II UK 59/04

Wyrok z dnia 3 grudnia 2004 r.

II UK 59/04

Przepis art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r.

Nr 39, poz. 353 ze zm.) dopuszcza wyjątkowo możliwość traktowania okresów

pracy w gospodarstwie rolnym tak jak okresów składkowych w ramach ubez-

pieczenia pracowniczego, w zakresie niezbędnym do uzupełnienia okresów

składkowych i nieskładkowych.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski,

Andrzej Wasilewski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2004 r. sprawy

z wniosku Bronisławy D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi

w S. o wysokość emerytury, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 21 marca 2003 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienił wyrok Sądu Okręgo-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie z dnia 15 stycznia 2001

r. [...] i oddalił odwołanie wnioskodawczyni.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w S. decyzją z dnia 8 listopada

1999 r. przyznał wnioskodawczyni - Bronisławie D. emeryturę na podstawie art. 28

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm. - obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2004

r. Nr 39, poz. 353 ze zm. - powoływanej nadal jako: ustawa o emeryturach i rentach z

FUS), której miesięczna wysokość wyliczona została w kwocie 21, 94 zł. Wniosko-

dawczyni wniosła o zmianę tej decyzji poprzez przyznanie jej wyższego świadczenia.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie wyrokiem

z dnia 15 stycznia 2001 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń

2

Społecznych-Oddziału w S. z dnia 8 listopada 1999 r. i przyznał wnioskodawczyni

prawo do emerytury określonej w art. 27 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a w

uzasadnieniu tego wyroku stwierdził, że skoro wnioskodawczyni urodziła się dnia 8

listopada 1939 roku, a więc przed dniem 1 stycznia 1949 r. i ma obecnie 62 lata, a

jest niesporne, że pracowała w rolnictwie około 27 lat, a zatem ta długość pracy w

rolnictwie wraz z okresem zatrudnienia poza rolnictwem daje jej co najmniej 20 okre-

sów składkowych i nieskładkowych, to tym samym spełnia ona w całości warunki,

które upoważniają ją do ubiegania się o emeryturą na podstawie art. 27 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS.

Następnie, Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 21 marca 2003 r. [...]

oddalił apelację organu rentowego od powyższego wyroku Sądu Okręgowego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie z dnia 15 stycznia 2001 r., stwier-

dzając w uzasadnieniu tego orzeczenia w szczególności, że wykładnia językowa art.

10 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS prowadzi do wniosku, iż „krótszy od

okresu wymaganego okres składkowy i nieskładkowy ustalony na zasadach art. 5 - 7

uzupełnia się o okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia a

przypadające przed dniem 1.01.1983 r. (jak w przypadku Bronisławy D. okresy

09.11.1955 r. do 14.04.1964 r. i 15.04.1964 r. do 31.12.1982 r.) w zakresie niezbęd-

nym do uzupełnienia tego okresu, czytaj ‘okresu wymaganego’ określonego w art.

27, 28, 30 albo 31. Skoro ustawodawca nie wskazał przy tym ‘okresie wymaganym’,

iż ma to być okres minimalny uprawniający do nabycia prawa do emerytury tzw. nie-

pełnej, to trafnie skonstatował Sąd I instancji, iż w istocie ubezpieczona z uwagi na

osiągnięcie wieku 60 lat z dniem 08.11.1999 r. oraz posiadanie łącznie okresu skład-

kowego i nieskładkowego (po uzupełnieniu pracą na roli do 20 lat) może ubiegać się

o emeryturę na warunkach określonych w przepisie art. 27 cytowanej ustawy.”

W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 21

marca 2003 r. organ rentowy zarzucił naruszenie art. 10 oraz art. 56 w związku z art.

27 i art. 28 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ponieważ „Sąd Apelacyjny błędnie

uznał, iż za okres niezbędny do uzupełnienia okresu w sytuacji ubezpieczonej należy

odnieść do okresu wymaganego określonego art. 27, 28, 30 i 31, niezależnie od

okresu pracy na gospodarstwie rolnym, w świetle powołanych bowiem wyżej przepi-

sów, przyznanie ubezpieczonej prawa do emerytury w pełnej wysokości, o której

mowa w art. 27 powołanej ustawy, mogłoby mieć miejsce dopiero w sytuacji posia-

dania 15 lat okresów składkowych i nieskładkowych i uzupełnienia tego okresu zgod-

3

nie z art. 10 powołanej ustawy okresami pracy na gospodarstwie rolnym w zakresie

niezbędnym do uzupełnienia okresu lat 20.” Równocześnie w kasacji zarzucono, iż

zaskarżone orzeczenie narusza zasady przyznawania prawa do emerytury także i

dlatego, że ubezpieczenie społeczne rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa

rolnego reguluje odrębna ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25) i świadczenia te nie są

finansowane z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, „stąd też wykładnia Sądu w

niniejszej sprawie nie odpowiada prawu, nie może być bowiem tak, że po 27 latach

prowadzenia gospodarstwa rolnego i 9 miesiącach zatrudnienia na podstawie umowy

o pracę, otrzymuje się świadczenie odpowiadające wysokości najniższej emerytury,

w sytuacji gdy składki z tytułu ubezpieczenia rolniczego są znacznie niższe, zatem

uzasadnionym jest stanowisko, że art. 10 ustawy o emeryturach i rentach ma zasto-

sowanie tylko w zakresie niezbędnym do nabycia prawa, a w przypadku ubezpieczo-

nej w zakresie niezbędnym do 15 lat okresów składkowych i nieskładkowych." W

opinii skarżącego, w sprawie tej występuje istotne zagadnienie prawne „dotyczące

zasad ustalania wysokości emerytur, bowiem emerytur o których mowa w art. 28,

zgodnie z treścią art. 54 powołanej ustawy nie podwyższa się do kwoty najniższej

emerytury.” W konsekwencji, w kasacji sformułowany został wniosek „o zmianę za-

skarżonego orzeczenia i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie uchylenie za-

skarżonego wyroku pierwszej instancji w całości i przekazanie sprawy do rozpozna-

nia sądowi równorzędnemu.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Świadczenia emerytalne na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS

przysługują „ubezpieczonemu”, czyli osobie podlegającej „ubezpieczeniom emerytal-

nemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych”, a

także osobie, która przed dniem wejścia w życie tej ustawy (tzn. przed dniem 1

stycznia 1999 r. - art. 196 tej ustawy) „podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub

zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników”

(art. 4 pkt. 13 w związku z art. 1, art. 2 oraz art. 3 pkt 1 ustawy o emeryturach i ren-

tach z FUS). Przy czym, w celu ustalenia prawa do emerytury oraz obliczenia jej wy-

sokości uwzględnia się zasadniczo tzw. okresy składkowe i okresy nieskładkowe

ubezpieczonego, zgodnie z zasadami określonymi w art. 5 - art. 7 ustawy o emerytu-

4

rach i rentach z FUS. Natomiast jedynie w drodze wyjątku, w sytuacji, gdy ustalone

na podstawie art. 5 - art. 7 ustawy o emeryturach i rentach z FUS okresy składkowe i

nieskładkowe okażą się krótsze od okresu wymaganego do uzyskania emerytury na

podstawie przepisów tej ustawy, z mocy wyraźnego przepisu ustawy uwzględnia się

również i traktuje „jak okresy składkowe” także: (1) „okresy ubezpieczenia społecz-

nego rolników, za które opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki”, (2)

„przypadające przed dniem 1 lipca 1977 r. okresy prowadzenia gospodarstwa rolne-

go po ukończeniu 16 roku życia” lub (3) „przypadające przed dniem 1 stycznia 1983

r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia” - jednakże

wyłącznie „w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tego okresu” (art. 10 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS). W takim wypadku „osobie, której przy usta-

laniu prawa do emerytury uwzględniono okresy pracy w gospodarstwie rolnym okre-

ślone w art. 10, oblicza się wysokość przysługującego świadczenia w myśl art. 53, z

uwzględnieniem okresów pracy w gospodarstwie rolnym, proporcjonalnie do udziału

okresów składkowych i nieskładkowych w okresie stanowiącym sumę okresów

składkowych, nieskładkowych i uwzględnionych okresów pracy w gospodarstwie rol-

nym” (art. 56 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Oznacza to, iż niedo-

puszczalna jest rozszerzająca interpretacja dyspozycji art. 10 ust. 1 ustawy o eme-

ryturach i rentach z FUS, zmierzająca do zaliczania w każdym wypadku okresów

pracy w gospodarstwie rolnym zamiast wymaganych okresów składkowych w ra-

mach ubezpieczenia pracowniczego. Przeciwnie, ponieważ przepis art. 10 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS dopuszcza jedynie wyjątkowo i w ograniczo-

nym zakresie („w zakresie niezbędnym do uzupełnienia” wymaganego do przyznania

emerytury w wypadku ubezpieczenia pracowniczego tzw. okresu składkowego i nie-

składkowego) możliwość traktowania „okresów pracy w gospodarstwie rolnym” jak

„okresów składkowych” w ramach ubezpieczenia pracowniczego, powinien być on

interpretowany i stosowany w sposób restryktywny.

Równocześnie, ustawa o emeryturach i rentach z FUS stanowi, że kobiecie

ubezpieczonej, urodzonej przed dniem 1 stycznia 1949 r., przysługuje emerytura,

jeżeli spełniła ona łącznie dwa warunki, a mianowicie: po pierwsze - osiągnęła ona

wiek emerytalny co najmniej 60 lat, oraz po drugie - (a) albo ma ona okres składkowy

i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat (art. 27 ustawy o emeryturach i rentach

z FUS), (b) albo ma ona okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 15

lat, przy czym w tym wypadku emerytury tej „nie podwyższa się do kwoty najniższej

5

emerytury” (art. 28 w związku z art. 54 ustawy o emeryturach i rentach z FUS).

Oznacza to, iż w sytuacji, gdy ubiegająca się o emeryturę z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych kobieta, która osiągnęła wiek emerytalny co najmniej 60 lat, nie posiada

wymaganego do przyznania emerytury co najmniej 15-letniego okresu składkowego i

nieskładkowego ustalonego na zasadach określonych w art. 5 - art. 7 ustawy o eme-

ryturach i rentach z FUS, wówczas organ rentowy przy ustaleniu prawa do emerytury

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz przy obliczaniu jej wysokości uwzględni

również, ale jedynie „w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tego okresu”, okresy

pracy wnioskodawczyni w gospodarstwie rolnym (stosownie do zasad określonych w

art. 10 w związku z art. 28 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), przy czym ustalo-

na na tej podstawie emerytura nie podlega podwyższeniu do kwoty najniższej eme-

rytury (art. 54 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Jest to konsekwencja przyję-

tych przez ustawodawcę rozwiązań prawnych, w myśl których pracowniczy system

emerytalny ma zasadniczo charakter systemu ubezpieczeniowego i zakłada uzależ-

nienie wysokości świadczenia emerytalnego od wielkości składek zgromadzonych

przez ubezpieczonego, podczas gdy rolniczy system emerytalny nie jest oparty na

takim założeniu i zasadniczo ma charakter zaopatrzeniowy.

W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem to, że wnioskodawczyni, która

osiągnęła wiek emerytalny 60 lat i wystąpiła o ustalenie emerytury pracowniczej, le-

gitymowała się jedynie 9 miesiącami okresów składkowych i 3 miesiącami okresów

nieskładkowych oraz 27 latami pracy w gospodarstwie rolnym. Zgodnie z art. 28 w

związku z art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uzasadniało to zali-

czenie wnioskodawczyni dodatkowo 13 lat i 11 miesięcy okresów pracy w gospodar-

stwie rolnym po ukończeniu przez nią 16 roku życia jako okresów składkowych, w

celu uzupełnienia w jej wypadku w niezbędnym zakresie do wymaganego łącznego

minimum 15 lat okresów składkowych i nieskładkowych. Stąd trafna okazała się de-

cyzja organu rentowego z dnia 8 listopada 1999 r., w której ustalenia prawa do eme-

rytury dla wnioskodawczyni oraz obliczenia wysokości emerytury w kwocie 21,94 zł

dokonał ona podstawie art. 28 w związku z art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39315

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

========================================