III CZP 33/04

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 28 października 2004 r., III CZP

33/04

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

Sędzia SN Helena Ciepła

Sędzia SN Maria Grzelka (sprawozdawca)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W.

przy uczestnictwie Gabrieli S. i Wiesława S. o wpis hipoteki przymusowej do działu

IV księgi wieczystej Sądu Rejonowego w Chorzowie nr (...), po rozstrzygnięciu

w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 28 października 2004 r., przy

udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2004 r.,

III CZP 1/04:

„Czy doręczona zobowiązanemu decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

ustalająca wysokość należności z tytułu składek, może być podstawą wpisu hipoteki

przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej

zobowiązanego i jego małżonka ?"

podjął uchwałę:

Doręczona dłużnikowi decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

ustalająca wysokość należności z tytułu składek, stanowi podstawę wpisu

w księdze wieczystej hipoteki przymusowej na nieruchomości będącej

przedmiotem współwłasności łącznej dłużnika i jego małżonka.

Uzasadnienie

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy sprawy z wniosku Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych o wpis do księgi wieczystej hipoteki przymusowej na

nieruchomości stanowiącej przedmiot ustawowej wspólności majątkowej

małżonków Wiesława i Gabrieli S. Zobowiązanym z tytułu składek na Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych był Wiesław S. i jemu

została doręczona decyzja ustalająca wysokość zaległości składkowych. Zgodnie

z żądaniem wniosku, decyzja ta miała stanowić podstawę wpisu hipoteki

przymusowej.

Sąd Rejonowy w Chorzowie postanowieniem z dnia 9 lipca 2003 r. oddalił

wniosek. Wskazał na art. 787 k.p.c. oraz powołał się na uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 8 listopada 2000 r., III CZP 33/00 (OSNC 2001, nr 4, poz. 55)

i stwierdził, że wpis hipoteki przymusowej na nieruchomości będącej majątkiem

wspólnym małżonków S. byłby możliwy dopiero po wystawieniu przez Zakład

Ubezpieczeń Społecznych tytułu wykonawczego przeciwko dłużnikowi z klauzulą

wykonalności opiewającą na jego współmałżonka lub chociażby z informacją

o małżonku dłużnika.

Sąd Okręgowy w Katowicach, przy rozpoznawaniu apelacji wnioskodawcy,

powziął wątpliwość, czy doręczona decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o określeniu wysokości należności składkowych, wydana przeciwko

zobowiązanemu do zapłaty płatnikowi, jest podstawą do dokonania wpisu hipoteki

przymusowej na nieruchomości będącej przedmiotem współwłasności łącznej

dłużnika i jego małżonka. Tę wątpliwość, postanowieniem z dnia 27 listopada

2003 r., przedstawił na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu.

Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że z przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych wynika solidarna odpowiedzialność małżonków majątkiem wspólnym

z tytułu składek, których płatnikiem jest jeden z małżonków, co usprawiedliwia

uzyskanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych hipoteki przymusowej na

nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego

małżonka. Wymaga to jednak legitymowania się tytułem wykonawczym

w rozumieniu przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, wydanym

przeciwko zobowiązanemu, jak i przeciwko jego małżonkowi, względnie ostateczną

decyzją określającą wysokość zaległości składkowych wydaną także przeciwko

małżonkowi dłużnika i jemu doręczoną. Przyjęcie stanowiska odmiennego

pozbawiałoby małżonka dłużnika w postępowaniu administracyjnym jakiejkolwiek

ochrony prawnej w zakresie możności kwestionowania decyzji określającej

wysokość zaległości składkowych, w postępowaniu wieczystoksięgowym zaś

sprowadzałoby się praktycznie do uprawnień czysto formalnych. Tego rodzaju brak

ochrony prawnej mógłby budzić wątpliwości w świetle przepisów Konstytucji

i dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego, w tym uchwały z dnia 8

października 2003 r. III CZP 68/03 (OSNC 2004, nr 12, poz. 191), dotyczącej

wymogu istnienia tytułu wykonawczego wydanego przeciwko obojgu małżonkom

jako podstawy wpisu hipoteki przymusowej zabezpieczającej należności podatkowe

przypadające od jednego z nich. Mając to na względzie, a ponadto zważając, że

spójność postępowania o wpis z wniosków opartych na orzeczeniach sądowych i na

orzeczeniach administracyjnych wymagałaby jednakowej podstawy wpisu, Sąd

Okręgowy stwierdził jednak, iż z przepisów o ubezpieczeniach społecznych nie

wynika, aby doręczenie decyzji dotyczyło także małżonka zobowiązanego.

Sąd Najwyższy przy rozpoznawaniu tego zagadnienia prawnego powziął,

wyrażoną w zagadnieniu przedstawionym do rozstrzygnięcia składowi

powiększonemu, wątpliwość, czy doręczona zobowiązanemu decyzja Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, ustalająca wysokość należności z tytułu składek, może

być podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot

współwłasności łącznej zobowiązanego i jego małżonka.

Za punkt wyjścia Sąd Najwyższy przyjął stwierdzenie, że sytuacja prawna

małżonka osoby, na której ciążą zobowiązania z tytułu składek należnych

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, nie wykazuje zasadniczego zróżnicowania co

do ustanowienia hipoteki przymusowej w porównaniu z sytuacją małżonka osoby

zobowiązanej z tytułu podatków. Zarówno bowiem w art. 26 ust. 3 i 3a pkt 2 ustawy

z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137,

poz. 887 ze zm. – dalej: "u.s.u.s."), jak i w art. 34 § 1 i 3 pkt 2 w związku z art. 35 §

2 pkt 1b ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137,

poz. 926 ze zm. – dalej: "Ord.pod.") ustanowione zostało prawo Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, względnie Skarbu Państwa i jednostki samorządu

terytorialnego, do hipoteki przymusowej na nieruchomościach stanowiących

przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego małżonka oraz określona została

podstawa wpisu w postaci doręczonej decyzji. Jednocześnie, w świetle art. 26 i 29

Ordynacji podatkowej oraz w związku z odesłaniem w art. 31 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, zarówno w odniesieniu do podatków, jak i należności

składkowych, obowiązuje zasada odpowiedzialności podatnika (płatnika składek)

pozostającego w związku małżeńskim jego majątkiem osobistym oraz majątkiem

wspólnym dłużnika i jego małżonka.

Mając to na względzie i nie negując słuszności zaspokajania roszczeń

z zobowiązań publicznoprawnych z majątku wspólnego małżonków w sytuacji, w

której dłużnikiem jest jeden z nich, skład przedstawiający zagadnienie prawne

zwrócił uwagę na rozbieżność poglądów co do wykładni przytoczonych przepisów

w kwestii zabezpieczenia małżonkowi dłużnika ochrony jego interesu w toku całego

postępowania o wpis. Wskazał, że w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego

2004 r., III CZP 109/03 ("Biuletyn SN" 2004, nr 2, s. 2) stwierdzono, iż podstawą

wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości wspólnej podatnika i jego małżonka

może być decyzja doręczona wyłącznie podatnikowi. W ten sposób została uznana

za nieaktualną dotychczasowa linia orzecznictwa zmierzająca do ograniczenia

i ochrony odpowiedzialności małżonka podatnika majątkiem wspólnym. W uchwale

z dnia 24 lutego 2004 r., III CZP 121/03 ("Biuletyn SN" 2004, nr 2, s. 6) Sąd

Najwyższy przyjął natomiast, że doręczona zobowiązanemu decyzja Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, ustalająca wysokość należności z tytułu składek, nie

może być podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej

przedmiot współwłasności łącznej zobowiązanego i jego małżonka. Dostrzegając

podobieństwo unormowań hipoteki przymusowej w Ordynacji podatkowej i ustawie

o systemie ubezpieczeń społecznych, skład orzekający Sądu Najwyższego

w przedstawionym zagadnieniu zauważył jednak, że w przepisach tej ostatniej

ustawy nie nastąpiło zwężenie pojęcia strony, co przyjął Sąd Najwyższy w uchwale

z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 109/03. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Hipoteka przymusowa na nieruchomości stanowiącej przedmiot

współwłasności łącznej dłużnika i jego małżonka dla zabezpieczenia należności

z tytułu składek, znajdująca podstawę w doręczonej decyzji określającej wysokość

składek, uregulowana została w art. 26 ust. 3, 3a pkt 2 i ust. 4 u.s.u.s., w brzmieniu

nadanym ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 241, poz.

2074). (...) Przepisy te są wyrazem przyjętej w ustawie z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych zasady odpowiedzialności majątkiem

wspólnym małżonków za należności składkowe, których dłużnikiem jest jeden

z nich.

Analogiczne unormowanie zawiera ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. –

Ordynacja podatkowa w art. 34 § 1 i § 3 pkt 2 oraz art. 35 § 2 pkt 1a w brzmieniu

nadanym ustawą z dnia 12 września 2002 r. o zmianie ustawy – Ordynacja

podatkowa i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 169, poz. 1387) (...) Regułę

odpowiedzialności majątkiem wspólnym podatnika i jego małżonka za zobowiązania

podatkowe jednego z małżonków określa art. 29 § 1 Ord.pod., zgodnie z którym,

w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność

podatnika obejmuje majątek osobisty podatnika oraz majątek wspólny podatnika

i jego małżonka. Przepis ten, na podstawie art. 31 u.s.u.s., ma odpowiednie

zastosowanie w prawie ubezpieczeń społecznych.

Przytoczone uregulowania są przykładem przepisów szczególnych,

przewidujących nieostateczną decyzję administracyjną jako podstawę wpisu

hipoteki przymusowej, o których mowa w art. 110 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze

zm. – dalej: "u.k.w.h."). Taka hipoteka jest hipoteką kaucyjną (art. 111 u.k.w.h.),

której ustanowienie nie jest sposobem egzekucji, a jej celem nie jest realizacja

wierzytelności. Do egzekucji z obciążonej nieruchomości wymagany jest tytuł

wykonawczy (art. 26 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji, jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. nr 110, poz. 968 ze zm. –

dalej: „u.p.e.a.”), a w przypadku nieruchomości stanowiącej majątek wspólny

zobowiązanego i jego małżonka, tytuł wystawiony na oboje małżonków (art. 27c

u.p.e.a.). Hipoteka przymusowa, powstała w wyniku wpisu dokonanego na

podstawie doręczonej decyzji, określającej wysokość należnego świadczenia,

stanowi środek zabezpieczenia interesów fiskalnych Państwa i jednostek

samorządu terytorialnego, względnie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przed

możliwością „ucieczki” nierzetelnego dłużnika – polegającej na zbyciu

nieruchomości przed upływem terminu do odwołania od decyzji lub przed

wyczerpaniem trybu odwoławczego – spod przymusowego zaspokojenia się

uprawnionego z nieruchomości. Po przekształceniu w hipotekę przymusową zwykłą

– co następuje na podstawie tytułu wykonawczego – staje się gwarantem realizacji

wierzytelności w stosunku do każdoczesnego właściciela nieruchomości.

Obok hipoteki przymusowej kaucyjnej w prawie podatkowym i w prawie

ubezpieczeń społecznych przewidziana jest hipoteka przymusowa zwykła, dla

powstania której wymagany jest tytuł wykonawczy (art. 35 § 2 Ord.pod., art. 109

ust. 1 u.k.w.h.). W świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego (por.

postanowienie z dnia 28 marca 1995 r., I CR 2/95, nie publ., uchwała z dnia 18

maja 1995 r., III CZP 63/95, OSNC 1995, nr 10, poz. 142, uzasadnienie uchwały

z dnia 20 czerwca 2001 r., III CZP 34/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 3) podstawę wpisu

hipoteki przymusowej zwykłej mogą stanowić tytuły wykonawcze wydane zarówno

w sądowym, jak i administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym; te ostatnie nie

wymagają zaopatrywania ich w sądową klauzulę wykonalności (por. uzasadnienie

uchwały z dnia 18 września 2002 r., III CZP 49/02, OSNC 2003, nr 9, poz. 115).

Odnośnie do hipoteki przymusowej zabezpieczającej należności podatkowe

z istniejących zobowiązań, mającej obciążać nieruchomość wspólną

zobowiązanego i jego małżonka, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 października

2003 r., III CZP 68/03 orzekł, że administracyjny tytuł wykonawczy musi być

wystawiony na oboje małżonków. Wyrażając aprobatę dla powyższego stanowiska

należy stwierdzić, że ze względu na podobieństwo uregulowań znajduje ono w pełni

zastosowanie także do tytułu wykonawczego stanowiącego podstawę wpisu

hipoteki przymusowej zabezpieczającej należności składkowe.

Konkludując, na tle Ordynacji podatkowej i ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, w odniesieniu do należności podatkowych lub składkowych

funkcjonują dwa rodzaje hipoteki przymusowej, różniące się co do podstawy wpisu

oraz treścią. Pierwsza, która powstaje na podstawie decyzji nieostatecznej, ale

doręczonej, będąca hipoteką kaucyjną, oraz druga, która powstaje na podstawie

administracyjnego tytułu wykonawczego i jest hipoteką zwykłą.

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy pierwszej z wymienionych

rodzajów hipoteki. (...)

Decyzja ostateczna, określająca wysokość należności podatkowych lub

składkowych nie została przewidziana w Ordynacji podatkowej i w ustawie

o systemie ubezpieczeń społecznych jako podstawa wpisu hipoteki przymusowej na

nieruchomości wspólnej zobowiązanego (dłużnika) i jego małżonka. Wprawdzie

w art. 110 u.k.w.h. znalazło się „upoważnienie” do objęcia przepisami szczególnymi

także decyzji ostatecznej, na co wskazuje zwrot „chociażby nie była ostateczna”, to

jednak Ordynacja podatkowa ani ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie

wymieniają innej decyzji oprócz „doręczonej”. Również nie byłoby możliwe

wnioskowanie o decyzji ostatecznej na podstawie rozumowania, że skoro

uwzględnia się, jako źródło wpisu, decyzję nieostateczną, to tym bardziej powinno

się uwzględniać decyzję ostateczną. Decyzja ostateczna nie została przewidziana

w art. 111 u.k.w.h. jako podstawa hipoteki kaucyjnej, zatem trzeba by uznać, że

uprawnia ona do wpisu hipoteki zwykłej. Zasadnicze różnice pomiędzy hipoteką

kaucyjną i zwykłą, rzutujące w istotny sposób na sytuację prawną właściciela

nieruchomości, wykluczają możliwość przyjęcia w drodze wykładni, że decyzja,

która stała się ostateczna po doręczeniu tylko zobowiązanemu (dłużnikowi), stanowi

podstawę wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości wspólnej małżonków.

Ostateczna decyzja stanowi podstawę administracyjnego tytułu

wykonawczego (art. 27 u.p.e.a.). Dopiero ten tytuł, obejmujący oboje małżonków

(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2003 r., III CZP 68/03),

może stanowić podstawę wpisu hipoteki przymusowej obciążającej nieruchomość

wspólną. Hipoteka ustanowiona na podstawie tytułu wykonawczego jest hipoteką

zwykłą (art. 111 a contrario u.k.w.h.). Źródłem materialnoprawnym

odpowiedzialności majątkowej współmałżonka jest art. 29 § 1 Ord.pod.,

przewidujący odpowiedzialność współmałżonka z majątku wspólnego za dług po

jego powstaniu. Nie jest to odpowiedzialność osobista, lecz sui generis

odpowiedzialność rzeczowa. W postępowaniu wszczętym w wyniku wydania

administracyjnego tytułu wykonawczego małżonkowi dłużnika przysługuje prawo

zgłaszania zarzutów do organu egzekucyjnego (art. 27 § 1 pkt 9 u.p.e.a.). Jeśli

wystawienie tytułu wykonawczego służyć ma jedynie ustanowieniu hipoteki

przymusowej, a nie egzekucji z nieruchomości, należy przyjąć, że w przypadku

należności składkowych organem egzekucyjnym pozostaje Zakład Ubezpieczeń

Społecznych (art. 19 § 4 u.p.e.a.). W zarzutach małżonek zobowiązanego

(dłużnika) może podjąć obronę przed egzekucją z majątku wspólnego (art. 33 i 34

u.p.e.a.).

Zarówno art. 26 ust. 3a pkt 2 u.s.u.s., jak i art. 34 § 3 pkt 2 Ord.pod. weszły

w życie z dniem 1 stycznia 2003 r. Wcześniej, bo z dniem 5 czerwca 2001 r.,

w wyniku zmiany art. 34 Ord.pod., wprowadzonej ustawą z dnia 11 kwietnia 2001 r.

(Dz.U. Nr 39, poz. 459), przestała istnieć instytucja hipoteki ustawowej, w wyniku

zaś dodania do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przepisu art. 27c (art.

1 pkt 25 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o zmianie ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 125 poz. 1368) oraz dopuszczenia

w postępowaniu administracyjnym egzekucji z nieruchomości (art. 1a pkt 12

u.p.e.a., jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 110, poz. 968) stało się niewątpliwym, że

obecnie prowadzenie egzekucji administracyjnej z nieruchomości wspólnej

podatnika i jego małżonka jest dopuszczalne i nie wymaga nadawania sądowej

klauzuli wykonalności administracyjnemu tytułowi wykonawczemu (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2002 r., III CZP 49/02). (...)

Z przepisów art. 24 ust. 3 i 3a u.s.u.s. oraz art. 34 pkt 2 Ord.pod. wynika

jasno, że hipoteka przymusowa z tytułu zobowiązań podatkowych i z tytułu

należności wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przypadających od osób

pozostających w związku małżeńskim, może powstać na podstawie nieostatecznej

decyzji, oraz że hipoteka przymusowa na tej podstawie powstać może na

nieruchomości stanowiącej przedmiot współwłasności łącznej dłużnika i jego

małżonka. (...)

Odnosząc wątpliwości związane z zagwarantowaniem małżonkowi dłużnika

jego praw do problematyki doręczeń, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że przepisy

Ordynacji podatkowej i ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie udzielają

wprost odpowiedzi na pytanie, komu decyzja powinna być doręczona; czy tylko

zobowiązanemu (dłużnikowi), czy także jego małżonkowi.

W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażone zostały na

ten temat dwa poglądy.

W uchwale z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 109/03, Sąd Najwyższy stwierdził,

że podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot

współwłasności łącznej podatnika i jego małżonka może być decyzja ustalająca

wysokość zobowiązania podatkowego doręczona wyłącznie podatnikowi. (...)

W uchwale z dnia 24 lutego 2004 r., III CZP 121/03, Sąd Najwyższy, przyjął

natomiast, że doręczona zobowiązanemu decyzja Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, ustalająca wysokość należności z tytułu składek, nie może być

podstawą wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej przedmiot

współwłasności łącznej zobowiązanego i jego małżonka. Sąd Najwyższy wskazał,

że decyzja ustalająca wysokość należności z tytułu składek nie stanowi tytułu

wykonawczego w rozumieniu art. 109 u.k.w.h., wobec czego nie może być

podstawą wszczęcia administracyjnego postępowania egzekucyjnego. (...)

W postępowaniu podatkowym rozstrzygnięcie kwestii doręczenia decyzji

ustalającej wysokość należności z istniejących zobowiązań nie wymaga

odwoływania się do argumentów opartych na wykładni przepisów

materialnoprawnych pod kątem zapewnienia małżonkowi zobowiązanego ochrony

jego praw; zajęcie stanowiska możliwe jest na podstawie przepisów formalnych.

Z art. 145 Ord.pod. i art. 188 k.p.a. w związku z art. 3 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 14

pkt 6 ustawy z dnia15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (jedn. tekst:

Dz.U. z 2001 r. Nr 14, poz.17) wynika, że decyzje doręcza się stronie, (jej

przedstawicielowi lub pełnomocnikowi) oraz prokuratorowi i Rzecznikowi Praw

Obywatelskich, jeżeli przystąpią do postępowania podatkowego. Zgodnie z art. 133

Ord.pod., stroną w postępowaniu podatkowym jest podatnik, płatnik, inkasent lub

ich następca prawny, a także osoby trzecie, o których mowa w art. 110-117, ze

względu na swój interes prawny żądające czynności organu podatkowego, do

których czynność tego organu się odnosi lub których interesu prawnego działanie

organu podatkowego dotyczy, a także inna osoba, jeżeli zgodnie z przepisami

prawa podatkowego przed powstaniem obowiązku podatkowego ciążą na niej

szczególne obowiązki lub zamierza skorzystać z uprawnień wynikających z tego

prawa. W świetle przytoczonych przepisów stroną postępowania podatkowego nie

jest każdy, kto ma w tym interes prawny, lecz tylko ten, kto został wyraźnie

oznaczony w art. 133 § 1 Ord.pod. oraz ten, kto został wymieniony w art. 133 § 2 i 3

Ord.pod. Małżonek podatnika, którego dotyczy ustalone zobowiązanie podatkowe,

nie został zaliczony w art. 133 Ord.pod. do grona podmiotów będących stroną

postępowania podatkowego. Wobec tego nie doręcza się mu decyzji ustalającej

wysokość zobowiązania podatkowego, stanowiącej podstawę wpisu hipoteki

przymusowej na nieruchomości objętej wspólnością ustawową podatnika i jego

małżonka.

Uzasadnieniem dla takiego rozwiązania jest konstrukcja majątkowej

wspólności ustawowej małżonków przewidziana w art. 31 k.r.o. oraz zasada –

przyjęta także na gruncie zobowiązań publicznoprawnych – zaspokajania się

wierzycieli z majątku wspólnego małżonków w sytuacji, w której dłużnikiem jest

jeden z nich. Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 5 lutego

2004 r., III CZP 109/03. Gdyby uznać, że materialne przesłanki odpowiedzialności

małżonka nie usprawiedliwiają wyeliminowania go z kręgu podmiotów, którym

decyzja powinna być doręczona, znaczenie przesądzające w kwestii procesowej

doręczeń należałoby przyznać brzmieniu art. 133 Ord.pod.

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie zawiera odesłania do

Ordynacji podatkowej ani w części dotyczącej instytucji strony, ani co do doręczeń.

Stosownie do art. 123 u.s.u.s., w tym zakresie znajdują zastosowanie art. 28 i 40

k.p.a., które stanowią, że decyzje doręcza się stronom, a stroną jest każdy, czyjego

interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie. W ustawie o systemie

ubezpieczeń społecznych nie nastąpiło zwężenie pojęcia strony do niektórych tylko,

enumeratywnie wymienionych podmiotów mających interes prawny. W tym

szerokim rozumieniu pojęcia strony małżonek płatnika składek, pozostający

z dłużnikiem w ustroju majątkowym wspólności ustawowej, posiadający wspólną

z nim nieruchomość podlegającą obciążeniu hipoteką przymusową, mieściłby się

wówczas, gdyby miał obiektywną potrzebę ochrony prawnej wywołaną naruszeniem

jego sfery prawnej.

Taka potrzeba nie istnieje. Sfera praw właścicielskich małżonka dłużnika nie

doznaje naruszenia ani w wyniku wydania decyzji ustalającej wysokość należności

składkowych, ani – w szczególności – przez ustanowienie hipoteki przymusowej

kaucyjnej na podstawie tej decyzji.

Istota hipoteki wyraża się w możności dochodzenia przez wierzyciela

zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością

i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości (art.

65 u.k.w.h.). Wierzyciel hipoteczny może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości

obciążonej hipoteką bez względu na ograniczenie odpowiedzialności dłużnika

wynikające z prawa spadkowego (art. 74 u.k.w.h.). Z wpisem hipoteki wiążę się,

jeśli chodzi o odpowiedzialność z nieruchomości, domniemanie istnienia

wierzytelności zabezpieczonej (art. 71 u.k.w.h.). Jest ono źródłem

odpowiedzialności rzeczowej nabywcy nieruchomości niebędącego dłużnikiem

osobistym oraz prawną podstawą uzyskania przez wierzyciela hipotecznego tytułu

wykonawczego przeciwko nabywcy w celu prowadzenia egzekucji z nieruchomości.

Generalnie, ustanowienie hipoteki stwarza stan swoistej „egzekwowalności”

roszczenia z nieruchomości, różniący się niekorzystnie od sytuacji prawnej

właściciela nieruchomości w przypadku nieistnienia hipoteki.

Hipoteka przymusowa na podstawie doręczonej decyzji składkowej nie

powoduje tego rodzaju skutków prawnych. Jako hipoteka kaucyjna nie stwarza

domniemania istnienia wierzytelności zabezpieczonej (art. 105 u.k.w.h.), nie

stanowi też źródła odpowiedzialności małżonka dłużnika z majątku wspólnego ani

prawnej podstawy wystawienia tytułu wykonawczego przeciwko małżonkowi.

Podstawą tą – jak wyżej wskazano – jest art. 29 Ord.pod. w związku z art. 31

u.s.u.s. Sam wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej w niczym nie zmienia sfery

prawnej małżonka dłużnika. W szczególności, nie wpływa na zasadę jego

odpowiedzialności ani na możność skierowania przeciwko niemu egzekucji

z nieruchomości wspólnej. Zagrożenie dla małżonka w postaci ewentualności

uszczuplenia jego prawa własności płynie z zasady odpowiedzialności sui generis

rzeczowej za dług współmałżonka, a nie z faktu ustanowienia hipoteki przymusowej

kaucyjnej. Zagrożenie to realizuje się na podstawie tytułu wykonawczego przeciwko

małżonkowi, a nie decyzji ustalającej wysokość należności składkowych, która

tytułem wykonawczym nie jest.

Mając powyższe na względzie należało przyjąć, że na etapie wydania decyzji

ustalającej wysokość należności z tytułu składek nie istnieje potrzeba udzielenia

małżonkowi dłużnika ochrony prawnej w postaci umożliwienia mu

zakwestionowania decyzji przez jej doręczenie. Interes prawny małżonka wyraża

się w uchronieniu wspólnej nieruchomości od egzekucji na poczet zaspokojenia

wierzytelności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przysługującej do

współmałżonka. Powstaje on w momencie wystawienia administracyjnego tytułu

wykonawczego w celu wszczęcia postępowania egzekucyjnego z nieruchomości

wspólnej względnie ustanowienia na niej hipoteki przymusowej zwykłej.

Zainteresowanie małżonka tym, żeby dłużnik nie miał długu wobec Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, względnie, żeby dług ten był mniejszy, podobnie jak

ewentualne niekorzystne postrzeganie małżonka dłużnika w obrocie gospodarczym

w wyniku ustanowienia na nieruchomości wspólnej hipoteki przymusowej kaucyjnej,

dotyka faktycznego interesu małżonka, a nie jego interesu prawnego.

Jak z powyższego wynika, mimo odmiennego uregulowania w Ordynacji

podatkowej i ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych instytucji strony

postępowania administracyjnego, obydwie ustawy pozwalają na jednolite

stanowisko co do niedoręczania małżonkowi zobowiązanego (dłużnika) decyzji

ustalającej wysokość określonych należności, będącej podstawą wpisu hipoteki

przymusowej obciążającej nieruchomość wspólną.

Reasumując, sytuację prawną małżonka dłużnika określa brak osobistej

odpowiedzialności z tytułu składek, będący następstwem nieistnienia zobowiązania

pomiędzy Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i tym małżonkiem oraz zasada

ponoszenia sui generis rzeczowej odpowiedzialności, która uaktualnia się

w postępowaniu egzekucyjnym. Ustanowienie hipoteki przymusowej kaucyjnej nie

czyni małżonka odpowiedzialnym osobiście ani rzeczowo i nie prowadzi samo

w sobie do uszczuplenia jego własności. W związku z tym małżonek dłużnika nie

ma interesu prawnego w kwestionowaniu decyzji stanowiącej podstawę

ustanowienia hipoteki. Decyzja taka w stosunku do niego nie podlega doręczeniu.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy, działając na podstawie art. 61 § 1

ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz. 2052),

podjął uchwałę, jak na wstępie.