CKN 926/00). Przepis

art. 23 u.k.s.e. uznany został za przepis ogólny, obejmujący w sensie

przedmiotowym wszystkie czynności komornika wymienione w art. 2 u.k.s.e.

(„czynności egzekucyjne w sprawach cywilnych i inne czynności przekazane na

podstawie odrębnych przepisów”), natomiast art. 769 k.p.c. miał charakter przepisu

szczególnego i odnosił się tylko do odpowiedzialności odszkodowawczej komornika

jako organu egzekucyjnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego pojawiła się tendencja dokonywania

wykładni art. 769 k.c. w kontekście przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej

za działania organów władzy publicznej, określonych w art. 77 ust. 1 Konstytucji. W

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2003 r., V CK 56/03, stwierdzono, że

przy interpretacji art. 769 k.p.c. w zgodzie z art. 77 ust. 1 Konstytucji należy

przyjmować, iż komornik obowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej nie

umyślnie lub przez niedbalstwo, lecz przez działanie niezgodne z prawem (por.

także uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 1 stycznia 2002 r., I CKN

581/99, OSNC 2002, nr 10, poz. 128). Należy jednak odnotować utrzymywanie się

interpretacji odmiennej; w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2002 r., V

CKN 1347/00 ("Biuletyn SN" 2003, nr 6, s. 10) przyjęto, że dla stwierdzenia

odpowiedzialności odszkodowawczej komornika i Skarbu Państwa niezbędne jest

wystąpienie przesłanek tej odpowiedzialności z art. 769 § 2 k.p.c.

Pierwszy kierunek interpretacji art. 769 k.p.c. spowodowany został wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (OTK Zb.Urz. 2001,

nr 8, poz. 256), w którym uznano m.in., że art. 417 k.c. rozumiany w ten sposób, iż

Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z

prawem działanie funkcjonariusza przy wykonywaniu powierzonej mu czynności,

jest zgodny z art. 77 ust. 1 Konstytucji. Stanowisko to motywowano w ten sposób,

że wspomniany przepis Konstytucji kreuje podmiotowe prawo jednostki do

uzyskania odszkodowania w razie niezgodnego z prawem działania władzy

publicznej i określa jednocześnie wszystkie podstawowe przesłanki powstania tej

odpowiedzialności. Nie ma znaczenia, czy działanie organu władzy publicznej,

noszące cechy działania niezgodnego z prawem, było zawinione. Przepis art. 77

ust. 1 Konstytucji tworzy zatem surowsze przesłanki odpowiedzialności

odszkodowawczej w porównaniu z ogólnymi przesłankami odpowiedzialności

deliktowej, u podstaw której leży zasada winy (art. 415 k.c.).

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 stycznia 2004 r., SK 26/03,

stworzył nową sytuację prawną w zakresie odpowiedzialności odszkodowawczej

komornika, wyeliminowany został bowiem z porządku prawnego art. 769 k.p.c.,

pozostał natomiast art. 23 ust. 1 u.k.s.e. Istniejący stan prawny zrodził wątpliwości

Sądu Apelacyjnego co do prawnego znaczenia regulacji prawnej zawartej w tym

przepisie; chodzi przede wszystkim o przesłanki odpowiedzialności za szkodę

wyrządzoną przez komornik przy wykonywaniu czynności oraz jej relację do reguł

odpowiedzialności deliktowej.

Z pewnością odrzucić należy interpretację niełączącą z treścią art. 23 ust. 1

żadnego znaczenia normatywnego ze względu na to, że deklaruje on tylko

odpowiedzialność odszkodowawczą komornika w sferze jego działalności

egzekucyjnej i pozaegzekucyjnej. Trudne byłoby także do zaakceptowania

stanowisko, że art. 23 ust. 1 u.k.s.e. w sposób wyczerpujący określa konstrukcję

odpowiedzialności odszkodowawczej komornika (w odniesieniu do przesłanek oraz

zasady tej odpowiedzialności) i reguluje tę odpowiedzialność na zasadzie ryzyka,

skoro nie przewidziano w nim w sposób wyraźny zasady winy.

Właściwa jest taka wykładnia art. 23 ust. 1 u.k.s.e., która nie wyłącza

możliwości rozpatrywania odpowiedzialności odszkodowawczej komornika według

ogólnych reguł odpowiedzialności ex delicto. W uzasadnieniu wyroku Trybunału

Konstytucyjnego dnia 20 stycznia 2004 r. trafnie przyjęto, że komornika nie łączy ze

stronami postępowania egzekucyjnego stosunek o charakterze cywilnoprawnym

(np. stosunek zlecenia), lecz stosunek publicznoprawny, gdyż w państwie prawa

przymusowe wykonanie wyroków w sprawach cywilnych nie odbywa się w wyniku

działań osobistych wierzyciela ani osób, którym zleca on wykonanie wyroku

sądowego. Wyrządzenie przez komornika szkody stronie postępowania

egzekucyjnego w ramach stosunku publicznoprawnego należy zatem rozpatrywać

w świetle przepisów o odpowiedzialności deliktowej. Pojawia się tylko kwestia, w

jakim zakresie może nastąpić odesłanie do reguł odpowiedzialności deliktowej przy

ocenie odpowiedzialności odszkodowawczej komornika.

Skoro nieobowiązujący już art. 769 k.p.c. stanowił regulację prawną

szczególną w rozumieniu art. 421 k.c. w zakresie ukształtowania odpowiedzialności

odszkodowawczej komornika i Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną przez

komornika w toku egzekucji, to jego eliminacja z porządku prawnego powoduje, że

oceny odpowiedzialności odszkodowawczej obu tych podmiotów należy dokonywać

w ramach ogólnych reguł odpowiedzialności deliktowej. Takie stanowisko wynika

także z uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 stycznia 2004 r.

(pkt 8 uzasadnienia).

Zgodnie z art. 1 u.k.s.e., komornik sądowy jest funkcjonariuszem publicznym

działającym przy sądzie rejonowym. Należy go zaliczyć do organów władzy

publicznej, wykonujących powierzone przez ustawę zadania przymusowego

wykonywania orzeczeń sądowych. Z tej racji odpowiedzialność odszkodowawcza

za szkodę wyrządzoną przez komornika przy wykonywaniu władzy publicznej

mieści się w ramach konstytucyjnego modelu odpowiedzialności za szkodę

wyrządzoną w wyniku niezgodnych z prawem działań organu władzy publicznej,

przewidzianego w art. 77 ust. 1 Konstytucji (np. uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 8 stycznia 2002 r., I CKN 581/99, OSNC 2002, nr 10, poz.

128). Spostrzeżenie to prowadzi do wniosku, że odpowiedzialność deliktowa

komornika, po eliminacji art. 769 k.p.c. z porządku prawnego, nie może być oparta

na zasadzie winy. Dlatego trudno uzasadnić wyrażoną w motywach pytania

prawnego sugestię, że „przepis art. 77 ust. 1 Konstytucji nie wyłącza zasady

osobistej odpowiedzialności funkcjonariuszy państwowych w oparciu o treść art.

415 k.c.”, jeżeli prawnym usprawiedliwieniem takiej odpowiedzialności miałaby być

zasada winy funkcjonariusza. Subiektywna, osobista odpowiedzialność komornika

naruszałaby konstytucyjny model odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przy

wykonywaniu władzy publicznej, jeżeli zatem – jak wspomniano – art. 23 ust. 1

u.k.s.e. odsyła do ogólnych reguł odpowiedzialności deliktowej, to odesłanie to nie

może pominąć konstytucyjnego modelu odpowiedzialności odszkodowawczej za

szkodę wyrządzoną wykonywaniem władzy publicznej.

Dla określenia odpowiedzialności odszkodowawczej komornika miarodajne są

ogólne przesłanki odpowiedzialności deliktowej przewidziane w art. 415 k.c.,

natomiast nie wchodzi już w grę wina jako zasada tej odpowiedzialności. W tej

sytuacji należy stwierdzić, że przewidziana w art. 23 ust. 1 u.k.s.e.

odpowiedzialność odszkodowawcza komornika za szkodę wyrządzoną w toku

egzekucji przed dniem 1 września 2004 r. jest odpowiedzialnością deliktową za

działania lub zaniechania komornika niezgodne z prawem.

Wypada zwrócić jeszcze uwagę, że takie ukształtowanie odpowiedzialności

komornika przewidywano w projekcie zmiany ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o

komornikach sądowych i egzekucji z dnia 15 czerwca 2004 r. (druk Sejmowy nr

3009). Zgodnie z art. 23 ust. 1 w nowym brzmieniu, nadanym przez ustawę z dnia

24 września 2004 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz o

zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 236, poz. 2356),

komornik jest obowiązany do naprawienia szkody przez niezgodne z prawem

działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu czynności. W ustawie tej statuowano

także odpowiedzialność solidarną Skarbu Państwa z komornikiem (art. 23 ust. 3

u.k.s.e.).

Z przestawionych racji Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.