III CZP 56/04

Uchwała z dnia 28 października 2004 r., III CZP 56/04

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Antoni Górski

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Brygidy O. przeciwko Markowi N. o

rozwód, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 28

października 2004 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra

Wiśniewskiego, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny we

Wrocławiu postanowieniem z dnia 2 czerwca 2004 r.:

„Czy w wypadku ponownego zawarcia małżeństwa przez jedną ze stron

procesu rozwodowego, w którym wadliwie stwierdzono prawomocność orzeczenia

rozwodowego dopuszczalne jest rozpoznanie apelacji od tego wyroku złożonej

przez drugą stronę?"

podjął uchwałę:

Jeżeli po wadliwie stwierdzonej prawomocności wyroku rozwodowego

jeden z małżonków zawarł nowy związek małżeński, a obie strony nowego

związku o tej wadliwości nie wiedziały, apelacja od wyroku w części

orzekającej rozwód staje się niedopuszczalna.

Uzasadnienie

(...) Wyrokiem zaocznym z dnia 19 stycznia 2001 r. Sąd Okręgowy w Opolu

orzekł rozwód małżeństwa Brygidy i Marka N. z winy pozwanego. W dalszej części

wyroku Sąd Okręgowy orzekł o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej

względem małoletnich dzieci stron oraz o ich alimentacji, a także o alimentach na

rzecz powódki. Wyrokiem tzw. ocznym z dnia 22 listopada 2001 r. Sąd Okręgowy

utrzymał w mocy zaskarżony wyrok zaoczny, z wyjątkiem tej części, która

obejmowała rozstrzygnięcie o alimentach na rzecz powódki. W tej części, wobec

cofnięcia powództwa, postępowanie uległo umorzeniu.

Apelację pozwanego, która do Sądu Okręgowego wpłynęła w dniu 28 kwietnia

2003 r. Sąd odrzucił postanowieniem z dnia 12 maja 2003 r. jako spóźnioną.

Postanowieniem z dnia 17 lipca 2003 r. Sąd Apelacyjny uchylił to postanowienie

powodowany tym, że w dacie wyrokowania pozwany był pozbawiony wolności.

Okoliczność ta była znana Sądowi Okręgowemu, należało zatem doręczyć

pozwanemu odpis wyroku z uzasadnieniem za pośrednictwem zakładu karnego z

jednoczesnym pouczeniem o terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia, z

tym skutkiem, że dopiero od tego dnia rozpocznie bieg termin do wniesienia

apelacji. Tymczasem w dniu 12 lipca 2002 r. Sąd wydał powódce odpis wyroku

rozwodowego ze stwierdzeniem prawomocności, a dnia 24 maja 2003 r. zawarła

ona ponowny związek małżeński. Postanowienie Sądu Apelacyjnego w przedmiocie

odrzucenia apelacji pozwanego Sąd doręczył powódce dnia 6 sierpnia 2003 r.

W uzasadnieniu przedstawionego pytania, nawiązując do uregulowania

zawartego w artykułach 170 i 400 k.p.c., Sąd Apelacyjny stwierdził, że każdy z tych

przepisów reguluje następstwa stwierdzonej, a następnie zniweczonej – już po

zawarciu nowego związku małżeńskiego – prawomocności wyroku rozwodowego,

podczas gdy „w rozważanym przypadku wyrok rozwodowy, nigdy nie był

prawomocny”. Mogłoby to, w przekonaniu Sądu Apelacyjnego, oznaczać

dopuszczalność kwestionowania wyroku orzekającego rozwód, co – w razie

uchylenia lub zmiany tego wyroku – prowadziłoby do ochrony związku

bigamicznego. Sąd Apelacyjny wskazał także na możliwość takiej oceny

rozważanego przypadku, która prowadziłaby do zwężenia kontroli zasadności

orzeczenia rozwodowego do rozstrzygnięć innych niż samo rozwiązanie

małżeństwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 18 Konstytucji, małżeństwo rozumiane jako związek kobiety

i mężczyzny pozostaje pod ochroną państwa. Powołany przepis jest wyrazem

uznanej w polskim systemie prawnym zasady trwałości związku małżeńskiego, w

myśl której ustanie związku małżeńskiego może nastąpić tylko w ściśle określonych

przypadkach, istnienie zaś związku małżeńskiego stanowi trwałą przeszkodę

zawarcia nowego związku. Konsekwentnie, ochronie podlega także nowy związek

małżeński, jeżeli poprzedni ustał z przyczyn naturalnych – śmierci współmałżonka

bądź na skutek prawomocnie orzeczonego unieważnienia lub rozwodu. Przeszkoda

zawarcia nowego związku małżeńskiego odpada także w razie ustalenia

nieistnienia małżeństwa.

Samoistną przyczyną ustania związku małżeńskiego stanowi także

przewidziane w art. 55 § 1 k.r.o. domniemanie będące następstwem uznania

jednego z małżonków za zmarłego. W myśl § 2 tego artykułu, domniemanie to

wyraża się zniesieniem względem małżonka, który nie został uznany za zmarłego,

zakazu zawierania drugiego małżeństwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3

lutego 1970 r., II CR 517/69, OSNCP 1971, nr 2, poz. 26). Z chwilą zawarcia przez

niego drugiego małżeństwa, małżeństwo poprzednie ustaje zarówno wtedy, gdy

oboje małżonkowie byli w dobrej wierze, jak i wtedy, gdy w dobrej wierze było tylko

jedno z nich, albowiem to drugie małżeństwo może zostać unieważnione tylko

wówczas, gdy oboje małżonkowie byli w złej wierze (art. 55 § 2 zdanie drugie

k.r.o.). Później powzięta wiedza, że uznany za zmarłego żyje, nie ma wobec tego

wpływu na ważność nowego małżeństwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14

lutego 1964 r., I CR 996/62, OSNCP 1965, nr 4, poz. 59).

Na gruncie prawa procesowego zasada ochrony drugiego małżeństwa

znajduje wyraz w uregulowaniach zwartych w art. 170 i 400 k.p.c. Pierwszy z tych

przepisów wyłącza możliwość przywrócenia terminu do złożenia środka

odwoławczego od wyroku orzekającego unieważnienie małżeństwa lub rozwód albo

ustalającego nieistnienie małżeństwa, jeżeli choćby jedna ze stron zawarła po

uprawomocnieniu się wyroku nowy związek małżeński. W tych samych warunkach

skarga o wznowienie postępowania jest, zgodnie z art. 400 k.p.c., niedopuszczalna.

Ochrona bigamicznego małżeństwa stanowi także przedmiot ocen

wyrażanych w judykaturze. W postanowieniu z dnia 17 listopada 1981 r., I CZ

119/81 (OSNCP 1982, nr 5-6, poz. 83) wydanym w sprawie o unieważnienie

małżeństwa bigamicznego toczącej się równolegle ze sprawą rozwodową, Sąd

Najwyższy wyraził zapatrywanie, że postępowanie w takiej sprawie podlega

zawieszeniu na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c., jeżeli sąd nabierze

uzasadnionego przekonania, że istnieją widoki na rozwiązanie małżeństwa w

zawisłym już sporze o rozwód, a drugi, bigamiczny związek, funkcjonuje w sposób

odpowiadający podstawowym wymaganiom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Wykorzystanie w takiej sytuacji możliwości konwalidacji bigamicznego związku

małżeńskiego pozwala uniknąć obiektywnie zbędnych czynności związanych z

ponownym zawieraniem związku małżeńskiego przez te same osoby oraz

dokonywaniem dodatkowych wpisów w urzędzie stanu cywilnego. Za realne uznał

Sąd Najwyższy utrzymanie się związku bigamicznego jako należycie

funkcjonującego, jeżeli ma miejsce żądanie oddalenia powództwa o unieważnienie

związku, wychowanie dziecka z bigamicznego związku i, ewentualnie, oczekiwanie

na kolejne urodzenie dziecka z tego związku.

Omawiane przesłanki trwałości drugiego związku małżeńskiego, mające swe

źródło w powołanych przepisach prawa materialnego i procesowego, są wspólne

także dla przypadku, gdy do zawarcia nowego związku małżeńskiego doszło po

wadliwie stwierdzonej prawomocności wyroku rozwodowego, jakkolwiek następstwa

takiego zdarzenia ustawodawca nie przewidział. Rozwiedziony małżonek, który w

dobrej wierze zawarł nowy związek małżeński i powziął następnie wiadomość, że

orzeczenie rozwodu nie uprawomocniło się, jest w takiej samej sytuacji, jak

pozostający już w nowym związku małżonek, który dowiaduje się, że jego uznany

za zmarłego współmałżonek żyje. W obu przypadkach zachodzi odmienność

rodzajowa przyczyn, ale skutek każdej z nich jest taki sam i wyraża się

przekonaniem, że przeszkoda zawarcia nowego związku małżeńskiego nie istnieje.

Skoro zatem w obu przypadkach zachodzi zbieżność w sferze motywacyjnej

małżonków wstępujących w nowe związki małżeńskie, to zbieżność ta powinna się

także rozciągać na skutki wynikające z ujawnienia się małżonka uznanego za

zmarłego, lub dowiedzenia się, że wyrok rozwodowy nie uprawomocnił się. Pozwala

to odnieść się zarówno do panującej w systemie prawnym zasady ochrony

małżeństwa, jak i do reguł wynikających z art. 55 § 2 k.r.o., przyjmując ich

stosowanie w drodze analogii, ale z ograniczeniem do zachowania trwałości tylko

drugiego związku małżeńskiego. Jeżeli zawarcie nowego związku poprzedza

orzeczenie rozwodu, to powrót do małżeństwa poprzedniego uznać należy za

nierealny w sytuacji, w której wyrok rozwodowy został uchylony lub zmieniony, a

drugie małżeństwo uległo unieważnieniu.

Dążenie do rozwiązania małżeństwa i orzeczenie rozwodu, choć

nieprawomocne, w konfrontacji z sytuacją życiową małżonka, który nie wiedząc o

przeszkodzie zawarł drugi związek małżeński, nie pozostawia wątpliwości, że swoją

przyszłość małżonek ten wiąże z pozostawaniem w drugim związku małżeńskim.

Kwestionowanie w takich okolicznościach orzeczenia rozwodowego przez

współmałżonka przeczy przyjętej zasadzie ochrony także drugiego związku

małżeńskiego zawartego w dobrej wierze. Wniesiona wobec tego przez takiego

współmałżonka apelacja podlega odrzuceniu w części zaskarżającej orzeczenie

rozwodu. Nie ma natomiast przeszkód, aby skargą apelacyjną objąć pozostałe

części wyroku rozwodowego, nie wyłączając orzeczenia o winie. Orzeczenie o winie

jest wprawdzie integralną częścią wyroku rozwodowego, ale to nie oznacza, że nie

można zaskarżyć wyroku tylko w tej części, z tym jednakże, że zapadłe w

następstwie takiego zaskarżenia orzeczenie może być tylko orzeczeniem

reformatoryjnym, albo oddalającym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26

listopada 1999 r., III CKN 468/98, OSP 2000, nr 7-8, poz. 117). Pozostałe elementy

wyroku rozwodowego należy traktować jako mające byt samodzielny (por.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 1997 r., II CKN 481/97, OSNC

1998, nr 6, poz. 102 i z dnia 25 marca 1999 r., III CKN 124/99, OSNC 1999, nr 10,

poz. 182).

Wszystko to prowadzi do wniosku, że znaczenie rozstrzygające dla

dopuszczalności zaskarżenia wyroku rozwiązującego małżeństwo w sytuacji, w

której jeden z małżonków pozostaje już w nowym związku, jest uzasadnione

przekonanie tego małżonka, że orzeczenie rozwodu jest prawomocne. Takie

przekonanie usprawiedliwia także powołanie się na wadliwie stwierdzoną przez sąd

prawomocność wyroku rozwodowego.

Z tych względów orzeczono, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).