III CZP 63/04

Uchwała z dnia 29 października 2004 r., III CZP 63/04

Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sędzia SN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku „A.", sp. z o.o. w S. przy uczestnictwie

Barbary K. o nadanie klauzuli wykonalności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 29 października 2004 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 27 lipca

2004 r.:

„Czy art. 788 § 1 k.p.c. znajduje zastosowanie do umowy przelewu

wierzytelności egzekwowanej, zawartej w trakcie toczącego się postępowania

egzekucyjnego wszczętego na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego na

rzecz zbywcy tej wierzytelności?"

podjął uchwałę:

Przepis art. 788 § 1 k.p.c. ma zastosowanie również w razie przeniesienia

wierzytelności (przelewu) po wszczęciu postępowania egzekucyjnego.

Uzasadnienie

Zagadnienie prawne zostało przedstawione w związku z poważnymi

wątpliwościami, które nasunęły się Sądowi Okręgowemu przy rozpoznawaniu

zażalenia wnioskodawcy w sprawie o nadanie na jego rzecz jako wierzyciela

klauzuli wykonalności tytułowi wykonawczemu.

Wnioskodawca nabył wierzytelność w toku postępowania egzekucyjnego

wszczętego przez zbywcę na podstawie umowy „powierniczego przelewu

wierzytelności”, w której nabywca oświadczył, że „wierzytelność tę nabywa i

zobowiązuje się prowadzić jej dalszą windykację”.

Sąd Rejonowy oddalił wniosek, wyrażając zapatrywanie, że art. 788 § 1 k.p.c.

stosuje się tylko w razie przejścia uprawnienia lub obowiązku przed wszczęciem

egzekucji. Powołał się na art. 819 § 1 k.c. oraz uzasadnienie postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 30 stycznia 1975 r., II CZ 5/75 (OSPiKA 1976, nr 2, poz. 37).

Wnioskodawca w zażaleniu wskazał uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4

sierpnia 1992 r., III CZP 94/92 (OSNCP 1993, nr 3, poz. 32), wyjaśniającą, że

dopuszczalne jest nadanie klauzuli wykonalności na rzecz nabywcy wierzytelności,

mimo przejścia prawa po nadaniu klauzuli wykonalności.

Sąd Okręgowy odniósł się do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca

1975 r., I CZ 98/75 (OSNCP 1976, nr 6, poz. 142), w którym wyrażono

zapatrywanie, że w razie śmierci dłużnika po wszczęciu egzekucji ustawa nie

wymaga nadania klauzuli wykonalności przeciwko spadkobiercy dłużnika. W takim

wypadku, zgodnie z dyspozycją art. 819 § 1 k.p.c., organ egzekucyjny zawiesza

postępowanie i podejmuje z udziałem spadkobiercy dłużnika, tj. po udowodnieniu

tego przymiotu prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku. Sąd

Okręgowy uznał, że zakres unormowania zawartego w art. 819 § 1 k.c. jest

ograniczony do cesji uniwersalnej, tj. dziedziczenia, i tym samym przedstawionego

poglądu nie można uogólniać.

Wykładni art. 788 § 1 k.p.c. dokonano również w uchwale Sądu Najwyższego

z dnia 22 lutego 1984 r., III CZP 2/84 (OSNCP 1984, nr 9, poz. 153), wyjaśniającej,

że nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu wydanemu na rzecz

wierzyciela, który przeniósł wierzytelność na osobę trzecią, wyłącza ponowne jej

nadanie na rzecz cesjonariusza. Została ona jednak podważona w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 4 sierpnia w 1992 r., III CZP 94/92, z tym zastrzeżeniem, że nie

rozstrzygnięto w niej dopuszczalności nadania klauzuli w razie nabycia

wierzytelności już w toku postępowania egzekucyjnego.

Sąd Okręgowy, podsumowując dotychczasowe orzecznictwo, nie dostrzegł

podstaw do ograniczenia zakresu stosowania przepisu art. 788 § 1 k.p.c. w razie

przelewu wierzytelności w toku egzekucji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W piśmiennictwie dotyczącym art. 788 k.p.c. przeważało zapatrywanie o

zbędności nadawania klauzuli wykonalności na rzecz następnego wierzyciela, jeżeli

zbycie rzeczy lub prawa nastąpiło w toku postępowania egzekucyjnego. Doceniając

walory praktyczne takiego rozwiązania, nie można jednak pominąć zastrzeżeń,

wynikających z rozdźwięku między treścią tytułu wykonawczego a obowiązkiem

dłużnika świadczenia na rzecz innej osoby. Tymczasem przymus spełnienia

świadczenia, potwierdzony autorytetem państwa, wymaga istnienia tytułu

rozumianego jako akt materialny, potwierdzającego i nakazującego dłużnikowi

określone zachowanie się w stosunku do osoby wymienionej jako wierzyciel

egzekwujący. Daje temu wyraz m.in. art. 805 k.p.c., nakazując doręczenie

dłużnikowi treści tytułu wykonawczego i podanie sposobu egzekucji przy pierwszej

czynności egzekucyjnej.

Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności pozwala połączyć dwa

zasadnicze etapy konkretyzacji normy prawnej między indywidualnymi podmiotami:

etapu rozpoznawczego i wykonawczego. W miarę rozwoju stosunków prawnych

prywatnych wzrasta znaczenie tytułów egzekucyjnych opartych na oświadczeniu

woli dłużnika (art. 777 pkt 4 i 5 k.p.c.). Ponadto zróżnicowaniu i wzbogaceniu uległ

obrót prawami majątkowymi, zwłaszcza wierzytelnościami. Okoliczności te mają

wpływ na rolę postępowania o nadanie klauzuli wykonalności, w którym sąd bada

nie tylko formalną prawomocność oraz wykonalność orzeczeń i ugód sądowych,

lecz także ustala treść i ważność oświadczeń woli stwierdzonych w aktach

notarialnych a także w dokumentach prywatnych stwierdzających przejście długu

lub wierzytelności; bada również zakres odpowiedzialności oraz ograniczenia

możliwości zaspokojenia się wierzyciela (por. art. 787 § 2 k.p.c.).

Znaczenie klauzuli wykonalności dla dopuszczalności skierowania przeciw

komuś egzekucji było wielokrotnie podkreślane w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

zwłaszcza dotyczącego ustanowienia hipoteki przymusowej jako postaci

przymusowej ingerencji wobec dłużnika (por. uchwała składu siedmiu sędziów z

dnia 28 października 2004 r., III CZP 33/04, OSNC 2005, nr 3, poz. 43 i powołane

tam orzecznictwo). Nakaz praworządnego działania organów publicznych będący

podstawą tamtych orzeczeń powinien mieć zastosowanie również przy ustalaniu

podmiotów postępowania egzekucyjnego. O ile prawo żądania ochrony sądowej

mieści w sobie ryzyko bezpodstawnego pozywania innej osoby, o tyle w fazie

egzekucyjnej, immanentnie zawierającej element przymusu, reguły zachowania się

dłużnika powinny być ściśle określone. Dotyczy to również wierzyciela

egzekwującego.

Tytuł egzekucyjny wskazuje uczestników postępowania, jednak przepisy

kodeksu postępowania cywilnego ustanawiają wyjątki, według których dochodzi do

zmian podmiotowych, dotyczących przede wszystkim dłużników. W pewnych

wypadkach nie wymaga to zmiany klauzuli wykonalności (art. 819 § 1 k.p.c.).

Rozwiązanie takie jest usprawiedliwione szczególną przyczyną (śmierć wierzyciela

lub dłużnika w toku postępowania egzekucyjnego) oraz ogólnym następstwem

spadkobierców, którzy ponadto legitymują się postanowieniem stwierdzającym

nabycie przez nich spadku (argument z art. 1027 k.c.).

W innych wypadkach obejmujących również art. 788 k.p.c. przejście

uprawnienia lub obowiązku wymaga nadania klauzuli wykonalności na rzecz lub

przeciw tej osobie. Hipotezą przepisu objęte zostało przejście dokonane po

powstaniu tytułu egzekucyjnego lub przed jego wydaniem bez ograniczenia

terminem końcowym, dlatego wykładnia językowa nie sprzeciwia się nadaniu

klauzuli w razie przejścia uprawnienia podczas postępowania egzekucyjnego.

Za takim rozwiązaniem, niedopuszczającym w postępowaniu egzekucyjnym

przekształcania podmiotowego w innych wypadkach niż przewidziane w ustawie

przemawiają wyżej omówione argumenty systemowe, dotyczące zależności

postępowania wykonawczego od wyniku postępowania rozpoznawczego (argument

z art. 804 k.p.c.). Przepisy o postępowaniu egzekucyjnym nie dają podstaw do

ograniczania stosowania art. 788 k.p.c. tylko do okresu przed wszczęciem

postępowania egzekucyjnego. Również nie zawierają takiej podstawy stosowane

odpowiednio (art. 13 § 2 k.p.c.) przepisy o postępowaniu rozpoznawczym. Przepis

art. 192 pkt 3 k.p.c., najbliższy omawianej sytuacji, wyraża zasadę stabilizacji

sprawy w granicach możliwych do utrzymania w współczesnym procesie. Założenia

uzasadniające taką stabilizację nie odpowiadają postępowaniu egzekucyjnemu,

którego celem jest wykonanie tytułu egzekucyjnego. Stabilizacja podmiotowa

egzekucji utrudniałaby raczej, a nie sprzyjała tym celom. Poza tym, stosowanie art.

192 pkt 3 k.p.c. wymagałoby jego zasadniczych modyfikacji, np. w odniesieniu do

zgody dłużnika egzekwowanego na zmianę wierzyciela .

Za przyjętą uchwałą przemawia także wykładnia funkcjonalna art. 788 k.p.c.

Nie można wykluczyć powstania w toku postępowania egzekucyjnego rzeczywistej

potrzeby ekonomicznej lub organizacyjnej zbycia wierzytelności na podstawie

umowy sprzedaży lub innej umowy nawet nienazwanej. Rozstrzyganie w takiej

sytuacji skomplikowanych zagadnień prawnych nie leży w kompetencji organu

egzekwującego, specjalizującego się w sprawnym i skutecznym wykonaniu tytułu

wykonawczego. Nieuzasadnione byłoby również wymaganie od stron wnoszenia

skarg na czynności komornika lub występowania przez dłużnika z powództwem

przeciwegzekucyjnym, skoro rozstrzyganiu o zdatności tytułu egzekucyjnego do

przymusowego wykonania służy postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej.