I PK 7/04

Wyrok z dnia 4 listopada 2004 r.

I PK 7/04

Wypowiedzenie umowy o pracę na czas nieokreślony wyłącznie z po-

wodu osiągnięcia wieku emerytalnego jest nieuzasadnione w rozumieniu art.

45 § 1 k.p.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie

SN: Jerzy Kwaśniewski, Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 listopada 2004 r.

sprawy z powództwa Anny B. przeciwko Instytutowi Sadownictwa i Kwiaciarstwa w S.

o przywrócenie do pracy, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okrę-

gowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 5 września 2003 r.

[...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy w Skierniewicach wyrokiem z dnia 20 grudnia 2002 r. przywró-

cił powódkę Annę B. do pracy w pozwanym Instytucie Sadownictwa i Kwiaciarstwa w

S. na ostatnio zajmowane stanowisko kierownika Pracowni Fitopatologii w Zakładzie

Ochrony Roślin oraz orzekł o kosztach procesu.

Orzeczenie zapadło po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych. Po-

wódka była zatrudniona w pozwanym Instytucie od 1966 r., a od 7 stycznia 1993 r.

pracowała na stanowisku kierownika Pracowni Fitopatologii w Zakładzie Ochrony

Roślin Sadowniczych. Dnia 24 maja 2002 r. zostało powódce doręczone oświadcze-

nie pracodawcy o wypowiedzeniu umowy o pracę. Pracodawca powołał się na dwie

przyczyny wypowiedzenia: konieczność zmniejszenia zatrudnienia w Instytucie z

przyczyn ekonomicznych wobec zmniejszenia dotacji statutowej przez Komitet Ba-

dań Naukowych dla Instytutu na 2002 rok oraz osiągnięcie wieku emerytalnego z

prawem do pełnej emerytury. Komisja Zakładowa NSZZ „Solidarność” Instytutu Sa-

2

downictwa i Kwiaciarstwa wyraziła sprzeciw wobec zamiaru rozwiązania umowy o

pracę z powódką. Sprzeciw ten został zgłoszony telefonicznie i potwierdzony na pi-

śmie przez Krajową Sekcję Nauki NSZZ „Solidarność”. Dnia 17 czerwca 2002 r. od-

było się kolokwium habilitacyjne powódki. Centralna Komisja do spraw Tytułu Nau-

kowego i Stopni Naukowych zatwierdziła uchwałę Rady Naukowej Instytutu Sadow-

nictwa i Kwiaciarstwa w S. z dnia 7 czerwca 2002 r. o nadaniu stopnia naukowego

doktora habilitowanego nauk rolniczych w zakresie ogrodnictwa - ochrony roślin sa-

downiczych dr Annie B. Zdecydowany sprzeciw przeciwko rozwiązaniu z powódką

umowy o pracę wyraziły na piśmie : Związek Sadowników Polskich, Towarzystwo

Przyjaciół Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa oraz Jacek S. wiceprezes Zarządu

Sekcji Krajowej Integrowanej Produkcji Owoców zrzeszającej około 1200 sadowni-

ków.

W Instytucie nie miały miejsca zwolnienia grupowe. W 2002 r. otrzymał on

mniejszą o około 20%. dotację statutową. Dotacja ta stanowi około 50 % przychodów

Instytutu. W pozostałej kwocie przychodów mieszczą się „granty” pozyskiwane przez

pracowników. Dwadzieścia osób na 320 zatrudnionych wypracowuje te przychody.

Inne przychody to: dotacje z Ministerstwa Rolnictwa, europejskie projekty pomocowe,

projekty celowe, działalność ogólnotechniczna. Powódka wypracowywała około 150 -

200 tysięcy złotych, co stanowi około 2% tych przychodów. Sama zarabiała 2.000 zł

brutto. Utrzymanie całej pracowni fitopatologii to wydatek roczny około 30.000 zł. Od

5 lat ograniczano wydatki Instytutu, wstrzymano wypłatę tzw. trzynastek, odebrano

pracownikom telefony komórkowe, co dało oszczędność około 9 tysięcy zł. W tym

okresie nie zwalniano pracowników naukowych. W 2001 r. zatrudniono pracownika w

Zakładzie Agrotechniki. Zwolnienie powódki zostało dokonane w ramach działań

oszczędnościowych. W poprzednim roku wynik finansowy Instytutu wyraził się stratą

w wysokości 5 milionów 600 tysięcy zł (w innym fragmencie uzasadnienia, z powo-

łaniem się na zeznania głównego księgowego Sąd podał, że strata w 2001 r. wyno-

siła 2,1 miliona zł). W Instytucie przeprowadzono wiele remontów, na inwestycje

przeznaczono w 2001 r. ponad milion zł. W 2000 r. Rada Naukowa podjęła uchwałę,

w której narzucono dyrekcji Instytutu rozwiązywanie umów o pracę z pracownikami,

którzy osiągnęli wiek emerytalny. Dyrektor Instytutu wyraziła zgodę na zatrudnienie 3

profesorów mimo osiągnięcia przez nich wieku emerytalnego. Umowy z nimi zostały

wypowiedziane po wypowiedzeniu umowy powódce.

3

W Pracowni, którą kierowała powódka, zatrudnionych jest 13 osób. Powódka

nie pozostawiła następcy. Nie ma samodzielnych pracowników, którzy mogliby kon-

tynuować jej pracę. Mimo upływu okresu wypowiedzenia powódka nadal pracuje. W

wyniku uzyskania habilitacji przez powódkę Instytut uzyska gratyfikację od Komitetu

Badań Naukowych w postaci punktów, z którymi wiążą się środki finansowe dla In-

stytutu. „Ewenementem” w skali kraju jest rozwiązanie umowy o pracę z pracowni-

kiem w trakcie habilitacji. Powódka źle oceniała pracę dyrekcji, czemu dawała pu-

blicznie wyraz. Krytykowała zakup telefonów komórkowych, wystawne obchody 50-

lecia Instytutu, przebudowę gabinetów biurowych, zatrudnienie firmy sprzątającej. W

2001r. powódka została nagrodzona przez Ministra Rolnictwa medalem „Zasłużony

dla Rolnictwa”.

W ocenie Sądu Rejonowego „nie zaistniała przesłanka wskazana w pkt 1 wy-

powiedzenia”. Powódka osiągnęła wiek emerytalny dla kobiet. Jest ona znakomitą

specjalistką w swojej dziedzinie. Realizuje kilka programów badawczych kilkumie-

sięcznych i kilkuletnich. Ma duży dorobek naukowy i znakomite kontakty z organiza-

cjami sadowników. To jej nazwisko i sprawdzona fachowość sprawiały, że wiele firm,

sadowników, organizacji współpracowało z Instytutem. W ocenie Sądu „zwolnienie

powódki to straty finansowe dla Instytutu bezsporne i nie tylko straty finansowe”. Sąd

ustalił, że „nie zaistniały wskazane łącznie podstawy rozwiązania umowy o pracę”.

Sąd zwrócił uwagę, że odmiennie określono podstawę prawną wypowiedzenia w

oświadczeniu pracodawcy (art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.) i w świa-

dectwie pracy (art. 1 ust. 1 tej ustawy).

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z

dnia 5 września 2003 r. oddalił apelację pozwanego Instytutu od omówionego wyro-

ku. Za trafny został uznany zarzut apelacji „wdawania się Sądu I instancji w ocenę

posunięć ekonomicznych pozwanego Instytutu”. Natomiast ocena materiału dowo-

dowego i wnioski z niego wyprowadzone przez Sąd Rejonowy spotkały się z apro-

batą Sądu drugiej instancji. Pracodawca nie wykazał, by powódka została zwolniona

z przyczyn, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy o zwolnieniach grupowych. Wska-

zywanie dopiero w postępowaniu apelacyjnym na mniejszą niż ustalona wielkość

dochodów Instytutu „wypracowywaną” przez powódkę zostało uznane za spóźnione.

Natomiast podanie jako przyczyny wypowiedzenia osiągnięcia wieku emerytalnego

zostało uznane za przejaw dyskryminacji i naruszenie zakazu dyskryminacji ze

4

względu na płeć lub wiek uregulowanego w art. 113

k.p. Stanowi to naruszenie prze-

pisów o wypowiadaniu umów o pracę.

Strona pozwana wniosła kasację od tego wyroku, zarzucając naruszenie

przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynika sprawy: art. 382, 233

§ 1 i 381 k.p.c. przez oparcie orzeczenia na błędnych ustaleniach Sądu pierwszej

instancji i niedokonanie własnej oceny wyników postępowania dowodowego i ustaleń

będących następstwem tej oceny oraz nieuzasadnioną odmowę rozpatrzenia zgło-

szonych przez stronę pozwaną w apelacji nowych faktów i dowodów. Strona pozwa-

na podniosła też zarzut naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastoso-

wanie: art. 45 § 1 k.p., „poprzez ustalenie, że wypowiedzenie powódce umowy o

pracę dokonane w dniu 24.05.2002 r. jest nieuzasadnione, albowiem podanie jako

przyczyny wypowiedzenia nabycia prawa do emerytury stanowi naruszenie przepi-

sów o wypowiadaniu umów o pracę”, art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o

szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw „poprzez ustalenie, że

nie było podstaw do zastosowania tego przepisu pomimo ustalenia sądu, że zwol-

niono w 2002 roku 20 pracowników z przyczyn ekonomicznych” i art. 113

k.p. przez

uznanie, że podanie jako przyczyny wypowiedzenia „osiągnięcie wieku emerytalnego

z prawem do pełnej emerytury” stanowi dyskryminację ze względu na płeć i wiek.

W uzasadnieniu kasacji podniesiono, że Sąd drugiej instancji bezzasadnie

pominął, że z zeznań świadka B. wynika zmniejszenie zatrudnienia o 20 „etatów”, a

w „grupie administracyjnej zmniejszono zatrudnienie o ¼.” Podkreślano także, że po-

trzeba powołania w apelacji nowych faktów i dowodów powstała dopiero po zapo-

znaniu się z uzasadnieniem wyroku Sądu pierwszej instancji, gdyż „w trakcie prze-

wodu sądowego pozwany nie mógł przypuszczać, że sąd pierwszej instancji oprze

swe rozstrzygnięcie na ustaleniu, że powódka wypracowała określone pieniądze dla

Instytutu i zwolnienie jej to straty finansowe i nie tylko.” Podniesiono także, powołując

się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 1999 r., I PKN 31/99, oraz poglą-

dy doktryny, że osiągnięcie powszechnego wieku emerytalnego przy jednoczesnym

spełnieniu pozostałych warunków nabycia prawa do emerytury stanowi uzasadnioną

przyczynę wypowiedzenia umowy o pracę.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

5

Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw. Kluczowe znaczenie dla rozpo-

znania sprawy powódki miało rozstrzygnięcie, czy wypowiedzenie umowy o pracę

dokonane przez pracodawcę było uzasadnione w rozumieniu art. 45 § 1 k.p. Stąd

przy rozpoznawaniu kasacji najbardziej istotne było ustosunkowanie się do zarzutu

naruszenia tego przepisu. Pracodawca powołał się na dwie przyczyny wypowiedze-

nia - ekonomiczną, związaną ze zmniejszeniem dotacji uzyskiwanej przez Instytut z

Komitetu Badań Naukowych i osiągnięcie przez powódkę wieku emerytalnego oraz

prawa do „pełnej emerytury”. Pierwszą z tych przyczyn Sąd uznał za nieudowodnio-

ną, a drugą za niemogącą uzasadniać dokonania wypowiedzenia jako dyskryminują-

cą. Wskazane w oświadczeniu pracodawcy przyczyny można rozpatrywać łącznie. W

takim razie osiągnięcie wieku emerytalnego połączone z nabyciem prawa do emery-

tury stanowiłoby kryterium wyboru pracownika do zwolnienia przez pracodawcę zmu-

szonego przez złą sytuacje ekonomiczną do zwalniania pracowników. Takie kryte-

rium wyboru może być zaaprobowane. Problem dyskryminującej przyczyny wypo-

wiedzenia pojawia się wówczas, gdy odpada ekonomiczne uzasadnienie wypowie-

dzenia umowy o pracę. W rozpoznawanej sprawie ustalenie, że w przypadku powód-

ki trudności natury ekonomicznej, z jakimi musiał zmierzyć się pracodawca wobec

zmniejszenia dotacji przez Komitet Badań Naukowych, nie uzasadniały jej zwolnie-

nia, nie zostało skutecznie zakwestionowane w kasacji, w szczególności nie podwa-

żają go zarzuty naruszenia przepisów postępowania oraz zarzut naruszenia art. 10

ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. Eksponuje się w niej dokonywanie zwolnień przez

pracodawcę oraz odwołuje się do apelacji, w której zakwestionowano ustaloną w po-

stępowaniu pierwszoinstancyjnym wielkość "wypracowywanego" prze powódkę przy-

chodu Instytutu. Tymczasem jednak o dyskwalifikacji tej przyczyny wypowiedzenia

zdecydował brak powiązania zmniejszenia dotacji z koniecznością zwolnienia wła-

śnie powódki, która swoją pracą przyczyniała się (ta okoliczność nie została podwa-

żona) do pozyskiwania przez Instytut środków finansowych, będących - poza dotacją

- źródłem pokrywania kosztów jego działalności. Można zatem powiedzieć, że w ten

sposób została jednocześnie zdyskwalifikowana druga przyczyna wypowiedzenia.

Skoro bowiem pogorszenie się sytuacji ekonomicznej nie uzasadniało zwolnienia

powódki, to kryterium wyboru pracownika do zwolnienia w postaci uzyskania przez

niego innego źródła utrzymania - emerytury jest pozbawione jakiegokolwiek znacze-

nia. Powódka z innych bowiem przyczyn nie powinna być brana pod uwagę przy do-

konywaniu zwolnień z pracy, gdyż trudności ekonomiczne pracodawcy nie mogłyby

6

zostać w istotnym zakresie zmniejszone na skutek rozwiązania z nią umowy o pracę.

Pozostaje jednakże do rozważenia, czy uzyskanie prawa do emerytury (zwykłej) i

osiągnięcie wieku emerytalnego uzasadniają - jako jedyna przyczyna- wypowiedze-

nie umowy o pracę. Sąd Okręgowy zdecydowanie wypowiedział się przeciwko takiej

możliwości, uznawszy tak ujętą przyczynę wypowiedzenia za dyskryminującą z

uwagi na wiek. Taka radykalna konstatacja jest zbyt daleko idąca. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego i w doktrynie wypowiadane były przeciwne poglądy (por. np. wy-

rok z dnia 21 kwietnia 1999 r., I PKN 31/99, OSNAPiUS 2000 nr 13, poz. 505 i arty-

kuł B. Wagner: Wiek emerytalny jako zdarzenie prawa pracy, PiZS 2001 nr 3 s. 25).

W ocenie Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym sprawę, dostateczność

uzasadnienia wypowiedzenia umowy o pracę, w tym również ocena podanej przez

pracodawcę przyczyny pod kątem stosowania praktyk dyskryminacyjnych, nie po-

winna być dokonywana w oderwaniu od okoliczności konkretnego przypadku. Próba

wprowadzenia powszechnie obowiązujących - w tym zakresie - kryteriów może być

skazana na niepowodzenie. W sytuacji wysokich wskaźników bezrobocia i dużej

liczby osób poszukujących pracy i niemających żadnych źródeł utrzymania dla siebie

i swych rodzin, nie można powiedzieć, że dokonanie wypowiedzenia umowy o pracę

umotywowanego osiągnięciem wieku emerytalnego połączonym z uzyskaniem prawa

do emerytury jest nieuzasadnione jako oparte na dyskryminujących podstawach.

Generalnie ujmując ten problem, należy zauważyć, że sam wiek pracownika nie jest

w takim przypadku jedyną okolicznością uzasadniającą wypowiedzenie. Za uzasad-

niające wypowiedzenie mogą, zwłaszcza w aktualnej sytuacji społeczno-ekonomicz-

nej kraju, być uznane występujące łącznie dwie przesłanki: wiek emerytalny i prawo

do emerytury. Wypowiedzenie dokonane wyłącznie z powodu osiągnięcia przez pra-

cownika wieku emerytalnego musiałoby być uznane za nieuzasadnione, a do doko-

nania takiej oceny przydatne są generalne zasady prawa pracy ujęte między innymi

w art. 113

k.p. traktującym o zakazie stosowania praktyk dyskryminacyjnych. Są to

jednakże uwagi o charakterze ogólnym i ich poczynienie nie może przesądzać o za-

sadności lub bezzasadności zarzutów kasacyjnych. Stanowisko zajęte przez Sąd

Okręgowy nie zasługuje w pełni na aprobatę, nie prowadzi to jednakże do możliwości

uwzględnienia kasacji. Wbrew jej twierdzeniom, wypowiedzenie dokonane wobec

powódki słusznie uznane zostało za pozbawione uzasadnienia. Żadna ze wskaza-

nych przez pracodawcę przyczyn ani obie łącznie nie mogą usprawiedliwiać wypo-

wiedzenia umowy dobremu, cenionemu (również przez osoby korzystające z dorob-

7

ku i usług Instytutu) pracownikowi, który kończy właśnie procedurę habilitacyjną pro-

wadzoną przez pracodawcę. Oświadczenie pracodawcy złożone zostało na dwa-

dzieścia kilka dni przed wyznaczonym przez jego organ terminem kolokwium habili-

tacyjnego. Uzyskanie stopnia doktora habilitowanego pozwoliło powódce na radykal-

ną zmianę jej statusu pracowniczego, na uzyskanie większej stabilizacji zatrudnienia

i możliwość pracy do ukończenia 70 lat (por. art.35 ust 2 i art. 37 ust. 2 ustawy z dnia

25 lipca 1985 r. o jednostkach badawczo-rozwojowych, jednolity tekst: Dz.U. z 2001

r. Nr 30, poz. 388 ze zm.). Pracodawca nie przedstawił przekonujących argumentów

za słusznością swego postępowania, nie udowodnił zatem zasadności wypowiedze-

nia, natomiast bezsporne okoliczności jego dokonania świadczą o tym, że nosiło ono

znamię szykany, co usprawiedliwia roszczenie o przywrócenie do pracy.

Żadna z podstaw kasacji nie mogła być uznana w tej sytuacji za usprawiedli-

wioną, co uzasadnia jej oddalenie (art. 39312

k.p.c.)

========================================