I UK 56/04

Wyrok z dnia 2 grudnia 2004 r.

I UK 56/04

Uzależnienie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy powstałej po

ukończeniu przez ubezpieczonego 30 lat od posiadania pięcioletniego okresu

ubezpieczenia w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed powstaniem tej niezdol-

ności (art. 58 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz.

353 ze zm.) nie jest nierównym traktowaniem ubezpieczonych.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2004 r. sprawy

z wniosku Zdzisława T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi

w O.W. o rentę z tytułu niezdolności do pracy, na skutek kasacji wnioskodawcy od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 7 października 2003 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 10 kwietnia 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w O.W. odmówił przyznania wnioskodawcy Zdzisławowi T. prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy wobec braku wymaganego pięcioletniego okresu ubezpiecze-

nia w ostatnim dziesięcioleciu, który to okres wynosi 1 rok, 8 miesięcy i 16 dni przed

powstaniem niezdolności do pracy lub 1 rok i 8 dni przed zgłoszeniem wniosku.

Odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu z dnia 2 lipca 2002 r.

[...]. Sąd ustalił, że wcześniejszą decyzją z dnia 22 września 1999 r. organ rentowy

odmówił przyznania wnioskodawcy prawa do renty z tych samych przyczyn, co

obecnie. Rozpoznając odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji [...] Sąd Okręgowy w

Kaliszu stwierdził, że nie podlega uwzględnieniu jako okres składkowy okres odby-

2

wania kary pozbawienia wolności od 28 października 1986 r. do 21 lipca 1989 r. wo-

bec niewykazania, że skazanie nastąpiło z powodu działalności politycznej. Nie może

być także zaliczony okres działalności jako wspólnika w spółce z ograniczoną odpo-

wiedzialnością od 1 lipca 1997 r. do 1 listopada 1998 r. wobec nieopłacenia składek

ubezpieczeniowych. Z tych samych przyczyn nie podlega uwzględnieniu okres pro-

wadzenia działalności we Francji. Wyrok oddalający odwołanie wnioskodawcy jest

prawomocny, gdyż jego apelacja od tego wyroku została oddalona. W obecnym po-

stępowaniu wnioskodawca nie przedstawił żadnego okresu, który nie byłby poprzed-

nio przez Sąd oceniany. Odnośnie pracy we Francji sam podał, że pracował tam w

filii spółki polskiej, którą kieruje. Ma zatem zastosowanie przepis art. 6 ust. 2 pkt 1d

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), a nie Konwencja Generalna pomię-

dzy Polską a Francją z dnia 9 czerwca 1948 r., na którą powołuje się wnioskodawca.

Wobec braku podstaw do uwzględnienia wskazanych okresów nie został spełniony

warunek określony w art. 58 ust. 1 i 2 powołanej ustawy.

W apelacji od tego wyroku wnioskodawca zarzucił sprzeczność z Konstytucją

Rzeczypospolitej Polskiej przepisu art. 58 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach.

Wyrokiem z dnia 7 października 2003 r. [...] Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi oddalił apelację. Sąd Apelacyjny uznał za błędny

pogląd o nierównym traktowaniu co do wymaganego okresu składkowego osób,

które stały się niezdolne do pracy po ukończeniu 30 lat życia. Przepis art. 58 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach przyjmuje jako zasadę powiązanie czasowe między

długością trwania tytułu do ubezpieczenia związanego z wiekiem, a wystąpieniem

niezdolności do pracy. Zasada równości przejawia się w jednakowym traktowaniu

wszystkich ubezpieczonych spełniających jednakowe warunki. Jest jednak ewident-

ne, że innym okresem ubezpieczenia może legitymować się osoba, która stała się

niezdolna do pracy w wieku 20 lat, a innym osoba, którą to dotknęło po ukończeniu

30 lat. Odnośnie okresu wykonywania działalności we Francji można wypowiedzieć

się tylko teoretycznie, gdyż wnioskodawca żadnym dokumentem okresu takiej pracy

nie udowodnił. W kwestionariuszu z dnia 21 lipca 1999 r. podał nawet, że od 1 marca

1991 r. do 31 grudnia 1996 r. nigdzie nie pracował. W apelacji twierdzi, że pracował

w firmie francuskiej, jednak do chwili obecnej okres ten nie jest niczym udowodniony.

Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się też naruszenia art. 210 § 1 k.p.c., gdyż po zamknię-

3

ciu rozprawy przed Sądem pierwszej instancji udzielono wnioskodawcy głosu i mógł

się on wypowiedzieć, co wynika z protokołu rozprawy.

Wyrok ten zaskarżył wnioskodawca kasacją i opierając ją na podstawie nie-

ważności postępowania (art. 379 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 214 i 391 k.p.c.) przez

pozbawienie go możności obrony swych praw wskutek ograniczenia możliwości wy-

powiedzi przed Sądem pierwszej instancji oraz nieodnotowanie w protokole rozprawy

tego faktu, a także naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. przez

niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku i ograniczenie tego obowiązku do przyto-

czenia art. 385 k.p.c. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji wskazał

istotne zagadnienie prawne: „czy art. 58 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest niezgodny z art. 2,

32 ust. 2, 67 ust.1 i 68 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. W uzasadnieniu

podstaw kasacyjnych podniósł, że Sąd drugiej instancji oparł się wyłącznie na zapi-

sach z protokołu rozprawy, „które jak wiadomo nie odzwierciedlają pełnego przebie-

gu rozprawy na żadnym procesie w Polsce”. Ponadto Sąd nie ustosunkował się do

zarzutu niezgodności z Konstytucją przepisu art. 58 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach. „Sądy obu instancji przyjęły bowiem, iż powód kwestionuje różnicowanie

osób ubezpieczonych ze względu na wiek, gdy tymczasem kwestionowany przepis

różnicuje ubezpieczonych ze względu na staż pracy i to w taki sposób, że wypraco-

wany okres przepada ubezpieczonemu, jeżeli przerwa w zatrudnieniu wynosi np. 10

lat. W takiej sytuacji ubezpieczony podejmujący pracę dopiero w wieku 50 lat, który

po przepracowaniu 5 lat stał się niezdolnym do pracy - rentę otrzyma. Natomiast oby-

watel, który pracował, jak np. skarżący od 18 do 40 roku życia a następnie miał 10-

letnią przerwę (z różnych powodów) ponownie podjął zatrudnienie w wieku 50 lat i

stał się niezdolnym do pracy po przepracowaniu 4 i pół roku, renty nie otrzyma. Je-

den i drugi mają po 55 lat. Pierwszy przepracował tylko 5 lat w całym swoim życiu i

rentę otrzymał. Drugi przepracował 26 i pół roku i renty nie może otrzymać. Zatem

jak wyżej wykazano obywatele Rzeczypospolitej Polskiej nie są równo traktowani a

nawet ci, którzy mają krótszy staż pracy, znajdują się w uprzywilejowanej sytuacji”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pismo stanowiące kasację zostało sformułowane niewłaściwie, gdyż przy

przytoczeniu podstaw kasacyjnych skarżący nie wskazał, na której z podstaw okre-

4

ślonych w art. 3931

k.p.c. opiera kasację. Po stwierdzeniu „opieram kasację na na-

stępujących podstawach:” wymienione są zarzuty naruszenia przepisów postępowa-

nia, co wskazywałoby na oparcie kasacji na podstawie art. 3931

pkt 2 k.p.c. Nato-

miast przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie kasacji i uzasadnie-

nie kasacji wskazuje na zarzut błędnego zastosowania prawa materialnego - nie-

zgodnego zdaniem skarżącego z Konstytucją RP przepisu art. 58 ust.2 ustawy o

emeryturach i rentach, czyli podstawę wymienioną art. 3931

pkt 1 k.p.c. Mimo tych

błędów można przyjąć, że kasacją jest oparta na obu podstawach wymienionych w

art. 3931

k.p.c. Podstawy te są nieusprawiedliwione.

Zgodnie z art. 392 k.p.c. kasacja przysługuje od wyroku drugiej instancji, za-

tem zarzuty naruszenia prawa procesowego mogą dotyczyć tylko postępowania

przed sądem drugiej instancji poprzedzającego wydanie wyroku. Naruszenie przepi-

sów postępowania przed sądem pierwszej instancji nie jest usprawiedliwioną pod-

stawą kasacji. Nawet nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji nie

może być przedmiotem zarzutu kasacyjnego, jeżeli zarzut ten nie jest połączony z

zarzutem naruszenia przez sąd drugiej instancji przepisu art. 386 § 2 k.p.c. Nieza-

leżnie od tego okoliczności podniesione w kasacji nie uzasadniają zarzutu nieważno-

ści postępowania z mocy art. 379 pkt 5 k.p.c., który to przepis stanowi, że nieważ-

ność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony

swych praw. Skoro wnioskodawca uczestniczył we wszystkich czynnościach sądo-

wych, nie można mówić o pozbawieniu go możności obrony swych praw. Okolicz-

ność, że strona nie mogła wypowiedzieć się do końca po zamknięciu rozprawy, nie

uzasadnia zarzutu pozbawienia możności obrony, gdyż wszystkie argumenty strona

może przedstawić w apelacji. W tej sprawie podnoszone w kasacji uchybienie w

ogóle nie wystąpiło, co zostało stwierdzone w protokole rozprawy. Strona , która nie

żądała sprostowania protokołu w trybie art. 160 k.p.c., nie może skutecznie powoły-

wać się na to, że protokół nie odzwierciedla faktycznie dokonanych czynności sądo-

wych.

Postępowania przed Sądem drugiej instancji dotyczy jedynie zarzut narusze-

nia art. 328 § 2 k.p.c. Zarzut ten jest bezzasadny. Naruszenie przepisów postępowa-

nia może być usprawiedliwioną podstawą kasacji tylko wówczas, gdy uchybienie to

mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 3931

pkt 2 k.p.c.). Regułą jest, że uchybienia

w zakresie niespełnienia warunków, jakim zgodnie z art. 328 § 2 k.p.c. powinno od-

powiadać uzasadnienie wyroku, nie mają wpływu na wynik sprawy. Uzasadnienie

5

sporządzane jest bowiem po wydaniu i ogłoszeniu wyroku, kiedy wynik sprawy jest

już przesądzony. Uchybienie w postaci pominięcia w uzasadnienie wyroku podstawy

prawnej rozstrzygnięcia nie ma wpływu na to rozstrzygnięcie, jeżeli podstawa prawna

istnieje. W tym przypadku uchybienie nie wystąpiło, gdyż w uzasadnieniu wyroku

została wskazana podstawa prawna merytorycznego rozstrzygnięcia ( art. 58 ust.1 i

2 ustawy o emeryturach i rentach) i podstawa prawna oddalenia apelacji (art. 385

k.p.c.).

Zarzut naruszenia prawa materialnego jest również chybiony. Regulacji za-

wartej w art. 58 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39,

poz. 353) nie można oceniać w kategoriach nierównego traktowania ubezpieczonych

i jej zgodności lub niezgodności z konstytucyjnymi zasadami wyrażonymi w przepi-

sach wymienionych w kasacji. Przepisy te określają warunki, od których uzależnione

jest prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. Konstytucja Rzeczypospolitej Pol-

skiej w art. 67 ust. 1 zapewnia wszystkim obywatelom prawo do zabezpieczenia

społecznego w razie niezdolności do pracy w zakresie i formie określonym ustawą.

Powołana ustawa przewiduje zabezpieczenie w formie renty z tytułu niezdolności do

pracy, a zakres świadczeń z tego tytułu ograniczony jest tylko do osób ubezpieczo-

nych. Ubezpieczenie rentowe jest odrębnym ubezpieczeniem od ubezpieczenia eme-

rytalnego (art. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń spo-

łecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). W przypadku tego ostatniego ubezpie-

czenia składki gromadzone są w funduszu emerytalnym, a świadczenia przyznawane

po osiągnięciu określonego wieku stanowią w pewnym stopniu ekwiwalent zgroma-

dzonych składek (art. 24 ust. 1 i 25 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach). Zdarze-

niem uprawniającym do świadczeń z tego funduszu jest osiągniecie wymaganego

wieku niezależnie od istnienia ubezpieczenia w chwili wystąpienia zdarzenia i długo-

ści okresu ubezpieczenia. Ubezpieczenie rentowe funkcjonuje na innych zasadach.

Zdarzeniem uprawniającym do świadczeń z tego ubezpieczenia jest powstanie nie-

zdolności do pracy, które może nastąpić w każdym czasie. Z istoty tego ubezpiecze-

nia wynika, że świadczenia nie mogą być pokryte ze zgromadzonych przez ubezpie-

czonego składek. Źródłem świadczeń jest fundusz rentowy powstały ze składek

wpłacanych przez wszystkich ubezpieczonych na wypadek ryzyka wystąpienia nie-

zdolności do pracy. W konsekwencji ze świadczeń z tego funduszu korzystają tylko

osoby podlegające ubezpieczeniu w czasie, kiedy wystąpiło objęte ubezpieczeniem

6

zdarzenie. Jednym z warunków uprawniających do renty z tytułu niezdolności do

pracy, określonym w art. 57 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach, jest powstanie tej

niezdolności w okresie ubezpieczenia; najpóźniej w ciągu 18 miesięcy po jego usta-

niu. Skutkiem związania prawa do świadczeń z ubezpieczeniem jest utrata tego

prawa po ustaniu ubezpieczenia. Osoba, której ubezpieczenie ustało, nie ma żad-

nych uprawnień wynikających z tego ubezpieczenia i aby uprawnienia takie uzyskać

musi ubezpieczyć się ponownie.

Kolejnym warunkiem, określonym w art. 57 pkt 2 jest posiadanie odpowiednio

długiego okresu ubezpieczenia. Przepis art. 58 ust. 1 uzależnia długość tego okresu

od wieku, w którym ubezpieczony staje się niezdolnym do pracy. Bierze się tu pod

uwagę wynikającą z wieku, w którym można podjąć działalność podlegającą ubez-

pieczeniu, możliwość podlegania ubezpieczeniu. I tak wymagany okres ubezpiecze-

nia osoby, która stała się niezdolna do pracy przed ukończeniem 20 lat wynosi 1 rok,

a osoby, której niezdolność do pracy powstała po ukończeniu 30 lat wynosi 5 lat. W

stosunku do tych ostatnich osób przepis art. 58 ust. 2 wprowadza dodatkowy waru-

nek, a mianowicie okres 5 lat powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia

przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do

pracy. Regulacja uzależniająca prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy po-

wstałej po ukończeniu przez ubezpieczonego 30 lat od posiadania pięcioletniego

okresu ubezpieczenia w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed powstaniem tej nie-

zdolności nie jest wyrazem nierównego traktowania ubezpieczonych, lecz wynika z

powiązania prawa do świadczeń rentowych z podleganiem ubezpieczeniu rento-

wemu w okresie bezpośrednio poprzedzającym powstanie niezdolności do pracy.

Jak wskazano wyżej, okres ubezpieczenia rentowego po przerwie w ubezpieczeniu

trwającej kilka lat zaczyna biec na nowo, a z poprzedniego ubezpieczenia nie wyni-

kają uprawnienia w zakresie prawa do renty. Dlatego opisany w kasacji hipotetyczny

przykład, nie odnoszący się zresztą do sytuacji wnioskodawcy, nie uzasadnia twier-

dzenia o nierównym traktowaniu ubezpieczonych. W przypadku osoby, podlegającej

ubezpieczeniu w odpowiednio długim okresie poprzedzającym powstanie niezdolno-

ści do pracy, prawo do świadczeń powiązane jest z ubezpieczeniem rentowym. Nie

ma takiego powiązania w przypadku osoby, która stała się niezdolna do pracy po

wieloletniej przerwie w ubezpieczeniu.

Podniesione w kasacji zarzuty okazały się nieuzasadnione i z tych przyczyn

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c. ją oddalił.

7

========================================