III CZP 58/04

Uchwała z dnia 29 października 2004 r., III CZP 58/04

Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zrzeszenia Właścicieli Nieruchomości o

wpis, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 29

października 2004 r., zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy

w Warszawie postanowieniem z dnia 21 maja 2004 r.:

"Czy przepisy ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym i przepisy

wprowadzające tę ustawę mogą stanowić podstawę wpisu – przerejestrowania do

KRS osoby prawnej – Zrzeszenia Właścicieli Nieruchomości, która uzyskała

osobowość prawną na mocy ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. – Prawo lokalowe i

która to ustawa następnie została uchylona, a w obecnym stanie prawnym brak

przepisów regulujących prowadzenie rejestru Zrzeszenia?"

podjął uchwałę:

Zrzeszenie właścicieli nieruchomości, powstałe na podstawie ustawy z

dnia 30 stycznia 1959 r. – Prawo lokalowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1962 r. Nr 47,

poz. 227 ze zm.), podlega wpisowi do rejestru stowarzyszeń, innych

organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów

opieki zdrowotnej na podstawie art. 10 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. –

Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr

121, poz. 770 ze zm.).

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Warszawie, rozpatrując zażalenie wnioskodawcy Zrzeszenia

Właścicieli Nieruchomości w W. na postanowienie Sądu Rejonowego – Krajowego

Rejestru Sądowego w Warszawie z dnia 25 lipca 2003 r., odrzucające, na

podstawie art. 199 § 1 k.p.c., wniosek o wpis, powziął istotne wątpliwości i na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c., przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne przytoczone na wstępie. Zagadnienie to powstało na tle

następującego stanu faktycznego.

Wnioskodawca w dniu 12 maja 2003 r. złożył wniosek o rejestrację Zrzeszenia

w Krajowym Rejestrze Sądowym, wskazując, że jest podmiotem mającym

osobowość prawną, w związku z czym powinien być przerejestrowany przez Sąd

Rejonowy z urzędu do Krajowego Rejestru Sądowego. Wprawdzie we wniosku nie

określono jednoznacznie, do którego z rejestrów wymienionych w art. 1 ust. 2

ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (jedn. tekst:

Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm.) należało wpisać wnioskodawcę, to jednak

treści wniosku świadczyła o tym, że wnioskodawca domaga się wpisania go do

rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz

publicznych zakładów opieki zdrowotnej.

Zdaniem Sądu Rejonowego, brak podstaw dla wpisania wnioskodawcy do

wspomnianego rejestru, gdyż w obecnym stanie prawnym nie istnieją przepisy, na

podstawie których do zrzeszeń właścicieli nieruchomości mają zastosowanie

przepisy ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (jedn. tekst:

Dz.U. z 2002 r. Nr 79, poz. 885 ze zm.). Także ustawa o Krajowym Rejestrze

Sądowym nie przewiduje możliwości rejestracji zrzeszenia właścicieli

nieruchomości. Za takim stanowiskiem, w ocenie Sądy Rejonowego, przemawiają

następujące argumenty.

Zrzeszenie Właścicieli Nieruchomości z siedzibą w W. uzyskało osobowość

prawną w 1965 r., z chwilą wpisania go do rejestru prowadzonego przez Wydział

Gospodarki Mieszkaniowej Prezydium Rady Narodowej m.st. W. Zasady tworzenia,

organizację oraz zakres działania Zrzeszenia regulowało rozporządzenie Ministra

Gospodarki Komunalnej z dnia 23 grudnia 1963 r. w sprawie zrzeszeń prywatnych

właścicieli domów (Dz.U. z 1964 r. Nr 1, poz. 2), wydane na podstawie art. 73

ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. – Prawo lokalowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1962 r. Nr

47, poz. 227 ze zm.). Prawo tworzenia zrzeszeń właścicieli nieruchomości

przewidywała także ustawa z dnia 10 kwietnia 1974 r. – Prawo lokalowe (jedn.

tekst: Dz.U. z 1987 r. Nr 30 poz. 165 ze zm. ), której art. 26 pkt 2 zawierał

upoważnienie dla Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony

Środowiska do wydawania rozporządzenia określającego zasady tworzenia i zakres

działania zrzeszeń właścicieli i zarządców domów. W dniu 23 lutego 1983 r.

upoważniony Minister wydał rozporządzenie w sprawie zasad tworzenia i zakresu

działania zrzeszeń właścicieli i zarządców domów oraz Krajowej Komisji

Współpracy Zrzeszeń Właścicieli i Zarządców Domów (Dz.U. Nr 11, poz. 57). Na

podstawie § 21 tego rozporządzenia wnioskodawca stał się zrzeszeniem w

rozumieniu tego rozporządzenia. Zgodnie z § 6 ust. 3 rozporządzenia, organem

rejestrującym dla zrzeszeń był terenowy organ administracji państwowej stopnia

podstawowego. Jak wynikało jednoznacznie z art. 25 ust. 5 Prawa lokalowego z

1974 r., wnioskodawca miał osobowość prawną.

Ustawą z dnia 23 marca 1990 r. o zmianie ustawy – Prawo lokalowe (Dz.U. Nr

32, poz. 190) z dniem 4 czerwca 1990 r. został uchylony art. 26 pkt 2 ustawy z dnia

10 kwietnia 1974 r. – Prawo lokalowe, zawierający delegację dla Ministra

Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska do wydawania

rozporządzeń regulujących zasady tworzenia zrzeszeń właścicieli i zarządców

nieruchomości. Przestały funkcjonować rejestry prowadzone dla zrzeszeń przez

terenowe organy administracji państwowej stopnia podstawowego. Z kolei ustawa z

dnia 10 kwietnia 1974 r. – Prawo lokalowe została uchylona ustawą z dnia 2 lipca

1994 r. o najmie lokali i dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. Nr 105 poz. 509 ze zm.).

W konsekwencji zlikwidowana została materialnoprawna podstawa tworzenia

zrzeszeń właścicieli i zarządców domów, utrzymane zostały natomiast zrzeszenia

dotychczas istniejące.

W zażaleniu na postanowienie Sądu Rejonowego, odrzucające wniosek o

wpis, wnioskodawca twierdził, że należy do podmiotów, które sąd powinien

przerejestrować do Krajowego Rejestru Sądowego z urzędu zgodnie z przepisami

ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym

Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 121 poz. 770 ze zm.), nie wskazał jednak

konkretnego przepisu, który miałby stanowić podstawę wpisu.

W ocenie Sądu Okręgowego, przedstawione przez Sąd Rejonowy motywy

rozstrzygnięcia są przekonywające. Dodatkowo Sąd Okręgowy wskazał, że art. 10

ust. 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o

Krajowym Rejestrze Sądowym, który prawdopodobnie chciał przywołać

wnioskodawca w zażaleniu, dotyczy tych stowarzyszeń i innych organizacji

społecznych i zawodowych, które były wpisane do odpowiedniego rejestru

sądowego przed dniem 1 stycznia 2001 r. Zrzeszenie Właścicieli Nieruchomości nie

należało do tych podmiotów.

Zdaniem Sądu Okręgowego, Sąd Rejonowy trafnie ustalił, że od dnia 4

czerwca 1990 r. przestały funkcjonować rejestry prowadzone dla zrzeszeń

właścicieli nieruchomości przez terenowe organy administracji państwowej stopnia

podstawowego, i nie zostały uchwalone żadne przepisy nakazujące organom

administracji państwowej przekazanie akt rejestrowych zrzeszeń sądom

powszechnym (sądom rejestrowym) ani przepisy regulujące zasady prowadzenie

rejestrów sądowych dla zrzeszeń, jak to ma miejsce w przypadków innych

podmiotów, np. spółek prawa handlowego, spółdzielni, stowarzyszeń i innych

jednostek. Sąd Okręgowy podkreślił również, że w załączniku nr 3 do

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2000 r. w sprawie

szczegółowego sposobu prowadzenia rejestrów wchodzących w skład Krajowego

Rejestru Sądowego oraz szczegółowej treści wpisów w tych rejestrach (Dz.U. Nr

117 poz. 1237 ze zm.), zawierającym wykaz podmiotów wpisywanych do rejestru,

nie ma podmiotu o takim charakterze jak zrzeszenie właścicieli nieruchomości.

Ponadto Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że przy ocenie możliwości wpisu do rejestru

wnioskodawcy nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż Krajowy Rejestr Sądowy

prowadzony jest w sformalizowanym systemie elektronicznym (art. 2 ust. 1 ustawy

o Krajowym Rejestrze Sądowym), co wyłącza możliwość wpisywania do niego

podmiotów, których nie ujęto w programie stanowiącym podstawę funkcjonowania

rejestru.

Zdaniem Sądu Okręgowego, nie należy zapominać, że przy takiej interpretacji

przepisów dotyczących wniosku o wpis wnioskodawca znalazł się w trudnej

sytuacji. Z jednej strony ma osobowość prawną, organy i określony majątek, z

drugiej jednak nie jest ujawniony w powszechnie funkcjonujących rejestrach i nie są

ujawniane zmiany, np. jego organów czy statutu. Wprawdzie wnioskodawca może

podjąć działania, aby przekształcić się w stowarzyszenie, na zasadach określonych

w ustawie z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach, a następnie

uzyskać wpis do rejestru stowarzyszeń Krajowego Rejestru Sądowego, to

rozwiązanie takie jest jednak wątpliwe. W takiej sytuacji musiałaby nastąpić

likwidacja majątku zrzeszenia zgromadzonego w ciągu czterdziestu lat działalności i

konieczność wykreślenia z nieistniejącego rejestru.

W konsekwencji Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu pierwszej instancji, że

nie istnieje podstawa prawna do przerejestrowania wnioskodawcy do Krajowego

Rejestru Sądowego na podstawie art. 10 ustawy Przepisy wprowadzające ustawę o

Krajowym Rejestrze Sądowym. Nie ma także podstawy prawnej do wpisania

Zrzeszenia do konkretnego rejestru na podstawie art. 19 ustawy o Krajowym

Rejestrze Sądowym, gdyż ustawodawca takiego rejestru nie przewidział, a

zrzeszenie nie jest podmiotem wymienionym pośród podmiotów, które mogą zostać

wpisane do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych,

fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej.

Dostrzegając wyraźny interes wnioskodawcy, aby został on jednak wpisany do

takiego rejestru, Sąd Okręgowy wskazał, że pewnym rozwiązaniem prawnym dla

Zrzeszenia Właścicieli Nieruchomości byłoby uznanie, iż art. 54 ustawy z dnia 7

kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach ma także zastosowanie do zrzeszeń,

które wprawdzie nie były stowarzyszeniami zarejestrowanymi przez organy

administracji państwowej na podstawie przepisów rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. – Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U.

Nr 94, poz. 808 ze zm.), ale ich struktura prawnoorganizacyjna była do

stowarzyszeń zbliżona. Przyjęcie, że rejestr prowadzony dla wnioskodawcy na

podstawie rozporządzenia Ministra Administracji, Gospodarki i Ochrony

Środowiska, był w istocie rejestrem organizacji o charakterze stowarzyszenia,

umożliwiłoby zastosowanie domniemania, iż również ten rejestr powinien być

przekazany sądowi na podstawie art. 54 Prawa o stowarzyszeniach. Zdaniem Sądu

Okręgowego, ze względu na upływ czasu, inicjatywę uzyskania akt rejestrowych

Zrzeszenia od organu administracji musiałby mieć wnioskodawca. Na podstawie

tego rejestru i prawidłowo wypełnionego wniosku Zrzeszenie mogłoby wystąpić do

Krajowego Rejestru Sądowego o wpisanie do rejestru stowarzyszeń, innych

organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki

zdrowotnej. Taka interpretacja art. 54 Prawa o stowarzyszeniach, w odniesieniu do

wnioskodawcy, ze względu na wyjątkowość sytuacji, jest dopuszczalna.

Konsekwencją jej przyjęcia byłoby stworzenie możliwości wpisania go do rejestru

stowarzyszeń innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz

publicznych zakładów opieki zdrowotne, w trybie art. 19 w związku z art. 3 ustawy o

Krajowym Rejestrze Sądowym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak podkreślił Sąd Okręgowy, sytuacja prawna zrzeszeń właścicieli

nieruchomości jest skomplikowana. Z jednej strony uzyskały one w zgodzie z

obowiązującymi przepisami osobowość prawną, z drugiej, po dniu 4 czerwca

1990 r., tj. po utracie mocy przepisów, które stanowiły podstawę rejestracji

zrzeszeń, a następnie po uchyleniu ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. – Prawo

lokalowe, odpadła materialnoprawna podstawa tworzenia zrzeszeń oraz podstawy

dla jakiejkolwiek kontroli ich działalności, funkcjonowania organów takich zrzeszeń,

czy ich likwidacji. Takie stanowisko ustawodawcy sugeruje, że jego wolą było, aby

nowe zrzeszania właścicieli nieruchomości nie mogły już powstawać. Nie było

natomiast jasne, jaka jest sytuacja istniejących zrzeszeń, w każdym razie nie było

podstaw do uznania, że zrzeszenia takiej straciły osobowość prawną i przestały

istnieć, gdyż nie przewidywał tego żaden przepis. Podkreślił to Sąd Najwyższy w

uchwale z dnia 27 czerwca 1995 r., III CZP 78/95 (OSNC 1995, nr 11, poz. 157),

stwierdzając, że lokalne zrzeszenia właścicieli i zarządców nieruchomości

utworzone na podstawie art. 25 ust. 5 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. – Prawo

lokalowe, zachowały osobowość prawną, a co za tym idzie zdolność sądową, także

po uchyleniu tej ustawy.

Dla rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego przedstawionego Sądowi

Najwyższemu, dotyczącego wpisu takiego zrzeszenia do rejestru stowarzyszeń

innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów

opieki zdrowotne, ważne znaczenie ma fakt wprowadzenia do ustawy z dnia 2 lipca

1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. Nr 105,

poz. 509 ze zm.) przepisu art. 61a. Przepis ten, dodany ustawą z dnia 21 sierpnia

1997 r. o zmianie ustawy o najmie lokali i dodatkach mieszkaniowych oraz o

zmianie ustawy – prawo spółdzielcze (Dz.U. Nr 111, poz. 723), przewidywał, że do

zrzeszeń właścicieli i zarządców nieruchomości utworzonych na podstawie art. 25

ust. 5 Prawa lokalowego z 1974 r. stosować należy przepisy o stowarzyszeniach,

jeżeli statut zrzeszenia nie stanowił inaczej. Stworzył on podstawy, aby istniejące w

dniu jego wejścia w życie zrzeszenia właścicieli i zarządców nieruchomości,

traktować tak jak stowarzyszenia. Statut zrzeszenia będącego wnioskodawcą w

rozpoznawanej sprawie nie zawiera postanowień, które stałyby na przeszkodzie,

aby do tego zrzeszenia stosować przepisy o stowarzyszeniach, w tym przepisy

dotyczące wpisu stowarzyszeń do Krajowego Rejestru Sądowego, a ponieważ art.

61a ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych obowiązywał

w dniu 1 stycznia 2001 r., tj. w chwili wejścia w życie ustawy o Krajowym Rejestrze

Sądowym i ustawy przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze

Sądowym, to można uznać, że istnieją podstawy prawne do wpisywania zrzeszeń

właścicieli nieruchomości do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych

i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej, w trybie

przewidzianym w art. 10 ustawy – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym

Rejestrze Sądowym.

Przepis art. 61a obowiązywał jednak tylko do dnia 10 lipca 2001 r., w którym

został uchylony wraz z ustawą o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach

mieszkaniowych przez ustawę z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie lokatorów,

mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz.

733 ze zm.). Rodzą się więc istotne wątpliwości, czy może on być podstawą dla

wpisywania do Krajowego Rejestru Sądowego zrzeszeń właścicieli nieruchomości,

które nie wystąpiły z takim wnioskiem do dnia 10 lipca 2001 r. Jedynym

rozwiązaniem, które pozwalałoby na wpisywanie zrzeszeń właścicieli nieruchomości

do Krajowego Rejestru Sądowego, także po dniu 10 lipca 2001 r., byłoby uznanie,

że skoro takie zrzeszenia nabyły status podobny do stowarzyszeń, to uchylenie

przepisu, który stwarzał taką podstawę, nie pozbawiło ich tego statusu.

Przyjmowanie takiej sztucznej konstrukcji nie jest jednak potrzebne, gdyż istnieją

inne wyraźne podstawy dla wpisywania zrzeszeń właścicieli nieruchomości do

rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz

publicznych zakładów opieki zdrowotnej w Krajowym Rejestrze Sądowym. Takie

podstawy stwarza ustawa z dnia 30 maja 1989 r. o samorządzie zawodowym

niektórych przedsiębiorców (Dz.U. Nr 35, poz. 194 ze zm.)

Zgodnie z art. 1, ustawa ta określa zasady tworzenia i działania samorządu

zawodowego przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą w zakresie

handlu, gastronomii i usług, transportu oraz innych rodzajów działalności.

Zrzeszenia właścicieli i zarządców nieruchomości są niewątpliwie organizacją

samorządu zawodowego osób prowadzących inny rodzaj działalności w rozumieniu

ustawy z dnia 30 maja 1989 r. Wprawdzie, historycznie rzecz ujmując, były to

zrzeszenia przymusowe, które zrzeszały właścicieli nieruchomości nie tyle w celu

prowadzenia działalności gospodarczej, co dla realizacji innych celów, to po 1990 r.

nie ma przeszkód, aby właściciela nieruchomości, który wynajmuje lokale w

należącym do niego budynku, nie można było traktować jako przedsiębiorcę. Jego

działalność ma charakter ciągły, odpłatny oraz wykazuje pewien stopień

zorganizowania, co w świetle przepisów art. 431

k.c. oraz art. 4 i 2 ustawy z dnia 2

lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 173, poz. 1807)

pozwala zaliczyć go do przedsiębiorców. W konsekwencji zrzeszenie, będące

wnioskodawcą w rozpoznawanej sprawie, jest podmiotem, do którego mają

zastosowanie przepisy ustawy o samorządzie zawodowym niektórych

przedsiębiorców.

Z załącznika nr 3 do rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21

grudnia 2000 r. w sprawie szczegółowego sposobu prowadzenia rejestrów

wchodzących w skład Krajowego Rejestru Sądowego oraz szczegółowej treści

wpisów w tych rejestrach (Dz.U. Nr 117 poz. 1237 ze zm.) wynika, że do rejestru

stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz

publicznych zakładów opieki zdrowotnej wpisywać należy także organizacje

przedsiębiorców, o których mowa w ustawie z dnia 30 maja 1989 r. o samorządzie

zawodowym niektórych przedsiębiorców. Przyjmując, że zrzeszenie właścicieli

nieruchomości będące wnioskodawcą w rozpoznawanej sprawie, jest taką

organizacją przedsiębiorców, nie ma przeszkód dla uwzględnienia jego wniosku o

wpis do Krajowego Rejestru Sądowego.

Zgodnie z art. 9 ustawy z dnia 30 maja 1989 r., organizacje, do których stosuje

się przepisy tej ustawy, podlegają obowiązkowi wpisu do Krajowego Rejestru

Sądowego, wnioskodawca powinien więc zostać wpisany do rejestru stowarzyszeń

innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów

opieki zdrowotnej (art. 3 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym). Podstawą wpisu

wnioskodawcy stanowi art. 10 ustawy – Przepisy wprowadzające ustawę o

Krajowym Rejestrze Sądowym, z którego jednoznacznie wynika, że wpis następuje

z urzędu. Nie wyklucza to jednak, aby postępowanie w sprawie wpisu zostało

wszczęte także z inicjatywy wnioskodawcy. Wprawdzie dla dokonania wpisu nie

było wymagane, aby wniosek o wpis Zrzeszenie złożyło z własnej inicjatywy, ale

jeżeli już tak się stało nie przeszkadza to w dokonaniu wpisu. Skoro wpis nastąpi na

podstawie art. 10 wymienionej ustawy, sąd może wezwać Zrzeszenie tylko do

uzupełnienia wniosku, a nie dostarczenia dotychczasowych akt rejestrowych

zrzeszenia. Trudności z uzyskaniem akt rejestrowych nie mogą też stanowić

powodu odmowy wpisu, gdyż z art. 9 ustawy z dnia 30 maja 1989 r. o samorządzie

zawodowym niektórych przedsiębiorców wynika obowiązek wpisania wnioskodawcy

do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji

oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej.

Biorąc pod uwagę powyższe względy Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale

(art. 390 § 1 k.p.c.).