III KK 97/04

WYROK Z DNIA 3 GRUDNIA 2004 R.

III KK 97/04

W wypadku stwierdzenia, że sprawca wyrabiał, przetwarzał, groma-

dził, posiadał, posługiwał się lub handlował przedmiotami wymienionymi

przed spójnikiem „lub” użytym w treści art. 171 § 1 k.k., to ustalanie poten-

cjalnych możliwości sprowadzenia „niebezpieczeństwa dla życia lub zdro-

wia wielu osób albo mienia w wielkich rozmiarach” nie jest konieczne.

Ustawodawca przyjął bowiem domniemanie, że przedmioty te są zawsze

niebezpieczne z natury rzeczy, i w związku z tym nie uzależnił penalizacji

zachowania sprawcy od tego, w jakich ilościach określoną substancję lub

przyrząd sprawca wyrabiał, przetwarzał, gromadził, posiadał, posługiwał się

lub nią handlował.

Przewodniczący: sędzia SN D. Rysińska.

Sędziowie SN: A. Deptuła, P. Hofmański (sprawozdawca).

Prokurator Prokuratury Krajowej: M. Staszak.

Sąd Najwyższy w sprawie Mirosława B. i innych, oskarżonych z art.

171, art. 258 k.k. i innych, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w

dniu 3 grudnia 2004 r. kasacji, wniesionych przez prokuratora na nieko-

rzyść oskarżonych oraz obrońców od wyroku Sądu Okręgowego w S. z

dnia 28 października 2003 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w S.

z dnia 21 października 2002 r.,

1. o d d a l i ł jako oczywiście bezzasadne kasację obrońcy Mirosława B.

oraz kasację obrońcy Karola Z. i Pawła R. (...)

2

2. w uwzględnieniu kasacji prokuratora u c h y l i ł zaskarżony wyrok a

także zmieniony nim wyrok Sądu Rejonowego w S. w częściach doty-

czących:

- Mirosława B. w zakresie zarzutów opisanych w punktach II i V aktu

oskarżenia,

- Grzegorza W., Karola Z., Krzysztofa P., Mariusza Ł. i Bartosza Ż. w

zakresie zarzutu opisanego w punkcie VIII aktu oskarżenia,

- Pawła R. w zakresie zarzutu opisanego w punkcie XVII aktu oskar-

żenia,

- Pawła T. w zakresie zarzutu opisanego w punkcie XVIII aktu oskar-

żenia,

- Jana Z. w zakresie zarzutu opisanego w punkcie XXII aktu oskarże-

nia, oraz

- Andrzeja W. w zakresie zarzutu opisanego w punkcie XXV aktu

oskarżenia

i w tym zakresie sprawę p r z e k a z a ł Sądowi Rejonowemu w S. do

ponownego rozpoznania (...).

Z u z a s a d n i e n i a:

(...) Prokurator zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego w S. w częściach

dotyczących Mirosława B. w zakresie zarzutów opisanych w pkt II i V aktu

oskarżenia, w częściach dotyczących Grzegorza W., Karola Z., Krzysztofa

P., Mariusza Ł. i Bartosza Ż. w zakresie zarzutu opisanego w punkcie VIII

aktu oskarżenia, w części dotyczącej Pawła R. w zakresie zarzutu opisa-

nego w punkcie XVII aktu oskarżenia, w części dotyczącej Pawła T. w za-

kresie zarzutu opisanego w punkcie XXII aktu oskarżenia oraz w części do-

tyczącej Andrzeja W. w zakresie zarzutu opisanego w punkcie XXV aktu

3

oskarżenia. W wszystkich tych wypadkach chodzi o rozstrzygnięcia unie-

winniające oskarżonych od zarzucanych im czynów kwalifikowanych przez

oskarżyciela z art. 171 § 1 k.k., przy czym w odniesieniu do czynów opisa-

nych w akcie oskarżenia w punktach V, VIII, XVII, XVIII i XXV Sąd Okrę-

gowy utrzymał w mocy wyrok uniewinniający oskarżonych od zarzucanych

im czynów, zaś w zakresie czynów opisanych w punktach II i XXII Sąd

Okręgowy zmienił wyrok Sądu Rejonowego, który uznał Mirosława B. i Ja-

na Z. za winnych zarzucanych im czynów kwalifikowanych jako przestęp-

stwa określone w art. 171 § 1 k.k.

Zbiorcze potraktowanie całego tego zakresu zaskarżenia usprawie-

dliwione jest tym, że w kasacji prokuratora podniesiono zarzuty odnoszące

się do wszystkich wyżej wskazanych rozstrzygnięć zawartych w wyroku

Sądu Okręgowego w S. Zarzucono w niej:

I. rażące naruszenie przepisów prawa, a to art. 171 § 1 k.k., mające

istotny wpływ na treść orzeczenia, a polegające na wyrażeniu błęd-

nego poglądu prawnego, że urządzenia, którymi dysponowali oskar-

żeni, a w przypadku Jana Z., które były przez niego wytwarzane, mi-

mo zawierania w sobie materiału wybuchowego oraz elementów, któ-

re umożliwiały ich detonację, nie stanowią przyrządów wybuchowych

w rozumieniu tego przepisu, a nadto, że niezbędne jest ustalenie

właściwości przyrządu wybuchowego, z których musi wynikać, iż mo-

gą one wywołać zagrożenie dla życia lub zdrowia wielu osób lub

mienia w wielkich rozmiarach, w sytuacji gdy określenie to, zawarte w

przepisie art. 171 § 1 k.k., odnosi się do znamienia opisanego jako

„inny przedmiot lub substancja”, przy jednoczesnym zupełnym pomi-

nięciu tego, że do znamion przestępstwa z art. 171 § 1 k.k. należą

również substancje wybuchowe, którymi niewątpliwie są wymienione

w zarzucanych oskarżonym czynach: plastyczny materiał wybuchowy

C-4, kwas pikrynowy, pentryt, proch nitrocelulozowy oraz mieszaniny

4

pirotechniczne, co w konsekwencji doprowadziło do niesłusznego

uniewinnienia oskarżonych Mirosława B. i Jana Z. oraz do utrzyma-

nia w mocy wyroku uniewinniającego oskarżonych Mirosława B.,

Grzegorza W., Karola Z., Krzysztofa P., Mariusza Ł. i Bartosza Ż.,

Pawła R., Pawła T., Jana Z. i Andrzeja W. od stawianych im zarzutów

z art. 171 § 1 k.k.; (...)

Sąd Okręgowy w S. zmienił wyrok Sądu Rejonowego w S. i oskarżo-

nych Mirosława B. i Jana Z. uniewinnił od stawianych im zarzutów. Tak ro-

zumiany zarzut III kasacji jest niezasadny. Sąd Okręgowy sprostał, we

wskazanym zakresie, wymaganiom wynikającym z art. 424 § 1 k.p.k.,

wskazał na jakich opiera się ustaleniach faktycznych i dlaczego zachowa-

nia oskarżonych nie uznaje za wyczerpujące znamion przestępstwa art.

171 § 1 k.k.

Uznanie zarzutów obrazy prawa procesowego za bezzasadne stawia

Sąd Najwyższy przed koniecznością ustosunkowania się do zarzutu obrazy

prawa materialnego, to jest art. 171 § 1 k.k., oznaczonego w kasacji jako I.

Prokurator twierdzi, że Sąd odwoławczy obraził art. 171 § 1 k.k. interpretu-

jąc go wadliwie. Nie można – zdaniem prokuratora – twierdzić, że substan-

cje lub przyrządy wybuchowe jedynie wtedy mogą być przedmiotem prze-

stępstwa przewidzianego w tym przepisie, jeśli mogą sprowadzić niebez-

pieczeństwo dla życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w wielkich roz-

miarach. To zamieszczone w końcowej części przepisu zastrzeżenie odno-

si się, zdaniem prokuratora, jedynie do „innych przedmiotów lub substan-

cji”, które wymieniono po spójniku „lub” w treści art. 171 § 1 k.k. Uznanie za

trafne takiej interpretacji prowadziłoby do uznania, ze w wypadku stwier-

dzenia, iż sprawca wyrabiał, przetwarzał, gromadził, posiadał, posługiwał

się lub handlował przedmiotami wymienionymi przed spójnikiem „lub” uży-

tym w treści art. 171 § 1 k.k. (to jest substancją lub przyrządem wybucho-

wym, materiałem radioaktywnym, urządzeniem emitującym promienie joni-

5

zujące), ustalanie potencjalnych możliwości sprowadzenia „niebezpieczeń-

stwa dla życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w wielkich rozmiarach”

nie jest konieczne. Ustawodawca przyjął bowiem domniemanie, że przed-

mioty te są niebezpieczne „jako takie” i w związku z tym nie uzależnił pena-

lizacji zachowania sprawcy od tego, w jakich ilościach określoną substan-

cję lub przyrząd sprawca wyrabiał, przetwarzał, gromadził, posiadał albo

posługiwał się nią lub handlował.

Z zaprezentowanym przez prokuratora poglądem co do interpretacji

art. 171 § 1 k.k. Sąd Najwyższy zgadza się w całej rozciągłości. Wykładnia

taka narzuca się przy zastosowaniu reguł semantycznych i brak jest racjo-

nalnych powodów, dla których należałoby sięgać do innych, niż literalna,

metod wykładni, w celu uzasadnienia racji przemawiających za interpreta-

cją odmienną. Wbrew pozorom, taka interpretacja art. 171 § 1 k.k. wcale

nie prowadzi do nadmiernego rozszerzenia pola kryminalizacji (co zdają się

sugerować obrońcy oskarżonych), albowiem skutecznie zawężają je prze-

pisy szczególne określające wymóg posiadania zezwolenia na wyrabianie,

handlowanie, czy posiadanie określonych przyrządów lub substancji. Jest

wszak rzeczą oczywistą, że nie może popełnić przestępstwa określonego

w art. 171 § 1 k.k. ktoś, kto wyrabia lub posiada przyrząd wybuchowy lub

substancję, na których wyrabianie lub posiadanie prawo nie wymaga ze-

zwolenia. Z tego więc powodu nie popełnia przestępstwa posiadacz np.

kapiszona lub naboju do korkowca, choć w procesie jego produkcji używa

się substancji wybuchowych. Jak więc widać, wprawdzie wśród znamion

przestępstwa określonego w art. 171 § 1 k.k. nie ma znamion „ilościowych”

uzależniających kryminalizację od tego, w jakiej ilości sprawca wyrabia,

przetwarza, gromadzi, posiada, posługuje się lub handluje substancjami

lub przyrządami wymienionymi w tym przepisie, to jednak de facto o krymi-

nalizacji mogą współdecydować kryteria ilościowe z uwagi na znamię „bez

wymaganego zezwolenia lub wbrew jego warunkom”. Typizując przestęp-

6

stwo określone w art. 171 § 1 k.k. ustawodawca był przy tym konsekwent-

ny, odnosząc znamię „bez wymaganego zezwolenia” jedynie do przedmio-

tów taksatywnie wymienionych w tym przepisie, nie zaś do „innych przed-

miotów lub substancji”. Właśnie dlatego, że brak jest możliwości sformuło-

wania kryteriów udzielania zezwoleń na posiadanie, wyrabianie, czy prze-

wożenie takich przedmiotów lub substancji, ustawodawca zrezygnował z

odniesienia do nich określenia wymienionego w zespole znamion jako

pierwsze, a zakres kryminalizacji ograniczył poprzez sformułowanie wyma-

gania, aby owe „inne przedmioty lub substancje” mogły sprowadzić niebez-

pieczeństwo dla życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w znacznych

rozmiarach. Zaprezentowane stanowisko dominuje także w piśmiennictwie

prawniczym (por. R.A.Stefański: Kodeks karny. Komentarz pod red. A. Wą-

ska, t. 2, Warszawa 2004, s. 473; A. Marek: Kodeks karny. Komentarz.

Warszawa 2004, s. 422).

Prokurator prezentował ten pogląd już w apelacji, zarzucając wyro-

kowi Sądu Rejonowego w S. obrazę art. 171 § 1 k.k. Stanowisko Sądu

Okręgowego w S. jest w tej kwestii co najmniej niejasne. Z jednej bowiem

strony Sąd ten stwierdza w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że „po-

dzielił stanowisko apelującego prokuratora w zakresie definicji substancji

wybuchowej i materiału wybuchowego oraz co do tego, że dla bytu tego

przestępstwa nie jest wymagane realne sprowadzenie niebezpieczeństwa

dla życia i zdrowia ludzi, albo mienia w znacznych rozmiarach”. Z drugiej

jednak strony przyjął, że „z samych właściwości substancji lub przyrządu

wybuchowego musi wynikać, iż mogą one wywołać zagrożenie powszech-

ne”. W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że w każdym wypadku ko-

nieczne jest ustalenie, iż „rodzaj i ilość materiału wybuchowego i konstruk-

cja przyrządu wybuchowego zawierającego ten materiał są tego rodzaju,

że mogą spowodować wybuch wywołujący stan niebezpieczeństwa po-

wszechnego”. Ta ostatnia konstatacja przekonuje o tym, że Sąd Okręgowy,

7

choć to zadeklarował, jednak poglądu prawnego prokuratora w pełni nie

podzielił. W konsekwencji doszedł do wniosku, że wobec stanu dowodów w

sprawie i braku jakichkolwiek perspektyw na uzupełnienie materiału dowo-

dowego w tym zakresie, z zastosowaniem reguły in dubio pro reo, trzeba

oskarżonych od zarzutów popełnienia przestępstw kwalifikowanych z art.

171 § 1 k.k. uniewinnić.

Z powyższych względów wyrok Sądu Okręgowego w S. należało, w

uwzględnieniu kasacji prokuratora, uchylić w częściach dotyczących czy-

nów określonych w akcie oskarżenia nr II, V, VIII, XVII, XVIII, XXII i XXV.

Zagadnieniem samym w sobie jest zaś treść rozstrzygnięcia następ-

czego. Sąd Najwyższy zdecydował o uchyleniu także wyroku Sądu Rejo-

nowego w S. i przekazaniu sprawy temu sądowi – w uchylonym zakresie –

do ponownego rozpoznania w pierwszej instancji. Wprawdzie w odniesie-

niu do czynów opisanych w pkt II i XXII rozstrzygniecie to wydawać się mo-

że mało konsekwentne, to jednak celowe jest ponowne całościowe rozwa-

żenie zasadności zarzutów dotyczących przestępstw kwalifikowanych w

akcie oskarżenia, jako przestępstw wyczerpujących znamiona określone w

art. 171 § 1 k.k. Przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

odwoławczemu w zakresie czynów oznaczonych w akcie oskarżenia jako

V, VIII, XVI, XVII, XVIII i XXV ograniczałoby swobodę sądu odwoławczego,

z powodu treści art. 454 § 1 k.p.k., konstytuującego jedną z reguł ne peius.

Sąd Okręgowy związany zakazem wynikającym z tego przepisu miałby do

wyboru jedynie utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku w częściach do-

tyczących tych zarzutów lub przekazanie sprawy do ponownego rozpozna-

nia Sądowi Rejonowemu. Sąd Najwyższy uznał więc za konieczne ponow-

ne ustosunkowanie się do zarzutów oskarżenia w postępowaniu przed są-

dem pierwszej instancji, który z mocy art. 442 § 3 w zw. z art. 518 k.p.k.

związany będzie jedynie zapatrywaniem prawnym wyrażonym w niniejszym

wyroku.

8