II UK 78/04

Wyrok z dnia 3 grudnia 2004 r.

II UK 78/04

Istnienie wspólności majątkowej między małżonkami nie jest wystarcza-

jące dla stwierdzenia wspólności małżeńskiej jako przesłanki nabycia prawa do

renty rodzinnej (art. 41 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin, Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.; art. 70 ust.

3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze

zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN Jerzy

Kwaśniewski, Andrzej Wasilewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2004 r. sprawy

z wniosku Antoniny K. przeciwko Zakładowi Emerytalno - Rentowemu Ministerstwa

Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie o rentę rodzinną, na skutek kasa-

cji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 6 stycznia

2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 6 stycznia 2004 r. [...] oddalił

apelację wnioskodawczyni Antoniny K. w sprawie przeciwko Zakładowi Emerytalno -

Rentowemu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie o rentę

rodzinną, podzielając ustalenia faktyczne i oceny prawne wyrażone w wyroku Sądu

pierwszej instancji, który ustalił, że między wnioskodawczynią a jej zmarłym mężem

nie istniała w chwili śmierci wspólność małżeńska, mimo że tzw. ustawowa wspól-

ność majątkowa nie była zniesiona. Na uzasadnienie tego stanowiska Sąd wskazał,

że mąż wnioskodawczyni zmarł w dniu 18 lipca 1996 r., natomiast wnioskodawczyni

od 1985 r. nieprzerwanie przebywała w Stanach Zjednoczonych. W ocenie Sądu,

2

długotrwały pobyt wnioskodawczyni za granicą spowodował brak, zarówno wspólno-

ści gospodarczej, jak i więzi fizycznej i duchowej. Oceniając spełnienie warunków

określonych w art. 41 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), do którego odsyłał przepis

art. 24 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy

Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Straży Granicz-

nej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich

rodzin (Dz.U. Nr 53 , poz. 214 ze zm.), Sąd stwierdził, że wnioskodawczyni osiągnęła

co prawda wiek wymagany przepisem art. 41 ust. 1, nie spełniła jednak określonego

w ust. 3 wymogu pozostawania w chwili śmierci męża we wspólności małżeńskiej,

nie mając ustalonego prawa do alimentów.

Wyrok ten zaskarżyła kasacją wnioskodawczyni i opierając ją na podstawie

naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 41 ust. 3 ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin w związku z

art. 24 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy

Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Straży Granicz-

nej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich

rodzin, wniosła o jego zmianę i uwzględnienie odwołania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba zauważyć, że kasacja w tej sprawie oparta została jedynie

na podstawie wymienionej w art. 3931

pkt 1 k.p.c., a więc na naruszeniu prawa mate-

rialnego, co ma ten skutek, że Sąd Najwyższy przy rozpoznaniu sprawy jest związa-

ny ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art.

39311

k.p.c.). Te podstawy faktyczne to między innymi ustalenie, że małżonkowie

Antonina i Wilhelm K. nie prowadzili wspólnego gospodarstwa domowego, w trakcie

wieloletniego pobytu wnioskodawczyni w USA właściwie nie utrzymywała ona kon-

taktów listowych i telefonicznych z mężem, nie wróciła do kraju po doznaniu przez

niego wylewu krwi do mózgu, wreszcie nie przyjechała na pogrzeb męża, a do Polski

wróciła w 1998 r. - prawie dwa lata po jego śmierci. Przy takich ustaleniach Sąd

przyjął, że wnioskodawczyni w chwili śmierci męża nie pozostawała z nim we wspól-

ności małżeńskiej, zaś przez ostatnie dziesięć lat małżonków łączyła jedynie więź

ekonomiczna.

3

Przepis art. 41 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emery-

talnym pracowników i ich rodzin stanowił, że małżonka rozwiedziona lub wdowa,

która w chwili śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólności małżeńskiej, ma

prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz spełnienia warunków określonych w ust. 1 lub

2 miała w chwili śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem

lub ugodą sądową. Przepis art. 70 ust. 3 obecnie obowiązującej ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) regulację tę powtarza, przy czym

dla porządku należy zauważyć, że art. 192 ostatnio powołanej ustawy, stanowi, iż ile-

kroć przepisy odsyłają do przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin (...) należy przez to rozumieć odesłanie do przepisów o emeryturach i rentach

z FUS.

Pojęcie „wspólność małżeńska” - niezdefiniowane w ustawie o emeryturach i

rentach z FUS - nie występuje także na gruncie przepisów prawa rodzinnego i opie-

kuńczego. Powołany w kasacji przepis art. 31 k.r.o., a także inne przepisy tego aktu,

np. art. 52 i art. 55, używają określenia „wspólność majątkowa”. Jej przeciwieństwem

jest rozdzielność majątkowa. Terminy wspólność małżeńska i wspólność majątkowa

nie są synonimiczne. Stosunki majątkowe między małżonkami są tylko jedną z płasz-

czyzn, na której realizuje się wspólność małżeńska. Wspólność majątkowa nie jest

wystarczającą przesłanką wspólności małżeńskiej. Wzajemne powinności małżon-

ków określa najogólniej art. 23 k.r.o. Są to: wspólne pożycie, wzajemna pomoc, wier-

ność oraz współdziałanie dla dobra rodziny. Użyty w art. 41 ust. 3 ustawy o z.e.p. i

powtórzony w art. 70 ust. 3 obecnie obowiązującej ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, termin wspólność małżeńska bliższy jest pojęciu „wspólne pożycie" niż „wspól-

ności majątkowej”. Pojęcie „pozostawania we wspólności małżeńskiej” znalazło wy-

kładnię w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 6 marca 1997 r., II

UKN 17/97 (OSNAPiUS 1997 nr 23, poz. 477), Sąd Najwyższy stwierdził, że przez

wspólność małżeńską należy rozumieć rzeczywisty związek łączący oboje małżon-

ków, obejmujący wspólne zamieszkiwanie i prowadzenie wspólnego gospodarstwa,

wspólne pożycie, wierność i pomoc we współdziałaniu dla dobra rodziny. Wspólność

małżeńska, niezdefiniowana w przepisach ustawy o z.e.p., to istniejąca między mał-

żonkami więź duchowa, fizyczna i gospodarcza. Oznacza to rzeczywisty, a nie tylko

formalny potwierdzony aktem małżeńskim, związek łączący dwoje ludzi. W wyroku z

dnia 20 maja 1997 r., II UKN 122/97 (OSNAPiUS 1998 nr 6, poz. 189), Sąd Najwyż-

4

szy wyraził pogląd, że istnienie małżeńskiej wspólności majątkowej (art. 31 k.r.o.) nie

wystarcza do przyjęcia, że małżonkowie pozostawali ze sobą we wspólności małżeń-

skiej w rozumieniu art. 41 ust. 3 ustawy o z.e.p. Stanowisko to Sąd Najwyższy pod-

trzymywał w kolejnych orzeczeniach. W uzasadnieniu wyroku z dnia 8 stycznia 1999

r., II UKN 320/98 (OSNAPiUS 2000 nr 5, poz. 191), zawierającego tezę o treści ta-

kiej, jak w poprzednim wyroku, Sąd Najwyższy wypowiedział pogląd, że wspólność

majątkowa małżeńska powstaje z mocy prawa przez sam fakt zawarcia małżeństwa i

trwa do jego ustania, niezależnie od pozostałych więzi łączących małżonków, w

szczególności fizycznej i duchowej. Gdyby ustawodawca dla celów renty rodzinnej

utożsamiał wspólność majątkową małżeńską z użytą w art. 41 ust. 3 ustawy o z.e.p.

wspólnością małżeńską - zbędny byłby wymóg legitymowania się przez wdowę nie-

pozostającą w takiej wspólności prawem do alimentów ustalonych wyrokiem lub

ugodą sądową. Jakkolwiek podstawa prawna oraz przesłanki zasądzenia alimentów

są w każdym z tych przypadków inne (art. 23 k.r.o., art. 60 k.r.o.), ich funkcja i cel są

te same. Ustawodawca konsekwentnie przyznaje je, choć pod wieloma warunkami

szczególnymi, osobom uprawnionym do alimentacji ze strony zmarłego. Renta ro-

dzinna jest bowiem świadczeniem kompensującym utracone wskutek śmierci żywi-

ciela środki utrzymania. Jej funkcja alimentacyjna jest podstawowa i bezsporna.

Sądy zarówno pierwszej jak i drugiej instancji prawidłowo zatem zinterpretowały art.

41 ust. 3 ustawy o z.e.p. Wprawdzie w przywołanym w kasacji wyroku z dnia 12

czerwca 2002 r., II UKN 443/01, (OSP 2003 nr 6, poz. 84 z krytyczną glosą K. Śleb-

zaka), wyrażono pogląd iż „przepis art. 41 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nie uzależnia prawa do renty

rodzinnej wdowy pozostającej z mężem w chwili jego śmierci we wspólności mająt-

kowej małżeńskiej (ustawowej lub umownej) od spełnienia warunku pozostawania z

nim we wspólnym pożyciu”, jednak Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniej-

szej sprawie tego poglądu nie podziela, wskazując, iż pojęcie „wspólność małżeńska”

użyte w ustawie określa pewien stan faktyczny, którego treść wyznaczać będzie

obowiązek wspólnego pożycia wyrażony w art. 23 k.r.o., podzielając w tej mierze

stanowisko wyrażone w powołanej glosie. Za powołaną glosą warto też wskazać, że

gdyby postawić znak równości między pojęciem „wspólność małżeńska” używanym

w ustawie emerytalnej i pojęciem „wspólność majątkowa małżeńska” (ustawowa lub

umowna) używanym w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, nie byłoby podstaw do

odmowy przyznania renty rodzinnej jednemu z małżonków, mimo faktycznej separa-

5

cji i nieutrzymywania żadnych więzi z drugim małżonkiem, prowadzenia własnego,

oddzielnego gospodarstwa domowego, gdy tymczasem „omawiane świadczenie

służy pokryciu określonej potrzeby, której badanie zostało stypizowane i uzależnione

od istnienia wspólności małżeńskiej”.

Gdy więc jedyną powołaną podstawą kasacji był zarzut naruszenia prawa

materialnego, niepodzielony przez Sąd Najwyższy, należało, stosownie do art. 39312

k.p.c., orzec jak w sentencji.

========================================