I PK 80/04

Wyrok z dnia 2 grudnia 2004 r.

I PK 80/04

Udzielenie pełnomocnictwa do nawiązania umowy o pracę nie jest rów-

noznaczne z upoważnieniem do zawarcia umowy o zakazie konkurencji po

ustaniu stosunku pracy.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk,

Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2004 r. sprawy

z powództwa Piotra K. przeciwko P. Zakładom Papierniczym SA w P. o odszkodo-

wanie, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu z dnia 11 grudnia 2003 r. [...]

1. z m i e n i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację,

2. zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 1.800 (tysiąc osiem-

set) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasa-

cyjnym.

U z a s a d n i e n i e

Powód Piotr K. był zatrudniony w P. Zakładach Papierniczych SA w P. od 15

lipca 1997 r. do 20 kwietnia 1999 r. Uchwałą rady nadzorczej z dnia 27 października

1997r. [...] powołano powoda na stanowisko prezesa zarządu PZP SA. Z kolei

uchwałą [...] rada nadzorcza określiła warunki umowy. Marek K. przewodniczący

rady nadzorczej P. Zakładów Papierniczych SA w P. dnia 21 października 1997 r.

zawarł z powodem umowę o zakazie konkurencji. Z postanowień wstępnych przed-

miotowej umowy wynikało, że Marek K. upoważniony był do zawarcia umowy

uchwałą rady nadzorczej [...] z dnia 21 marca 1997 r. na podstawie art. 16. 1 statutu

Spółki. Umowa została sporządzona w trzech jednobrzmiących egzemplarzach. Od-

nośnie do zawarcia z powodem umowy o zakazie konkurencji nie została podjęta

odrębna uchwała rady nadzorczej.

2

Powód przebywał na zwolnieniu lekarskim od grudnia 1998 r. do 2 września

1999 r. Dnia 19 stycznia 1999 r. powoda odwołano ze stanowiska prezesa zarządu.

Zarząd pozwanej spółki pismem z dnia 17 marca 1999 r. zwolnił, powoda z

obowiązku niepodejmowania działalności konkurencyjnej określonej w umowie o za-

kazie konkurencji.

Powód podjął pracę i został zatrudniony w nowej firmie od 29 października

1999 r. Zdaniem powoda działalność firmy, w której podjął pracę nie pokrywa się z

działalnością PZP SA w P., ponieważ firma ta produkuje inne opakowania aniżeli

pozwana spółka. Powód w pozwie z dnia 31 maja 1999 r. skierowanym przeciwko P.

Zakładom Papierniczym SA wniósł o zasądzenie odszkodowania zgodnie z posta-

nowieniami o zakazie konkurencji w wysokości 29.580 zł. wraz z należnymi odset-

kami.

Pozwane P. Zakłady Papiernicze SA w P. wniósł o oddalenie powództwa; w

uzasadnieniu podniósł, iż pismem z dnia 17 marca 1999 r., zwolnił powoda z obo-

wiązku powstrzymywania się od działań konkurencyjnych, co powoduje brak obo-

wiązku wypłaty wynagrodzenia za powstrzymywanie się przez powoda od podejmo-

wania działań konkurencyjnych.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Jarocinie wyrokiem z dnia 30 czerwca 2003 r. [...]

oddalił powództwo. W oparciu o powyższe ustalenia Sąd pierwszej instancji uznał, iż

Marek K. - będąc pełnomocnikiem w rozumieniu art. 374 k.h. - nie został upoważnio-

ny uchwałą Rady Nadzorczej [...] do zawarcia z powodem Piotrem K. umowy o zaka-

zie konkurencji. Z uwagi na fakt, iż nie została również podjęta żadna uchwała w

przedmiocie zawarcia z powodem umowy o zakazie konkurencji, doszło do narusze-

nia przepisu 374 k.h., co w konsekwencji spowodowało nieważność czynności praw-

nej ze względu na treść art. 58 § 1 k.c.

Apelację od powyższego wyroku złożył powód wnosząc o zmianę przedmio-

towego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie za-

skarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierw-

szej instancji. Podstaw do wniesienia apelacji skarżący upatrywał w obrazie przepi-

sów prawa materialnego, tj. art. 374 k.h. oraz art. 58 k.c. przez błędną ich interpreta-

cję oraz w obrazie przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 i 2 k.p.c., a w szczególno-

ści polegającą na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności faktycznych w aspekcie

określenia zasad zawierania umów o zakazie konkurencji, istotnych dla rozstrzygnię-

cia sprawy.

3

Pozwany wniósł o oddalenie apelacji.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu wyrokiem z

dnia 11 grudnia 2003 r. [...] zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od

pozwanego P. Zakładów Papierniczych SA w P. na rzecz powoda Piotra K. kwotę

29.580 zł (dwadzieścia dziewięć tysięcy pięćset osiemdziesiąt złotych) z odsetkami

ustawowymi od dnia 2 czerwca 2000 r. do dnia zapłaty. Sąd Okręgowy zauważył, że

z poczynionych przez Sąd pierwszej instancji ustaleń wynika, że strony, tj. powód

Piotr K. i pozwana Spółka P. Zakłady Papiernicze SA w P., w dniu 27 października

1997 r. zawarły umowę o zakazie konkurencji. Punkt 8 przedmiotowej umowy stano-

wił, iż pracodawca może zwolnić pracownika z zobowiązania, o którym mowa w pkt

6. Zgoda na powyższe zwalnia jednocześnie pracodawcę z obowiązku wypłaty wy-

nagrodzenia, o którym mowa w pkt 7. Zarząd pozwanej spółki pismem z dnia 17

marca 1999 r. zwolnił powoda z obowiązku niepodejmowania działalności konkuren-

cyjnej określonej w umowie o zakazie konkurencji. Do rozwiązania umowy o zakazie

konkurencji jako umowy wzajemnie zobowiązującej konieczne jest zgodne oświad-

czenie woli obu stron. Z uwagi na fakt, iż powód nigdy takowej zgody nie wyraził,

jednostronne oświadczenie pozwanego złożone w tym zakresie nie wywołało żad-

nych skutków prawnych.

W ocenie Sądu drugiej instancji interpretacja art. 374 k.h. dokonana przez Sąd

pierwszej instancji na tle rozpatrywanego stanu faktycznego jest błędna, gdyż z treści

powyższego artykułu wyraźnie wynika, iż do reprezentacji spółki w umowach zawie-

ranych pomiędzy spółką a członkami zarządu uprawniona jest rada nadzorcza bądź

powołani do tego specjalną uchwałą pełnomocnicy. Istotne jest więc rozdzielenie

kompetencji rady nadzorczej i pełnomocników. W umowach zawieranych pomiędzy

spółką a członkiem zarządu w świetle art. 374 k.h. spółkę reprezentować może rów-

nież rada nadzorcza. Uprawnienie rady nadzorczej do reprezentowania spółki w

umowach z członkami zarządu opiera się na ustawie, nie jest zatem konieczna

uprzednia odpowiednia uchwała walnego zgromadzenia. Ewentualne uchwały rady

nadzorczej w tym przedmiocie mogą pełnić jedynie rolę organizacyjną, uściślając

zasady pracy tego kolegialnego organu w praktyce.

W przedmiotowej sprawie uchwałą rady nadzorczej P. Zakładów Papierni-

czych SA [...] na posiedzeniu w dniu 21 marca 1997 r. przewodniczący rady nadzor-

czej został upoważniony do samodzielnego dokonywania w imieniu rady nadzorczej

wszelkich czynności faktycznych, prawnych i procesowych w zakresie objętym art.

4

374 k.h. Tak więc Marek K., będąc upoważniony w dniu 21 marca 1997 r. do dokony-

wania w imieniu rady między innymi czynności prawnych mógł zawrzeć w dniu 27

października 1997 r. z powodem Piotrem K. umowę o zakazie konkurencji.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Okręgowy uznał, iż przewodniczący rady

nadzorczej w rozumieniu przepisu art. 374 k.h. nie jest „pełnomocnikiem", ale osobą

reprezentującą organ spółki przy zawieraniu umów z członkiem zarządu. Według

Sądu Okręgowego, zgromadzony przez Sąd pierwszej instancji materiał dowodowy

pozwalał na wydanie merytorycznego orzeczenia bez potrzeby przeprowadzania do-

wodu ze wszystkich protokołów rady nadzorczej oraz dowodu w postaci przesłucha-

nia wszystkich członków rady nadzorczej na okoliczność zawierania umów o zakazie

konkurencji.

Od powyższego wyroku Sądu Okręgowego pozwany złożył kasację, wnosząc

o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w Kaliszu i przekaza-

nie sprawy do ponownego rozpatrzenia lub o zmianę w całości zaskarżanego wyroku

Sądu Okręgowego w Kaliszu, poprzez orzeczenie o oddaleniu apelacji powoda od

wyroku Sądu Rejonowego w Jarocinie z dnia 30 czerwca 2003 r. [...] oraz o orzecze-

nie o kosztach postępowania, poprzez przyznanie pozwanemu od powoda zwrotu

kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych, ponadto o przyzna-

nie pozwanemu od powoda zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego poprzez

niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 3531

k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 1012

§ 1 i 2 k.p., poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu braku podstaw do

zastosowania wyrażonej w art. 3531

k.c. zasady swobody umów do umowy o zakazie

konkurencji po ustaniu stosunku pracy; naruszenie przepisu art. 374 k.h. poprzez

błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, iż zwy-

czajowo delegowany lub posiadający stałe upoważnienie do działania za radę nad-

zorczą przy czynnościach prawnych określonych w art. 374 k.h. członek rady nad-

zorczej posiada jednocześnie, sprzeczne z zasadą kolegialności działania oraz za-

sadą wyrażania woli przez radę w drodze uchwały, umocowanie do samodzielnego

decydowania o dokonaniu określonej czynności prawnej oraz o jej treści bez ko-

nieczności uprzedniego podjęcia przez radę nadzorczą uchwały wyrażającej wolę

dokonania określonej czynności prawnej z członkiem zarządu o konkretnej treści.

Naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to

5

jest 382 k.p.c. poprzez nierozważenie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności

faktycznych dotyczących zwyczajowej praktyki działania rady nadzorczej pozwanej

Spółki w zakresie czynności prawnych z członkami zarządu pozwanej.

Jako okoliczności uzasadniające rozpoznanie kasacji wskazano, iż zaskar-

żony wyrok oczywiście narusza prawo poprzez wykazane wyżej błędne rozumienie i

stosowanie przepisów Kodeksu handlowego odnoszących się do podstawowych za-

sad funkcjonowania organów kolegialnych, takich jak rada nadzorcza. Nie sposób

przyjąć i godzić się na wykładnię przepisów Kodeksu handlowego, która prowadzi do

ustalenia istnienia możliwości scedowania na jednego z członków rady nadzorczej

uprawnień decyzyjnych rady. Stanowi to zaprzeczenie kolegialnego charakteru tego

organu spółki oraz uchybia zasadzie wyrażania woli stanowiącej przez ten organ

wyłącznie w drodze uchwał, a nie czynności jednego członka rady.

Równie prawdopodobna, jak błędna wykładnia lub błędne zastosowanie prze-

pisów Kodeksu handlowego, wydaje się, według skarżącego, błędna ocena dowodu

w postaci uchwały upoważniającej konkretnego członka rady nadzorczej do stałego

działania za radę przy dokonywaniu czynności z członkami zarządu spółki. Niezro-

zumienie treści tej uchwały, w istocie oddającej jedynie wolę rady nadzorczej, aby

określony członek rady samodzielnie występował za radę przy określonych czynno-

ściach prawnych, a nie udzielającej temu członkowi rady mocy stanowiącej i decy-

dującej, co do dokonania tych czynności, także przesądzałoby o oczywistym naru-

szeniu prawa przez Sąd drugiej instancji. Brak w przepisach Kodeksu handlowego

postanowień tożsamych z przepisem art. 46 § 1 pkt 8 in fine Prawa spółdzielczego

nie umożliwia wyciągania takich wniosków, co do charakteru i znaczenia uchwały

rady nadzorczej pozwanej Spółki z dnia 21 marca 1997 r. [...], jak uczynił to Sąd

Okręgowy.

Ponadto - zdaniem strony pozwanej - w niniejszej sprawie, pojawiają się dwa

istotne zagadnienia prawne. Po pierwsze, chodzi o możliwość (prawną skuteczność)

zawarcia w umowie o zakazie konkurencji klauzuli, mocą której pracownik zwolniony

zostaje z obowiązku powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej wobec

pracodawcy z konsekwencją w postaci zwolnienia pracodawcy z obowiązku wypłaty

odszkodowania z tytułu niepodejmowania działalności konkurencyjnej wobec praco-

dawcy. Wydaje się zatem uzasadnione twierdzenie, iż konieczne staje się jedno-

znaczne i pełne odniesienie się Sądu Najwyższego do problematyki klauzul umow-

nych mających w świetle przepisu art. 3531

k.c. w związku z art. 300 k.p. doprowa-

6

dzić do rozwiązania umów o zakazie konkurencji określonych w art. 1011

§ 1 k.p. i

art. 1012

§ 1 k.p. albo do skutków równoważnych, mających na celu zwolnienie stron

tych umów ze wzajemnych obowiązków, w tym obowiązku wypłaty odszkodowania

przez pracodawcę. Przedmiotowy wyrok Sądu Okręgowego wyraża brak jednolitości

orzecznictwa sądowego w tym zakresie i wymaga - zdaniem strony wnoszącej kasa-

cję - wypowiedzenia się co do tego zagadnienia przez Sąd Najwyższy.

Po drugie, niejako przy okazji umowy o zakazie konkurencji zawartej z człon-

kiem zarządu spółki kapitałowej, pojawia się kwestia konieczności umocowania do

zawarcia umów - w tym z zakresu prawa pracy - z członkiem zarządu takiej spółki.

Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 2 października 2003 r. , I PK 453/02, uznał, iż

umowa o zakazie konkurencji jest odrębną od umowy o pracę i niezależnie od tego

czy występuje w treści umowy o pracę czy osobno, wymaga dla pełnomocnika wal-

nego zgromadzenia - czy jak należy wnosić dla reprezentanta rady nadzorczej rów-

nież - umocowania w postaci nie tylko formalnego wyznaczenia danej osoby do za-

warcia umowy ale umocowania „merytorycznego". Merytorycznego w sensie istnienia

uchwały właściwego organu spółki stanowiącego podstawę dokonania z członkiem

zarządu czynności prawnej o określonej treści. Podnieść należy, że pomimo zwró-

cenia przez stronę pozwaną na rozprawie apelacyjnej uwagi na treść tego orzecze-

nia Sądu Najwyższego, nie zostało to odnotowane ani skomentowane w wyroku

przez Sąd drugiej instancji. Oznacza to zatem konieczność zwrócenia uwagi na to

zagadnienie w praktyce orzeczniczej Sądu Najwyższego, tak aby było ono zauważa-

ne w praktyce sądów powszechnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja ma usprawiedliwione podstawy. Trafny jest zarzut naruszenia zaskar-

żonym wyrokiem przepisu art. 374 k.h. W rozpoznawanej sprawie jest niesporne, że

rada nadzorcza P. Zakładów Papierniczych SA uchwałą [...] z dnia 21 marca 1997 r.

upoważniła przewodniczącego rady nadzorczej Marka K. do samodzielnego dokony-

wania w imieniu rady nadzorczej wszelkich czynności faktycznych, prawnych i proce-

sowych w zakresie objętym art. 374 k.h., oraz że rada nadzorcza uchwałą [...] okre-

śliła warunki umowy o pracę powoda i upoważniła przewodniczącego rady nadzor-

czej do zawarcia umowy o pracę z powodem, a także że Marek K. zawarł w dniu 27

7

października 1997 r. z powodem Piotrem K. - prezesem zarządu umowę o zakazie

konkurencji.

W świetle tych okoliczności wymaga wyjaśnienia, czy umowa o zakazie

konkurencji z członkiem zarządu spółki akcyjnej wymaga osobnego - od umocowania

do zawarcia umowy o pracę - umocowania oraz czy umowa o zakazie konkurencji

może być skutecznie zawarta przez przewodniczącego rady nadzorczej spółki upo-

ważnionego uchwałą tej rady nadzorczej do podejmowania wszelkich czynności w

zakresie art. 374 k.h.

W związku z tym pierwszym zagadnieniem prawnym należy wskazać, że Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 2 października 2003 r., I PK 453/02 (OSNP

2004 nr 19, poz. 331), opowiedział się za odrębnością tak zwanej klauzuli konkuren-

cyjnej, czyli umowy o zakazie prowadzenia działalności konkurencyjnej po ustaniu

stosunku pracy, od umowy o pracę, stwierdzając między innymi, że „w przepisie art.

1012

§ 1 k.p. regulującym tę klauzulę znajduje się odesłanie do odpowiedniego sto-

sowania art. 1011

§ 1 k.p. Odrębna umowa w rozumieniu art. 1011

§ 1 k.p. to umowa

niewchodząca w skład umowy o pracę, ale niekoniecznie odrębny, inny dokument.

Sporządzenie "odrębnej" umowy o zakazie konkurencji może nastąpić w tym samym

czasie i w tym samym dokumencie, co umowy o pracę, może to także nastąpić w

oddzielnym dokumencie, w tym samym lub późniejszym czasie, jednakże w czasie

trwania stosunku pracy. Sporządzenie jednego dokumentu jest dopuszczalne także

w przypadku umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy zawieranej

łącznie z umową o pracę. Nie znaczy to jednak, że zakaz ten (klauzula) wchodzi do

treści stosunku pracy jako element umowy. Klauzula jest silnie związana ze stosun-

kiem pracy, jest to umowa prawa pracy, jest jednak umową odrębną, pochodną od

stosunku pracy, ale odnoszącą się do czasu po jego wyekspirowaniu. Klauzula kon-

kurencyjna nie jest objęta umową o pracę, nawet wówczas, gdy zamieszczona jest w

treści dokumentu, w którym umowę o pracę spisano. Dlatego też nie można twier-

dzić, że pełnomocnictwo do zawarcia umowy o pracę obejmuje również - niejako z

istoty rzeczy - upoważnienie do zawarcia umowy o zakazie konkurencji po ustaniu

stosunku pracy.” Przyjmując, że są to dwie odrębne, różne umowy, Sąd Najwyższy

trafnie uznał, że „do zawarcia klauzuli konkurencyjnej potrzebne jest oddzielne peł-

nomocnictwo. Oddzielność odnosi się do zakresu umocowania, a nie do dokumentu

lub aktu udzielenia pełnomocnictwa. Zawarcie klauzuli konkurencyjnej z powołaniem

się na umocowanie do zawarcia umowy o pracę oznacza przekroczenie granic umo-

8

cowania pełnomocnika. Zgodnie z art. 203 k.h., w umowach między spółką a człon-

kami zarządu spółkę reprezentować mogli tylko rada nadzorcza lub pełnomocnicy

ustanowieni przez zgromadzenie wspólników. Są to pełnomocnicy specyficzni, bo

chodzi o reprezentację spółki jako osoby prawnej w konkretnych czynnościach praw-

nych. Z ustanowienia pełnomocników do zawarcia umowy o pracę nie wynika upo-

ważnienie tych osób do zawarcia klauzuli konkurencyjnej. Byłaby to niedopuszczalna

„nadinterpretacja" treści pełnomocnictwa, czyli rozszerzenie jego zakresu w drodze

nieuprawnionej interpretacji oświadczenia woli. Dla skutecznego ustanowienia przez

zgromadzenie wspólników pełnomocników upoważnionych do zawarcia klauzuli kon-

kurencyjnej konieczne byłoby wyraźne upoważnienie z określeniem istotnych, za-

sadniczych elementów tej odrębnej umowy.” Podzielając powyższą argumentację,

należy zatem stwierdzić, że dla skutecznego zawarcia z prezesem zarządu spółki

akcyjnej umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy (art. 101 2

§ 1 i 2

k.p.) nie jest wystarczające umocowanie do zawarcia z nim umowy o pracę, lecz ko-

nieczne jest odrębne umocowanie do zawarcia umowy o zakazie konkurencji po

ustaniu stosunku pracy z określeniem istotnych postanowień tej umowy.

Odnośnie do drugiego zagadnienia prawnego należy stwierdzić, że jeżeli

walne zgromadzenie nie powołało uchwałą pełnomocnika do zawarcia z członkiem

zarządu spółki akcyjnej umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, to

spółkę w tej umowie reprezentuje rada nadzorcza, przy czym rada nadzorcza nie

może skutecznie upoważnić przewodniczącego rady nadzorczej do wykonywania w

jej imieniu określonego w art. 374 k.h. prawa reprezentowania spółki. Jeżeli zatem

rada nadzorcza upoważniła swojego przewodniczącego do „samodzielnego dokony-

wania w imieniu rady nadzorczej wszelkich czynności faktycznych, prawnych i proce-

sowych w zakresie objętym art. 374 k.h.”, to zawarcie z prezesem zarządu spółki

przez tak „umocowanego” przewodniczącego rady nadzorczej umowy o zakazie kon-

kurencji po ustaniu stosunku pracy, nie może być uważane za działanie rady nadzor-

czej reprezentującej spółkę.

W konsekwencji należy przyjąć, że przewodniczący rady nadzorczej Marek K.

nie miał należytego umocowania do zawarcia w imieniu Spółki akcyjnej z prezesem

zarządu tej Spółki umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, a zatem

jak trafnie przyjął Sąd pierwszej instancji, umowa ta jest nieważna na podstawie art.

58 § 1 k.c. W tej sytuacji zbędne jest rozstrzyganie o zasadności zarzutu naruszenia

9

zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 353 1

k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 101 2

§

1 i 2 k.p.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================