I KZP 19/04

UCHWAŁA SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW

Z DNIA 29 PAŹDZIERNIKA 2004 R.

I KZP 19/04

Oskarżonemu przysługuje zażalenie na postanowienie właściwego

organu procesowego (sądu albo prokuratora) wydane w przedmiocie jego

wniosku o zmianę lub uchylenie środka zapobiegawczego innego niż tym-

czasowe aresztowanie.

Przewodniczący: sędzia SN A. Konopka.

Sędziowie SN: W. Błuś, K. Cesarz, H. Gradzik (sprawozdawca),

R. Sądej, M. Sokołowski, Z. Stefaniak.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu, przedstawionego przez Pierwszego

Prezesa Sądu Najwyższego, na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 li-

stopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052), wniosku

o rozstrzygnięcie występującej w orzecznictwie Sądu Najwyższego roz-

bieżności w wykładni prawa w zakresie następującego zagadnienia praw-

nego:

„Czy oskarżonemu przysługuje zażalenie na postanowienie sądu wydane

w przedmiocie jego wniosku o zmianę lub uchylenie innego niż tymczaso-

we aresztowanie środka zapobiegawczego?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

2

U Z A S A D N I E N I E

W uzasadnieniu wniosku Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wska-

zał na zasadnicze rozbieżności w zakresie wykładni art. 252 i 254 k.p.k.,

które wystąpiły w orzecznictwie Sądu Najwyższego po nowelizacji tego

ostatniego przepisu wprowadzonej ustawą z dnia 10 stycznia 2003 r. o

zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wpro-

wadzające Kodeks postępowania karnego, ustawy o świadku koronnym

oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. Nr 17, poz. 155 ze

zm.). Zwracając uwagę na bardzo istotne znaczenie wykładni tych przepi-

sów dla praktyki, wnioskodawca uściślił, że w orzecznictwie zarysowały się

dwa odmienne stanowiska co do umocowania ustawowego do zaskarżenia

w drodze zażaleń postanowień wydanych po rozstrzygnięciu wniosków o

uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego oraz co do dopuszczalno-

ści zaskarżenia przez oskarżonego i przez inne strony postanowień w

przedmiocie wniosków o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego

innego niż tymczasowe aresztowanie.

I tak, w uchwale z dnia 26 listopada 2003 r., I KZP 30/03 (OSNKW

2003, z. 11-12, poz. 97) Sąd Najwyższy – Izba Karna, wypowiadając się w

trybie art. 441 § 1 k.p.k. stwierdził, że art. 254 § 2 k.p.k. nie stanowi źródła

uprawnienia do złożenia zażalenia na postanowienie sądu w przedmiocie

środka zapobiegawczego. Upatrywał go wyłącznie w przepisie art. 252 § 1

k.p.k., który uprawnia do złożenia zażalenia na każde postanowienie w

przedmiocie środka zapobiegawczego, a więc również – jak Sąd ten wy-

wodzi – na wydane w rezultacie rozpoznania wniosku złożonego przez

oskarżonego w trybie art. 254 § 1 k.p.k. W uchwale przyjęto, że art. 254 § 2

k.p.k. ogranicza zaskarżalność tych tylko postanowień, które zapadają po

rozpoznaniu wniosku oskarżonego o uchylenie lub zmianę tymczasowego

3

aresztowania. Przepis ten nie wyłącza natomiast, ani nie ogranicza możli-

wości złożenia zażalenia na postanowienie wydane na skutek wniosku

oskarżonego o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego o charakte-

rze nieizolacyjnym. Dostrzegając pewien paradoks w tym, że uprawnienie

do zaskarżenia decyzji odmownej w przypadku wniosku dotyczącego środ-

ka zapobiegawczego nieizolacyjnego jest szersze, niż wtedy, gdy wniosek

dotyczył tymczasowego aresztowania, sąd ten odwołał się do ratio legis

uregulowania zawartego w art. 254 § 2 k.p.k., ukierunkowanego na

usprawnienie postępowania karnego, które przed nowelizacją przepisu by-

ło nader często spowalniane skarżeniem przez oskarżonych rozstrzygnięć

odmawiających zwolnienia z aresztu i koniecznością rozpoznania zażaleń

przez sąd wyższej instancji. W uchwale zauważa się, że treść art. 254 § 2

k.p.k. nie uzasadnia przyjęcia, iż uprawnienie do zaskarżenia postanowie-

nia w przedmiocie wniosku złożonego w trybie art. 254 § 1 k.p.k. jest zawę-

żone podmiotowo tylko do oskarżonego, i przedmiotowo – tylko do posta-

nowienia o oddaleniu jego wniosku o uchylenie lub zmianę tymczasowego

aresztowania. W konsekwencji bowiem nie mogłyby zaskarżyć postano-

wień zapadających na podstawie art. 254 § 1 k.p.k. inne strony, w tym pro-

kurator, a to naruszałoby w sposób oczywisty i rażący zasadę równości

broni. W końcowej części uzasadnienia uchwały Sąd Najwyższy wypowie-

dział się w kwestii właściwości sądu rozpoznającego zażalenia na posta-

nowienia podejmowane w trybie art. 254 § 1 k.p.k. Wywiódł, że właściwym

do rozpoznania zażalenia na każde postanowienie wydane po rozpoznaniu

wniosku złożonego przez oskarżonego w trybie art. 254 § 1 k.p.k., nieza-

leżnie od tego czy dotyczy ono uchylenia lub zmiany tymczasowego aresz-

towania, czy też innego środka zapobiegawczego, właściwy jest sąd okre-

ślony w § 3 tego przepisu.

Kontynuując prezentację wniosku Pierwszy Prezes Sądu Najwyższe-

go wskazał z kolei na postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Wojskowa

4

z dnia 10 lutego 2004 r., WZ 6/04 (niepublikowane). W tym judykacie Sąd

Najwyższy stwierdził, że oskarżonemu nie przysługuje zażalenie na posta-

nowienie w przedmiocie jego wniosku o uchylenie lub zmianę nieizolacyj-

nego środka zapobiegawczego. Motywując to stanowisko skład sądzący

akcentował zasadniczą, w jego przekonaniu, różnicę pomiędzy unormowa-

niami zamieszczonymi w art. 252 § 1 k.p.k. i w art. 254 § 2 k.p.k. W pierw-

szym z przepisów przyznaje się stronom uprawnienie do zaskarżenia po-

stanowienia w przedmiocie środka zapobiegawczego, w drugim – uprawnia

się tylko oskarżonego do zaskarżenia postanowienia w przedmiocie wnio-

sku złożonego w trybie art. 254 § 1 k.p.k. ale dotyczącego wyłącznie uchy-

lenia lub zmiany tymczasowego aresztowania. W ocenie tego sądu od-

mienności terminologiczne w określeniu obu uprawnień są istotne i mają

znaczenie, zwłaszcza w kontekście zakazu wykładni synonimicznej (róż-

nym zwrotom nie należy nadawać tego samego znaczenia). Pojmując, w

sposób przez siebie przyjęty, relacje między tymi przepisami sąd ten przy-

jął, że postanowienie w przedmiocie wniosku złożonego na podstawie art.

254 § 1 k.p.k. jest zarazem postanowieniem w przedmiocie środka zapo-

biegawczego (w rozumieniu art. 252 § 1 k.p.k.) tylko wtedy, gdy rozstrzyga

o środku, tj. uchyla go, zmienia na inny, bądź zmienia zasady jego stoso-

wania. Natomiast w razie oddalenia wniosku właściwy organ procesowy

(sąd lub prokurator) stwierdza jedynie jego niezasadność i nie wkracza w

sferę stosowanego środka. Na gruncie tego rozumowania, Sąd Najwyższy

orzekający w sprawie WZ 6/04, postrzega przepis art. 254 § 2 k.p.k. jako

autonomicznie i wyczerpująco regulujący zaskarżalność postanowienia w

przedmiocie wniosku o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego

przez oskarżonego. O ile norma zawarta w art. 254 § 1 k.p.k. uprawnia

oskarżonego do złożenia w każdym czasie wniosku o uchylenie lub zmianę

każdego środka zapobiegawczego, to w § 2 tego przepisu stanowi się, że

tylko od pewnych postanowień rozstrzygających wniosek przysługuje zaża-

5

lenie. W szczególności nie przewiduje się możliwości złożenia przez oskar-

żonego zażalenia na postanowienie rozstrzygające wniosek o uchylenie

lub zmianę nieizolacyjnego środka zapobiegawczego. Przysługuje ono

oskarżonemu tylko na odmowę uchylenia lub zmiany tymczasowego aresz-

towania i to wyłącznie przy zaistnieniu warunków sprecyzowanych w tym

przepisie. Podniesiono też w omawianym judykacie, że w art. 254 § 3 k.p.k.

został określony szczególny tryb rozpoznania tylko zażalenia oskarżonego

na postanowienie sądu złożone na podstawie art. 254 § 2 k.p.k. Wszelkie

zaś inne postanowienia niż oddalające wniosek, ale zapadające w przed-

miocie środka zapobiegawczego (w rozumieniu przyjętym przez ten sąd),

są zaskarżalne przez wszystkie strony na zasadach ogólnych w rozumieniu

art. 252 § 1 k.p.k. W ocenie sądu, który orzekał w powołanej sprawie, za-

prezentowana wykładnia, mimo iż ogranicza uprawnienie oskarżonego do

złożenia zażalenia na postanowienie w przedmiocie wniosku do pewnej

tylko kategorii rozstrzygnięć, nie narusza jego gwarancji procesowych i ho-

noruje prawo do sądowej kontroli. Nie godzi też w zasadę równości broni,

gdyż w takim zakresie, w jakim oskarżony nie jest uprawniony do zaskar-

żenia, nie są też uprawnione inne strony, w tym i prokurator.

Wskazując na szereg publikacji w piśmiennictwie prawniczym i w

komentarzach do Kodeksu postępowania karnego, które ukazały się już po

wejściu w życie przepisu art. 254 k.p.k. w aktualnej redakcji, Pierwszy Pre-

zes Sądu Najwyższego zauważa, że każda z rozbieżnych koncepcji wy-

kładni art. 254 § 2 k.p.k., przedstawionych w obu judykatach Sądu Najwyż-

szego, znajduje przynajmniej częściowe wsparcie w niektórych z tychże

publikacji i komentarzy. Świadczy to o tym, że także w doktrynie utrzymują

się poważne rozbieżności w interpretacji tego przepisu, w szczególności co

do zakresu uprawnienia oskarżonego, ale i innych stron procesu karnego,

do zaskarżenia postanowień wydanych w rezultacie rozpoznania wniosku

6

oskarżonego o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego, złożonego

w trybie art. 254 § 1 k.p.k.

W tym stanie rzeczy uznać należało, że przedstawienie przez Pierw-

szego Prezesa Sądu Najwyższego wniosku o rozstrzygnięcie przez skład

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego występujących w orzecznictwie roz-

bieżności w wykładni przepisów art. 252 i 254 k.p.k., przez udzielenie od-

powiedzi na przytoczone na wstępie pytanie, spełnia warunki określone w

art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym.

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów zważył, co następuje:

To, że dwa różne składy orzekające Sądu Najwyższego odmiennie

postrzegały przedmiot postanowienia rozstrzygającego wniosek oskarżo-

nego złożony w trybie art. 254 § 1 k.p.k., miało bez wątpienia decydujący

wpływ na rozbieżność w konkluzjach co do zakresu uprawnienia oskarżo-

nego do złożenia zażalenia.

O ile w uchwale Izby Karnej uznano, że przedmiotem takiego posta-

nowienia jest zawsze środek zapobiegawczy, co przesądza o możliwości

jego zaskarżenia na podstawie art. 252 § 1 k.p.k., to w postanowieniu wy-

danym w Izbie Wojskowej wprowadzono istotne w tej kwestii rozróżnienie.

Przyjęto w nim, że do rozstrzygnięcia w przedmiocie środka zapobiegaw-

czego dochodzi wtedy, gdy w wyniku rozpoznania wniosku orzeka się

„bezpośrednio” o środku, tj. uchyla go lub zmienia na inny. Takie tylko po-

stanowienie, jako podjęte w przedmiocie środka zapobiegawczego, podle-

ga zaskarżeniu na podstawie art. 252 § 1 k.p.k. Jeśli jednak orzeczono o

oddaleniu wniosku, to nie rozstrzygnięto o środku zapobiegawczym, o

czym zresztą przekonywać ma sama treść postanowienia. Jego przedmio-

tem jest nie środek zapobiegawczy, lecz sam wniosek jako żądanie strony

co do określonego postąpienia przez organ procesowy. Zatem w wypadku

oddalenia wniosku nie można odwołać się do art. 252 § 1 k.p.k., jako pod-

stawy złożenia zażalenia, lecz należy jej upatrywać wyłącznie w obszarze

7

regulacji zawartej w art. 254 k.p.k., wprowadzającej instytucję wniosku o

uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego, a konkretnie w § 2 tego

przepisu, regulującym kwestię środka odwoławczego.

Jak widać, w drugim ze wskazanych judykatów, konsekwencje zróż-

nicowania sytuacji procesowej oskarżonego w zależności od treści posta-

nowienia, którym rozstrzygnięto jego wniosek, są daleko idące. W razie

oddalenia wniosku, art. 252 § 1 k.p.k. jako źródło uprawnienia do złożenia

zażalenia, nie jest dostępny. Podstawę takiego uprawnienia, w zawężo-

nych jednak granicach, stanowić ma art. 254 § 2 k.p.k. Nie przewiduje on

skarżenia postanowienia oddalającego wniosek o uchylenie lub zmianę,

innego niż tymczasowe aresztowanie, środka zapobiegawczego.

Odnosząc się do scharakteryzowanych wyżej rozbieżności w pojmo-

waniu przedmiotu rozstrzygnięcia w postanowieniu o oddaleniu wniosku

Sąd Najwyższy w powiększonym składzie nie zaaprobował toku rozumo-

wania zaprezentowanego w sprawie WZ 6/04. Nietrafne w szczególności

jest twierdzenie, że przedmiotem rozstrzygnięcia o oddaleniu wniosku

oskarżonego nie jest środek zapobiegawczy, lecz sam wniosek jako taki.

Wszak wniosek stanowi tylko zewnętrzną formę zgłoszenia przez oskarżo-

nego żądania o treści sprecyzowanej w art. 254 § 1 k.p.k., narzuconą przez

ustawę procesową. Natomiast przedmiot wniosku, jak i rozstrzygnięcia za-

padającego po jego rozpoznaniu, określa sama materia, co do której organ

procesowy, z inicjatywy oskarżonego zdecydował. Nieuwzględnienie wnio-

sku oznacza, że środek zapobiegawczy, dotąd stosowany wobec oskarżo-

nego, będzie stosowany w dalszym ciągu na warunkach określonych we

wcześniej wydanym postanowieniu. Jest zatem decyzją utrzymującą w mo-

cy środek zapobiegawczy w dotychczasowej postaci. W odniesieniu do

przedmiotu rozstrzygnięcia jako materii procesowej, co do której jest po-

dejmowane, postanowienie uwzględniające wniosek (choćby częściowo) i

oddalające go, są równoważne, aczkolwiek różnokierunkowe. W obu wy-

8

padkach rozstrzyga się co do egzystencji środka zapobiegawczego z

punktu widzenia celu, któremu ma on służyć, tj. zabezpieczenia prawidło-

wego toku postępowania karnego. Nie ma żadnych racjonalnych przesła-

nek ku temu, by postanowieniom oddalającym wniosek nie nadawać walo-

ru rozstrzygnięć w przedmiocie środka zapobiegawczego, charakteryzują-

cego przecież ich merytoryczną zawartość.

Argumentację orzeczenia w sprawie WZ 6/04 obarcza inna jeszcze

niekonsekwencja związana z omawianą tu kwestią. Wystarczy zauważyć,

że sąd odwołuje się do postanowienia w przedmiocie tymczasowego aresz-

towania (art. 254 § 2 k.p.k. in fine) jako przesłanki wyjściowej uzyskania

przez oskarżonego uprawnienia do zaskarżenia oddalenia później złożo-

nego wniosku o uchylenie lub zmianę tego środka. Ponieważ jednak owo

postanowienie wyjściowe może być właśnie oddalającym wniosek (formuła

przepisu art. 254 § 2 k.p.k. to zakłada), to kierując się konsekwentnie po-

glądem, że oddalenie wniosku nie rozstrzyga w przedmiocie środka zapo-

biegawczego, należało uznać, iż nie mogłoby ono uchodzić za postano-

wienie w przedmiocie tymczasowego aresztowania, a tym samym stanowić

owej przesłanki wyjściowej do uzyskania przez oskarżonego uprawnienia

do złożenia zażalenia po oddaleniu kolejnego wniosku. Całość rozumowa-

nia jest zatem wewnętrznie niespójna i nie przystaje do konstrukcji regulacji

zawartej w art. 254 § 2 k.p.k.

W konkluzji stwierdzić należy, że orzekając na wniosek oskarżone-

go o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego złożony w trybie

art. 254 § 1 k.p.k., organ procesowy wydaje postanowienie w przed-

miocie środka zapobiegawczego niezależnie od tego jakiej treści roz-

strzygnięcie podejmuje. Nie ma więc wystarczających podstaw, by już w

tym stadium rozważań w odniesieniu do postanowień oddalających wnio-

sek wyłączyć stosowanie innych, poza zawartym w art. 254 § 2 k.p.k.,

9

unormowań dopuszczających zaskarżalność postanowień w przedmiocie

środka zapobiegawczego.

Przypomnieć natomiast trzeba, że w uchwale składu siedmiu sędziów

z dnia 30 stycznia 2001 r., I KZP 50/00 (OSNKW 2001, z. 3-4, poz. 16),

Sąd Najwyższy dokonując wykładni art. 254 k.p.k. w brzmieniu nadanym

ustawą z dnia 20 lipca 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

karnego ... (Dz. U. Nr 62, poz. 717), wskazał na podstawowe znaczenie

przepisu art. 252 k.p.k. w ustawowym modelu kontroli odwoławczej posta-

nowień w przedmiocie środka zapobiegawczego. Uwagi tam zamieszczone

zachowują w pełni aktualność po kolejnej nowelizacji tego przepisu.

Ranga art. 252 k.p.k. wyraża się w tym, że zawarte w nim normy oraz

ogólne zasady, do których odwołuje się (§ 1), standaryzują podstawę

uprawnienia do złożenia zażalenia na postanowienie w przedmiocie środka

zapobiegawczego, tryb jego wnoszenia i właściwość sądu rozpoznającego

zażalenie. Określona w nim procedura, jeśli ulega modyfikacji w innych

przepisach, to tylko w granicach ściśle wyznaczonych, zaś poza nimi funk-

cjonują wszystkie ogólne normy wypełniające wzorzec ukształtowany prze-

pisem art. 252 k.p.k. Pod tym tylko warunkiem zachowana zostaje spójność

systemowa całokształtu przepisów regulujących postępowanie odwoławcze

co do postanowień w przedmiocie środków zapobiegawczych.

Przepisami modyfikującymi zakres uprawnienia i tryb zaskarżania

postanowień w przedmiocie środka zapobiegawczego są właśnie art. 254 §

2 i 3 k.p.k. Pozostają one względem art. 252 k.p.k., w sprzężeniu charakte-

ryzującym stosunek przepisu szczególnego do przepisu ogólnego. Zmie-

niają model postępowania zażaleniowego tylko w zasięgu swojego szcze-

gólnego unormowania. Same zaś nie konstruują odrębnego, niezależnego

od przewidzianego w art. 252 k.p.k. postępowania zażaleniowego. W

szczególności, jak trafnie wywiedziono w uchwale Izby Karnej (I KZP 30/03

– OSNKW 2003, z. 11-12, poz. 97), art. 254 § 2 k.p.k. nie stanowi przepisu

10

macierzystego dla uprawnienia oskarżonego do złożenia zażalenia na od-

mowę uwzględnienia wniosku. Źródłem tego uprawnienia pozostaje przepis

art. 252 § 1 k.p.k., który swoją dyspozycją obejmuje zaskarżalność wszel-

kich postanowień w przedmiocie środka zapobiegawczego. O subsydiarno-

ści, w tym aspekcie, normy z art. 254 § 2 k.p.k. przekonuje również samo

sformułowanie zawarte w przepisie: „...oskarżonemu zażalenie przysługuje

tylko wtedy, gdy ...”, wskazujące swoją stylizacją na intencję zawężenia, w

stosunku do oskarżonego, uprawnienia nadanego stronom w szerszym za-

kresie w innym uregulowaniu dotyczącym zaskarżalności postanowień wy-

danych w przedmiocie środka zapobiegawczego.

Podstawowe znaczenie dla ustalenia zasięgu owego zawężenia, ale

zarazem dla rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego ujętego we wniosku

Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, ma zatem prawidłowe ustalenie

zakresu normowania zawierającego się w przepisie art. 254 § 2 k.p.k., a w

następstwie – trafne odkodowanie samej normy.

Specyficzna stylizacja przepisu art. 254 § 2 k.p.k. sprawia, że nie

poddaje się on regule clara non sunt interpretanda. Przeciwnie, wymaga

pogłębionej wykładni, a skłania do niej także przeciwstawność dotychczas

zaprezentowanych zapatrywań w orzecznictwie i w doktrynie co do bardzo

istotnej przecież kwestii, przedstawionej we wniosku Pierwszego Prezesa

Sądu Najwyższego - czy przepis ten, w powiązaniu systemowym z innymi

przepisami, wyłącza uprawnienie oskarżonego do złożenia zażalenia na

postanowienie wydane po rozpoznaniu jego wniosku o uchylenie lub zmia-

nę środka zapobiegawczego innego niż tymczasowe aresztowanie.

W omawianym przepisie nie wskazuje się wprost na kategorię posta-

nowień podlegających zaskarżeniu, jak uczyniono to w art. 252 § 1 k.p.k.

Wyróżniając typ postanowienia zaskarżalnego ustawodawca nie określił

expressis verbis jego treści, lecz – co nietypowe i wymagające wyinterpre-

towania poszukiwanej normy – na warunki w jakich oskarżony złożył wnio-

11

sek („... gdy wniosek został złożony po upływie co najmniej 3 miesięcy od

dnia wydania postanowienia w przedmiocie tymczasowego aresztowania

dotyczącego tego samego oskarżonego”). Uzależnił zatem zaskarżalność

postanowienia od sekwencji wskazanych czynności procesowych i ozna-

czonej odległości czasowej między nimi.

Poszukując normy identyfikującej typ postanowienia, od którego

przysługuje zażalenie, nie można pominąć, mającej pierwszeństwo, wy-

kładni językowej analizowanego przepisu. Gdyby ograniczyć się do takiej

tylko wykładni, to należałoby uznać, że warunki zaskarżalności postano-

wienia w przedmiocie wniosku są spełnione, gdy:

a) w stosunku do oskarżonego wydano jakiekolwiek postanowienie w

przedmiocie tymczasowego aresztowania, tj.: o zastosowaniu, przedłuże-

niu, uchyleniu, zmianie na inny środek zapobiegawczy, zastosowaniu z za-

strzeżeniem zmiany pod warunkiem złożenia poręczenia, oddaleniu wnio-

sku o zastosowanie, o przedłużenie, o uchylenie lub zmianę tymczasowe-

go aresztowania; we wszystkich tych wypadkach przedmiotem rozstrzy-

gnięcia (pozytywnego lub negatywnego) jest kwestia przesłanek tymcza-

sowego aresztowania, a skutkiem – stosowanie bądź niestosowanie tego

środka (w razie zmiany aresztowania pod warunkiem złożenia poręczenia

skutek byłby zawieszony do upływu określonego terminu);

b) po upływie co najmniej 3 miesięcy od wydania postanowienia w

przedmiocie tymczasowego aresztowania oskarżony złożył wniosek o

uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego, przy czym rodzaj tego

środka jest bez znaczenia, gdyż przepis go nie specyfikuje.

Przy takim odczytaniu przepisu, ograniczającym się tylko do seman-

tycznej zawartości jego tekstu, kategoria postanowień zaskarżalnych była-

by wyznaczona (tym samym zawężona spośród wydanych po rozpoznaniu

wniosku) przez dwa kryteria: a) przedmiotu postanowienia poprzedzające-

go i b) upływu oznaczonego czasu między wydaniem tego postanowienia a

12

złożeniem wniosku przez oskarżonego. Uprawnienie do zaskarżenia po-

stanowienia służyłoby zatem temu oskarżonemu, który złożył wniosek w

sytuacji, gdy przed co najmniej trzema miesiącami orzeczono wobec niego

postanowieniem w przedmiocie tymczasowego aresztowania z jakimkol-

wiek skutkiem, przesądzającym o stosowaniu bądź niestosowaniu tego

środka. Nie byłoby więc istotne, czy w chwili złożenia wniosku oskarżony

jest tymczasowo aresztowany, czy też zastosowano wobec niego tylko

środek (lub środki) o charakterze nieizolacyjnym.

Już w tym momencie widać, że wykładnia językowa przepisu art. 254

§ 2 k.p.k. doprowadziła do rezultatów niemożliwych do zaakceptowania.

Nie wiadomo bowiem z jakich powodów ustawodawca miałby uprawniać do

zaskarżenia postanowień tylko tych oskarżonych wnioskujących o uchyle-

nie lub zmianę dowolnego środka zapobiegawczego, wobec których orze-

czono odpowiednio wcześniej w przedmiocie tymczasowego aresztowania

z każdym możliwym skutkiem. Nieracjonalność tak pojmowanego unormo-

wania byłaby rażąca. Żadne względy nie tłumaczyłyby wyróżnienia oskar-

żonych wnioskujących o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego

(jakiegokolwiek) wedle tego czy w przeszłości orzekano wobec nich co do

tymczasowego aresztowania. Ustawodawca nie tworzy norm, za którymi

nie przemawiają określone racje aksjologiczne. Już z tych zatem powodów

uznać należy, że poszukiwanej normy nie da się zidentyfikować wyłącznie

na drodze wykładni językowej (zob. rozważania dot. powodów wyjścia poza

obszar wykładni językowej w: J. Wróblewski, Sądowe stosowanie prawa,

Warszawa 1988, s. 143-144, L. Morawski, Wykładnia w orzecznictwie są-

dów. Komentarz, Toruń 2002, s. 158, Z. Ziembiński, Logika praktyczna,

Warszawa 1999, s. 237 i nast.). Z całą więc oczywistością narzuca się po-

trzeba przystąpienia do wykładni systemowej i funkcjonalnej.

Rozpocząć należy od aksjomatycznego założenia, że pomiędzy po-

stanowieniem wydanym w przedmiocie tymczasowego aresztowania (art.

13

254 § 2 k.p.k. in fine), a złożonym w dalszej kolejności wnioskiem o uchy-

lenie lub zmianę środka zapobiegawczego występuje nie tylko określone

następstwo czasowe, ale także, iż przedmiot owego postanowienia po-

przedzającego jest relewantny dla treści wniosku. Tak też jest w istocie.

Ustawodawca opisując sytuację procesową, w jakiej oskarżony składa

wniosek, łączy go z takim tylko postanowieniem poprzedzającym, którego

przedmiotem jest tymczasowe aresztowanie. Nie ulega wątpliwości, że kry-

terium przedmiotu postanowienia poprzedzającego odnosić się musi także

do treści wniosku. W przeciwnym razie intencja ustawodawcy we wskaza-

niu na przedmiot poprzedniego postanowienia byłaby prakseologicznie

niezrozumiała. Ujmując rzecz z innej strony – gdyby przedmiot żądania we

wniosku mógł dotyczyć każdego spośród środków zapobiegawczych, wów-

czas nie byłoby powodu do oznaczania przedmiotu postanowienia poprze-

dzającego. Rozumowanie to nieodparcie prowadzi do konkluzji, że przed-

miotem żądania we wniosku jest uchylenie lub zmiana nie każdego środka

zapobiegawczego, lecz właśnie tymczasowego aresztowania. Wnioskujący

jest zatem w chwili składania wniosku takim oskarżonym, wobec którego

orzeczono tymczasowe aresztowanie, zaś poprzedzające postanowienie,

którym ten środek nałożono albo go nie uchylono (zastosowanie, przedłu-

żenie, oddalenie wniosku o uchylenie lub zmianę, stosowanie z zastrzeże-

niem zmiany pod warunkiem złożenia poręczenia) wydano co najmniej 3

miesiące przed złożeniem wniosku.

To ostatnie stwierdzenie stanowi przesłankę dalszego wnioskowania.

Jeśli bowiem w art. 254 § 2 k.p.k. uprawnienie do zaskarżenia przez oskar-

żonego postanowienia uzależnia się od tego, czy złożył on wniosek prze-

ciwko tymczasowemu aresztowaniu, to oczywiste i logiczne jest, że zaża-

lenie na rozstrzygnięcie wniosku służyć ma oskarżonemu dla osiągnięcia

tego samego celu, tj. uwolnienia się od tymczasowego aresztowania. Uzy-

skuje on zatem uprawnienie do złożenia zażalenia, gdy wniosek o uchyle-

14

nie lub zmianę tymczasowego aresztowania nie zostanie uwzględniony.

Tak więc kryterium „bycia tymczasowo aresztowanym” sytuuje w granicach

normowania art. 254 § 2 k.p.k. nie tylko wniosek oskarżonego, lecz także

jego zażalenie. Przepis ten, jak widać, nie wychodzi pojemnością swojego

normowania poza sytuację, w której oskarżony środkami prawnymi w po-

staci wniosku, a następnie zażalenia, dąży do uchylenia lub zmiany tym-

czasowego aresztowania. Przy takiej tylko interpretacji zachowana zostaje

logiczna spójność hipotezy przepisu, opisującej sytuację procesową oskar-

żonego w kolejnych stadiach korzystania z wymienionych w nim środków

prawnych. Brzmienie art. 254 § 2 k.p.k., ukazujące następstwo określonych

czynności procesowych, nie daje żadnych przesłanek do założenia, że za-

żalenie na postanowienie co do wniosku przysługuje oskarżonemu na pod-

stawie tegoż przepisu w zmienionej sytuacji, tj. po uchyleniu tymczasowego

aresztowania lub zmianie na inny, nieizolacyjny środek zapobiegawczy. W

przepisie tym ustawodawca w ogóle nie wkracza w sferę środków praw-

nych służących oskarżonemu przeciwko innym niż tymczasowe areszto-

wanie środkom zapobiegawczym. Zakres normowania art. 254 § 2 k.p.k.

jest ograniczony do wskazania przesłanek uprawnienia oskarżonego

do złożenia zażalenia na nieuwzględnienie wniosku o uchylenie lub

zmianę tymczasowego aresztowania. Gdyby treść przepisu przetranspo-

nować w formułę implikacji, brzmiałby on następująco: jeśli w rezultacie

rozpoznania wniosku oskarżonego tymczasowe aresztowanie nie zostanie

uchylone, ani zmienione na inny środek zapobiegawczy, to oskarżonemu

przysługuje zażalenie wtedy tylko, gdy złożył on wniosek po upływie co

najmniej 3 miesięcy od wydania postanowienia o stosowaniu (ewentualnie

dalszym stosowaniu) tymczasowego aresztowania, albo odmowie uchyle-

nia lub zmiany tego środka. Do tego właśnie sprowadza się treść normy

zawartej w art. 254 § 2 k.p.k.

15

Jak wyżej podkreślono, przepis art. 254 § 2 k.p.k., wprowadzający

uregulowanie wyjątkowe w stosunku do zamieszczonego w art. 252 § 1

k.p.k., nie podlega wykładni rozszerzającej. Ograniczenie uprawnienia do

złożenia zażalenia przez oskarżonego nie może zatem dotyczyć postano-

wień innych, niż utrzymujące w mocy stan tymczasowego aresztowania po

rozpoznaniu jego wniosku. Sytuacja procesowa oskarżonego nieareszto-

wanego, a składającego wniosek o uchylenie lub zmianę nieizolacyjnego

środka zapobiegawczego w ogóle nie mieści się w zakresie normowania

przepisu art. 254 § 2 k.p.k.

Powyższe rozważania i konkluzje dają podstawę do rozstrzygnięcia

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Pierwszego Prezesa Sądu

Najwyższego, ujętego w przytoczonym na wstępie pytaniu. Oskarżonemu

przysługuje zażalenie na postanowienie wydane w przedmiocie jego

wniosku o uchylenie lub zmianę innego niż tymczasowe aresztowanie

środka zapobiegawczego. Norma zawarta w art. 254 § 2 k.p.k. nie wy-

łącza w odniesieniu do postanowień zapadających w wyniku rozpo-

znania takich wniosków uprawnienia do zaskarżenia, gwarantowane-

go oskarżonemu, jak i pozostałym stronom, w art. 252 § 1 k.p.k.

Pytanie Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego dotyczy wprawdzie

tylko zaskarżalności postanowień sądu przez oskarżonego, ale udzielona

odpowiedź odnosi się w równej mierze do postanowień prokuratora podej-

mowanych w trybie art. 254 § 1 k.p.k. po rozpoznaniu wniosku oskarżone-

go w postępowaniu przygotowawczym o uchylenie lub zmianę środka za-

pobiegawczego innego niż tymczasowe aresztowanie.

Poszerzając rozważania poza granice przedstawionego do rozstrzy-

gnięcia zagadnienia, Sąd Najwyższy uznał za celowe poczynienie dalszych

jeszcze uwag, ściśle związanych z omawianą problematyką, istotnych dla

praktyki. W szczególności wymaga raz jeszcze zaakcentowania, w nawią-

zaniu do przedstawionego wyżej wywodu, że przepis art. 254 § 2 k.p.k., ze

16

względu na ograniczony zakres normowania, obejmujący tylko sytuację

oskarżonego korzystającego ze środków prawnych w celu uchylenia lub

zmiany ciążącego na nim orzeczenia o tymczasowym aresztowaniu, nie

odbiera mu uprawnienia do zaskarżenia postanowienia, którym w rezulta-

cie rozpoznania wniosku, zmieniono tymczasowe aresztowanie na inny

środek zapobiegawczy. W tym układzie wprowadzenie innego środka za-

pobiegawczego w miejsce tymczasowego aresztowania wyłącza oskarżo-

nego z zakresu normowania objętego art. 254 § 2 k.p.k., a wydane posta-

nowienie podlega zaskarżeniu na podstawie art. 252 § 1 k.p.k., jako legi

generali.

Szczególna natomiast sytuacja ma miejsce wtedy, gdy w wyniku roz-

poznania wniosku dochodzi do wydania postanowienia przewidzianego w

art. 257 § 2 k.p.k. – o dalszym stosowaniu tymczasowego aresztowania z

zastrzeżeniem, że ulegnie ono zmianie z chwilą złożenia, nie później niż w

wyznaczonym terminie, określonego poręczenia majątkowego. Należy

przyjąć, że w takim wypadku zażalenie na postanowienie w przedmiocie

tymczasowego aresztowania, ale zarazem w przedmiocie poręczenia ma-

jątkowego, jest dopuszczalne na podstawie art. 252 § 1 k.p.k., w zakresie,

w jakim oskarżony kwestionuje przesłanki zastosowania poręczenia albo

też jego rozmiary. Odmienne stanowisko prowadziłoby do niemożliwego do

zaakceptowania zróżnicowania, gdyż dopuszczałoby uprawnienie do za-

skarżenia postanowienia w przedmiocie poręczenia wyłącznie przez oskar-

żonych niearesztowanych, a pozostawiałoby poza granicami takiego

uprawnienia oskarżonych aresztowanych. Oznaczałoby też, czego przyjąć

nie można, że ustawodawca przewidział wadliwe funkcjonalnie uregulowa-

nie o uwarunkowaniu zmiany tymczasowego aresztowania niekontrolowa-

nymi środkiem odwoławczym rozmiarami poręczenia w sytuacji, gdy z sa-

mej istoty rozstrzygnięcia wynika, że stosowanie izolacyjnego środka za-

pobiegawczego nie jest już bezwzględnie konieczne.

17

Możliwość zaskarżenia postanowienia, którym w wyniku rozpoznania

wniosku orzeczono o stosowaniu innego środka zapobiegawczego (także

w układzie określonym w art. 257 § 2 k.p.k.) istnieje także w postępowaniu

odwoławczym. O ile bowiem niezaskarżalność postanowień podejmowa-

nych w postępowaniu odwoławczym w przedmiocie wniosku o uchylenie

lub zmianę środka zapobiegawczego objęta jest wyłączeniem na podsta-

wie art. 426 § 2 k.p.k., to jednak nie w wypadkach, gdy postanowieniem

takim orzeka się o zastosowaniu środka zapobiegawczego (art. 426 § 3

k.p.k.). Przepis art. 254 § 2 k.p.k., podobnie jak w postępowaniu przygoto-

wawczym i przed sądem pierwszej instancji, nie blokuje zaskarżalności po-

stanowień tej treści.

Podkreślić wreszcie trzeba, że unormowanie zawarte w art. 254 § 2

k.p.k. wiąże tylko oskarżonego, ograniczając wyłącznie jego uprawnienie

do zaskarżenia postanowienia wydanego w warunkach określonych w tym

przepisie. Nie wynika z niego jakiekolwiek ograniczenie uprawnienia innych

stron do zaskarżenia na zasadach ogólnych postanowienia rozstrzygają-

cego wniosek oskarżonego. Uprawnień tych stron, gwarantowanych w art.

252 § 1 k.p.k., ustawodawca przepisem art. 254 § 2 k.p.k. w ogóle nie

zmienia.

Wnioski wynikające z przeprowadzonej wykładni nie mogą nasuwać

zastrzeżeń z punktu widzenia zasady równości broni jako standardu postę-

powania karnego, gwarantowanego oskarżonemu Europejską Konwencją

o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (art. 6 ust. 3 d). Je-

dynym rozstrzygnięciem sądu w przedmiocie środków zapobiegawczych

niepodlegającym zaskarżeniu przez oskarżonego jest oddalenie jego wnio-

sku o uchylenie lub zmianę tymczasowego aresztowania złożonego w wa-

runkach innych niż określone w art. 254 § 2 k.p.k. Służące w tej sytuacji

innym stronom, w szczególności prokuratorowi, prawo zaskarżenia posta-

nowienia sądu pozornie tylko narusza zasadę równości broni. Wszak zaża-

18

lenie na postanowienie oddalające taki wniosek oskarżonego może być

wniesione tylko na jego korzyść.

Nie nasuwa wątpliwości zakres zastosowania przepisu art. 254 § 3

k.p.k. Norma w nim zawarta odnosi się do postępowania odwoławczego

inicjowanego zażaleniami stron złożonymi na wszelkie postanowienia sądu

podejmowane w trybie art. 254 § 1 k.p.k., w tym zażaleniami oskarżonego

wnoszonymi na podstawie art. 254 § 2 k.p.k. Wskazuje na to jednoznacz-

nie wykładnia systemowa art. 254 k.p.k., uwzględniająca całą strukturę

przepisu. Gdyby bowiem § 3, regulujący kwestię właściwości i składu sądu

rozpoznającego zażalenie na postanowienie sądu, orzekającego w pierw-

szej instancji miał odnosić się tylko do zażaleń wnoszonych przez oskarżo-

nego w trybie § 2, to tak zawężony zakres normy zostałby odpowiednio wy-

raźnie oznaczony. Rozwiązanie polegające na uregulowaniu kwestii rozpo-

znania zażalenia w odrębnej jednostce redakcyjnej przepisu, stanowiącego

ostatni z jego paragrafów oznacza, iż norma dotyczy wszystkich zażaleń

wnoszonych na postanowienia rozstrzygające wnioski oskarżonego skła-

dane w trybie art. 254 § 1 k.p.k. (argumentum a rubrica).

W kontekście rozstrzyganego zagadnienia prawnego przedstawiona

wyżej wykładnia przepisu art. 254 § 2 k.p.k. uwzględnia ratio legis zmian

wprowadzonych w jego brzmieniu ustawą powołaną na wstępie. Kolejna

ingerencja ustawodawcy w niezbędnym tylko stopniu, w porównaniu ze

stanem prawnym ukształtowanym pierwszą nowelizacją art. 254 k.p.k.

(ustawa z dnia 20 lipca 2000 r. – Dz. U. Nr 62, poz. 717), zmodyfikowała

ogólny wzorzec postępowania odwoławczego co do postanowień w

przedmiocie środków zapobiegawczych. Ograniczona została, jak i w po-

przedniej nowelizacji, do postępowań inicjowanych wnioskami oskarżonych

o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego. W tych ramach, po

pierwsze, uproszczono tok procedur odwoławczych, powierzając rozpo-

znawanie zażalenia temu samemu sądowi (instancja pozioma), orzekają-

19

cemu zawsze w składzie 3 sędziów (oczywiście z ustawowym wyłączeniem

tych, którzy rozpoznali wniosek). Po drugie, co istotne dla podjętej uchwały,

ograniczono w sposób dalej idący, w sprawach „aresztanckich”, uprawnie-

nie do zaskarżenia przez oskarżonego postanowienia oddalającego wnio-

sek o uchylenie lub zmianę tymczasowego aresztowania.

Obserwacja praktyki organów prowadzących postępowania karne

wskazywała, że właśnie korzystanie przez oskarżonych z tego uprawnie-

nia, często w sposób instrumentalny, po to tylko, by w niezmienionym sta-

nie sprawy doprowadzić do kolejnej kontroli odwoławczej przez sąd wyż-

szej instancji, prowadziło do przewlekłości postępowań w ich zasadniczym

przedmiocie. Zmiany wprowadzone ponownie do art. 254 k.p.k., odpowia-

dające uzasadnionym dezyderatom praktyki, zmierzały zatem do popra-

wienia sprawności postępowań karnych (por. uzasadnienie projektu ustawy

– druk sejmowy nr 182 z 2001 r.).

Zmiana treści art. 254 § 2 k.p.k., oznaczająca wycofanie ograniczeń

co do zaskarżalności postanowień wydanych w przedmiocie wniosku o

uchylenie lub zmianę innego niż tymczasowe aresztowanie środka odwo-

ławczego, nie kłóci się z intencją ustawodawcy. Zaskarżalność bowiem nie

tych ostatnich postanowień, lecz oddalających wnioski o uchylenie tymcza-

sowego aresztowania, w istotnym stopniu spowalniała postępowanie karne

(wystąpienie sejmowe posła sprawozdawcy w dniu 12 listopada 2002 r. –

sprawozdanie z 34 posiedzenia Sejmu RP). W tym zatem tylko zakresie

zdecydowano o wprowadzeniu dalej idących ograniczeń zaskarżalności, o

czym świadczy nowe brzmienie art. 254 § 2 k.p.k. Za zupełnie wystarczają-

ce dla usprawnienia rozpoznawania środków odwoławczych od postano-

wień w przedmiocie nieizolacyjnego środka zapobiegawczego uznano

uczynienie instancją odwoławczą sądu, który je wydał (art. 254 § 3 k.p.k.).

20

Zdanie odrębne sędziów SN W. Błusia i Z. Stefaniaka

do uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 29 października 2004 r.,

I KZP 19/04

Oskarżonemu nie przysługuje zażalenie na postanowienie sądu

wydane w przedmiocie jego wniosku o zmianę lub uchylenie innego

niż tymczasowe aresztowanie środka zapobiegawczego.

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów, po rozpoznaniu

wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie wystę-

pującej w orzecznictwie Sądu Najwyższego rozbieżności w wykładni pra-

wa, przyjął, że oskarżonemu przysługuje zażalenie na postanowienie

właściwego organu procesowego (sądu albo prokuratora) wydane w

przedmiocie jego wniosku o zmianę lub uchylenie środka zapobie-

gawczego innego niż tymczasowe aresztowanie.

Zważywszy na to, że w tej kwestii prezentujemy przeciwny pogląd,

który wyraziliśmy i uzasadniliśmy wcześniej w niepublikowanym postano-

wieniu Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2004 r., WZ 6/04 – złożyliśmy

od powołanej wyżej uchwały zdanie odrębne, które wspólnie uzasadniamy,

sygnalizując przy tym ważniejsze powody naszego stanowiska.

Nie ulega wątpliwości, że postanowieniem w przedmiocie środka za-

pobiegawczego jest postanowienie o stosowaniu tego środka lub też od-

mowie jego stosowania, postanowienie o przedłużeniu jego stosowania lub

o odmowie przedłużenia jego stosowania oraz postanowienie o uchyleniu

stosowania środka zapobiegawczego (T. Grzegorczyk: Kodeks Postępo-

wania Karnego. Komentarz, Kraków 2003 s. 657). Takim też orzeczeniem

jest również postanowienie w przedmiocie wniosku oskarżonego złożonego

na podstawie art. 254 § 1 k.p.k., bowiem przedmiotem tego wniosku jest

21

przecież środek zapobiegawczy i to zarówno izolacyjny jak i nieizolacyjny.

Zasygnalizowanego wyżej rozróżnienia postanowień wydawanych w mate-

rii środka zapobiegawczego dokonał ustawodawca, a uczynił tak, między

innymi dlatego, że w różny sposób rozwiązał – naszym zdaniem – kwestie

zaskarżalności wyżej wymienionych orzeczeń. I tak w art. 252 § 1 k.p.k.

ustanowił ogólną regułę stwierdzającą, że na postanowienie w przedmiocie

środka zapobiegawczego przysługuje zażalenie na zasadach ogólnych, z

wyjątkiem postanowienia prokuratora w przedmiocie środka zapobiegaw-

czego, na które przysługuje zażalenie do sądu rejonowego, w którego

okręgu prowadzone jest postępowanie (§ 2 art. 252 k.p.k.). Tak więc na

każde postanowienie o stosowaniu środka zapobiegawczego lub odmowie

jego zastosowania, jego przedłużeniu lub odmowie przedłużenia, zmianie

lub jego uchyleniu służy środek odwoławczy w postaci zażalenia (art. 459 §

2 k.p.k.) w terminie określonym w art. 460 k.p.k. Jak łatwo zauważyć wśród

wymienionych wyżej orzeczeń nie ma postanowień w przedmiocie wniosku

oskarżonego o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego, a to dlate-

go, że ustawodawca, przepisem szczególnym (art. 254 k.p.k.) uregulował

całościowo, odmiennie od zasad ogólnych przewidzianych w art. 252 § 1 i

2 k.p.k., problematykę wniosku oskarżonego o uchylenie lub zmianę środka

zapobiegawczego (por. Z. Świda, glosa do uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 26 listopada 2003 r., I KZP 30/01, Prok. i Pr. 2004, z. 5, s.101 i powo-

łane tam piśmiennictwo). A zatem zgodnie z treścią art. 254 § 1 k.p.k.

oskarżony może w każdym czasie składać wniosek o uchylenie lub zmianę

każdego środka zapobiegawczego. Uprawnienie to odnosi się zarówno do

izolacyjnego jak i nieizolacyjnego środka zapobiegawczego. Jednakże za-

żalenie na postanowienie w przedmiocie wniosku, o którym jest przecież

mowa w § 1 wymienionego wyżej przepisu, przysługuje wyłącznie oskarżo-

nemu i tylko wtedy, gdy wniosek złożono po upływie co najmniej 3 miesięcy

od dnia wydania postanowienia w przedmiocie tymczasowego aresztowa-

22

nia (§ 2 art. 254 k.p.k.). Wskazanie już na wstępie omawianego przepisu,

że zażalenie przysługuje oskarżonemu tylko w warunkach wskazanych w

dalszym fragmencie tej normy oraz odesłanie w końcowej jej części do

uprzedniej decyzji o zastosowaniu tymczasowego aresztowania oznacza,

iż zażalenie nie przysługuje, gdy wniosek dotyczy uchylenia lub zmiany nie-

izolacyjnego środka zapobiegawczego (tak T. Grzegorczyk, op.cit. s. 663,

por. także W. Grzeszczyk, Kodeks Postępowania Karnego. Komentarz,

Warszawa 2003, s. 216; R.A. Stefański w: Z. Gostyński /red./ Kodeks Po-

stępowania Karnego. Komentarz, t. II, Warszawa 2004, s. 83, tenże Za-

skarżalność postanowień w przedmiocie środka zapobiegawczego wyda-

nych na wniosek oskarżonego, Prok. i Pr. 2003, z. 10, s. 147).

W uchwale z dnia 29 października, I KZP 19/04, Sąd Najwyższy do-

konuje wykładni semantycznej treści art. 254 § 2 k.p.k. dowodząc, że wy-

kładnia ta prowadzi do niemożliwych do zaakceptowania rezultatów. Niera-

cjonalność unormowań zawartych w tym przepisie polegać miałaby na tym,

że tylko oskarżony wnioskujący o uchylenie lub zmianę dowolnego środka

zapobiegawczego, wobec którego orzeczono wcześniej w przedmiocie

tymczasowego aresztowania z każdym możliwym skutkiem, uprawniony

byłby do zaskarżenia postanowienia w przedmiocie wniosku. A skoro tak to

przy pomocy wykładni systemowej i funkcjonalnej Sąd Najwyższy dochodzi

do przekonania, że treść przepisu art. 254 § 2 k.p.k. należy rozumieć na-

stępująco: „jeśli w rezultacie rozpoznania wniosku oskarżonego tymczaso-

we aresztowanie nie zostanie uchylone, ani zmienione na inny środek za-

pobiegawczy, to oskarżonemu przysługuje zażalenie tylko wtedy, gdy zło-

żył on wniosek po upływie co najmniej 3 miesięcy od wydania postanowie-

nia o stosowaniu (ewentualnie o dalszym stosowaniu) tymczasowego

aresztowania, albo odmowie uchylenia lub zmiany tego środka.” (s. 14

uzasadnienia uchwały). Rezultat przedstawionej wyżej wykładni jest jak

najbardziej słuszny, jednakże uważamy, że wynikają z niej odmienne niż w

23

przyjętej uchwale wnioski. Wnioski te sprowadzają się do zasygnalizowa-

nego już wcześniej twierdzenia, iż art. 254 k.p.k. w sposób całościowy re-

guluje kwestie związane z wnioskami w przedmiocie środków zapobiegaw-

czych. I tak w § 1 art. 254 k.p.k. ustawodawca określił podmiot (oskarżony)

uprawniony do składania wniosku, termin jego złożenia (w każdym czasie),

przedmiot wniosku (uchylenie lub zmiana każdego środka zapobiegawcze-

go), organ rozstrzygający w przedmiocie wniosku (prokurator, a po wnie-

sieniu aktu oskarżenia do sądu – sąd, przed którym toczy się sprawa) oraz

termin rozpoznania tego wniosku (najpóźniej w ciągu 3 dni). Z kolei § 2 te-

go artykułu stanowi kto może wnieść, i po spełnieniu jakich warunków, za-

żalenie na postanowienie w przedmiocie wniosku. Kwestia ta została

szczegółowo omówiona w uzasadnieniu uchwały. Natomiast zażalenie na

odmowę uwzględnienia wniosku, o którym mowa w art. 254 § 2 k.p.k., roz-

patrywać będzie ten sam sąd, tyle że w składzie trzech sędziów (§ 3 art.

254 k.p.k.). Z powyższego – naszym zdaniem – wynika, że ustawodawca w

sposób celowy i zamierzony przepisem szczególnym uregulował całość

problematyki związanej z wnioskami o uchylenie lub zmianę środka zapo-

biegawczego, w tym również kwestie związane z zaskarżaniem orzeczeń

zapadających w następstwie rozpoznania tych wniosków, odmiennie od

ustanowionych w art. 252 k.p.k. reguł ogólnych zaskarżania orzeczeń w

przedmiocie zapadłych w przedmiocie środków zapobiegawczych.

Jednocześnie pragniemy zwrócić uwagę na fakt, że prezentowane

przez nas rozumienie treści przepisów art. 252 k.p.k. i art. 254 k.p.k. ogra-

nicza wprawdzie możliwość zaskarżania orzeczeń w przedmiocie wnio-

sków o uchylenie lub zmianę nieizolacyjnych środków zapobiegawczych,

dając to uprawnienie, po spełnieniu określonych ustawą warunków, oskar-

żonym wobec których stosuje się najbardziej dolegliwy środek zapobie-

gawczy jakim jest tymczasowe aresztowanie, to jednak wyklucza sytuację,

w której oskarżeni wobec których zastosowano nieizolacyjne środki zapo-

24

biegawcze, korzystają ze zdecydowanie większych uprawnień od oskarżo-

nych pozbawionych wolności.