V KK 282/04

WYROK Z DNIA 8 GRUDNIA 2004 R.

V KK 282/04

W art. 191 § 2 k.k. pojęcie „wierzytelności” występuje wyłącznie w

opisie strony podmiotowej przestępstwa.

Dla rozpoznania strony podmiotowej przestępstwa określonego z art.

191 § 2 k.k. istotne jest czy sprawca wymuszający zwrot świadczenia dzia-

ła w takim celu ze świadomością, że na podstawie obowiązującego prawa

przysługuje mu (lub osobie na rzecz której działa) wierzytelność, a więc że

dłużnik jest zobowiązany do świadczenia.

Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik (sprawozdawca).

Sędziowie SN: E. Gaberle, P. Hofmański.

Prokurator Prokuratury Krajowej: M. Staszak.

Sąd Najwyższy w sprawie Wojciecha G. i Dariusza I., oskarżonych z

art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 282 k.k. w zb. z art. 157 § 1 i 2 k.k., i z innych

przepisów, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 8 grudnia

2004 r., kasacji, wniesionych przez obrońców obu oskarżonych od wyroku

Sądu Okręgowego w J. z dnia 12 marca 2004 r., zmieniającego wyrok Są-

du Rejonowego w Z. z dnia 14 sierpnia 2003 r.,

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok w stosunku do oskarżonych Wojciecha G.

i Dariusza I., a na podstawie art. 536 k.p.k. w zw. z art. 435 k.p.k. także

w stosunku do oskarżonego Andrzeja W., w częściach dotyczących

orzeczenia wobec nich łącznych kar pozbawienia wolności oraz skaza-

nia za przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 282 k.k. w zb. z art.

157 § 1 i 2 k.k., i w tym zakresie p r z e k a z a ł sprawę Sądowi

2

Okręgowemu w J. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwo-

ławczym;

w pozostałej części kasacje wniesione na korzyść obu oskarżonych o

d d a l i ł (...).

Z u z a s a d n i e n i a :

Wyrokiem z dnia 14 sierpnia 2003 r. Sąd Rejonowy w Z. skazał Woj-

ciecha G. i Dariusza I. za to, że:

1) w dniu 4 sierpnia 2002 r. w K., działając wspólnie i w porozumieniu

z Andrzejem W. i jeszcze jedną osobą, w celu osiągnięcia korzyści mająt-

kowej, używając wobec Sławomira S. i Krzysztofa P. przemocy polegającej

na biciu ich po ciele rękoma, samochodowym kluczem oraz kamieniem, w

następstwie czego Krzysztof P. doznał naruszenia czynności ośrodkowego

układu nerwowego i rozstroju zdrowia na czas powyżej 7 dni, a Sławomir

S. – obrażeń naruszających czynności narządu ciała na czas poniżej 7 dni,

jak też grożąc pokrzywdzonym dalszym stosowaniem przemocy, usiłowali

zmusić ich do rozporządzenia mieniem przez wydanie rzekomo skradzio-

nych rowerów, bądź ich równowartości w kwocie 3 000 zł, lecz zamierzo-

nego skutku nie osiągnęli – tj. za przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art.

282 k.k. w zb. z art. 157 § 1 i 2 k.k. – na kary: roku i 6 miesięcy pozbawie-

nia wolności w stosunku do Wojciecha G. oraz roku pozbawienia wolności

w stosunku do Dariusza I.;

2) w dniu 4 sierpnia 2002 r. w B., działając wspólnie i w porozumieniu

z Andrzejem W., pozbawili wolności Krzysztofa P. w ten sposób, że wbrew

jego woli wywieźli go do lasu – tj. za przestępstwo z art. 189 § 1 k.k. na ka-

ry po 6 miesięcy pozbawienia wolności;

nadto Wojciecha Grodzkiego za to, że:

3

3) w dniu 4 sierpnia 2002 r. w K., działając wspólnie i w porozumieniu

z Andrzejem W. i jeszcze jedną osobą, pozbawił wolności Sławomira S. w

ten sposób, że wbrew jego woli wywieźli go do lasu – tj. za przestępstwo z

art. 189 § 1 k.k. na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności;

4) w dniu 3 sierpnia 2002 r. w K. podżegał Andrzeja W., Artura M.,

Roberta Ś. i Dariusza I. do pozbawienia wolności Krzysztofa P. – tj. za

przestępstwo z art. 18 § 2 k.k. w zw. z art. 189 § 1 k.k. na karę 4 miesięcy

pozbawienia wolności;

5) w dniu 3 sierpnia 2002 r. w K. groził Krzysztofowi P. spowodowa-

niem uszkodzenia ciała, która to groźba wzbudziła w pokrzywdzonym uza-

sadnioną obawę jej spełnienia – tj. za przestępstwo z art. 190 § 1 k.k. na

karę 4 miesięcy pozbawienia wolności;

nadto Dariusza I. za to, że:

6) w dniu 3 sierpnia 2002 r. w B., działając wspólnie i w porozumieniu

z Andrzejem W., Robertem Ś. i Arturem M., pozbawił wolności Krzysztofa

P. w ten sposób, że wbrew jego woli wywiózł go do lasu – tj. za przestęp-

stwo z art. 189 § 1 k.k. na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności.

Na podstawie art. 85 i 86 § 1 k.k. wymierzono kary łączne w wysoko-

ści: Wojciechowi G. – 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności, Dariuszowi I.

– roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności.

Apelację zwróconą przeciwko całości powyższego wyroku wnieśli

obaj obrońcy Wojciecha G.. Obrońca Dariusza I. zaskarżył natomiast ten

wyrok w części skazującej oskarżonego za czyn opisany wyżej w pkt. 1.

Apelację wniósł także prokurator. (...) Na niekorzyść oskarżonych zaskarżył

ten wyrok także oskarżyciel posiłkowy Krzysztof P. (...)

Po rozpoznaniu wszystkich apelacji Sąd Okręgowy w J. uznał, że na

uwzględnienie zasługują tylko apelacje prokuratora i oskarżyciela posiłko-

wego. Wyrokiem z dnia 12 marca 2004 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten

sposób, że:

4

– za czyn opisany wyżej w pkt. 1 podwyższył kary pozbawienia wol-

ności: Wojciechowi G. do 3 lat, Dariuszowi I. do roku i 6 miesięcy;

– podwyższył łączne kary pozbawienia wolności: Wojciechowi G. do

4 lat, a Dariuszowi I. do 2 lat.

W pozostałej części wyrok został utrzymany w mocy.

Prawomocny wyrok zaskarżyli kasacjami obaj obrońcy Wojciecha G. i

obrońca Dariusza I.

Obrońca Wojciecha G. zarzucił wyrokowi Sądu Okręgowego: (...)

b) rażące naruszenie prawa materialnego, polegające na:

– bezzasadnym uznaniu, że ten sam czyn przypisany Wojciechowi G.

stanowi dwa przestępstwa kwalifikowane z art. 282 k.k. i z art. 189 § 1 k.k.;

– bezzasadnym przyjęciu, że czyn opisany wyżej w pkt. 1 należy za-

kwalifikować jako przestępstwo z art. 282 k.k.

W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i prze-

kazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania w po-

stępowaniu odwoławczym.

Drugi obrońca Wojciecha G. podniósł w kasacji zarzuty:

b) rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego, a to art. 282

k.k., wyrażające się jego zastosowaniem wobec oskarżonego w sytuacji,

gdy nie pozwala na to materiał dowodowy i jego prawidłowa ocena;

c) rażącej niewspółmierności wymierzonej kary pozbawienia wolno-

ści.

Podnosząc te zarzuty obrońca wniósł o:

– zmianę wyroku przez uniewinnienie od przypisanych mu czynów;

– ewentualnie zmianę wyroku w części wymierzającej oskarżonemu

łączną karę pozbawienia wolności przez obniżenie jej do 2 lat;

– ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Obrońca Dariusza I. zarzucił prawomocnemu wyrokowi:

5

a) rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, polegające na:

– bezzasadnym przyjęciu, że czyn opisany wyżej w pkt. 1 – należy

kwalifikować jako przestępstwo z art. 282 k.k., podczas gdy zachowanie

przypisane oskarżonemu wyczerpuje znamiona przestępstwa z art. 191 § 2

k.k.;

– bezzasadnym przyjęciu, że czyny opisane wyżej w pkt. 1 i 2 stano-

wią dwa odrębne przestępstwa kwalifikowane z art. 282 k.k. i z art. 189 § 1

k.k., a nie jeden czyn przestępny; (...)

Ponadto skarżący sformułował w kasacji zarzut rażącej niewspół-

mierności orzeczonej wobec Dariusza I. kary pozbawienia wolności.

W konkluzji obrońca tego oskarżonego wniósł o uchylenie zaskarżo-

nego wyroku, a także wyroku Sadu Rejonowego i przekazanie sprawy te-

mu sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Co do zarzutów obrazy prawa materialnego zawartych w kasacjach

obrońców obu oskarżonych.

Ocena prawnomaterialna zarzuconego oskarżonym czynu, polegają-

cego na stosowaniu przemocy wobec pokrzywdzonych w celu zmuszenia

ich do zwrotu skradzionych rowerów, była podważana przez obrońców w

toku całego postępowania jurysdykcyjnego. Także Sąd Rejonowy dostrze-

gał na rozprawie racje przemawiające za rozważeniem odmiennego, niż w

akcie oskarżenia, zakwalifikowania czynu i przed zamknięciem przewodu

uprzedził strony w trybie art. 399 k.p.k. o możliwości przyjęcia kwalifikacji

prawnej z art. 191 § 2 k.k. W wyroku Sąd Rejonowy uwzględnił jednak ar-

gumenty prokuratora i uznał oskarżonych za winnych przestępstwa z art.

13 § 1 k.k. w zw. z art. 282 k.k. (z zb. z art. 157 § 1 i 2 k.k.). Tę kwalifikację

w części dotyczącej znamion przestępstwa z art. 282 k.k., zakwestionowali

obrońcy oskarżonego w apelacjach, używając jednakowoż nieadekwatnej

formuły zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych. Sąd Okręgowy odnosząc

6

się do tych zarzutów, zaaprobował kwalifikację prawną zastosowaną w za-

skarżonym wyroku. W szerszym wywodzie odrzucił możliwość zakwalifiko-

wania czynu z art. 191 § 2 k.k., tj. przepisu penalizującego wymuszenie

zwrotu wierzytelności. W kasacjach obrońców obu oskarżonych ponownie

podniesiono zarzut naruszenia prawa materialnego.

Sąd Najwyższy uznał, że zarzutom tym nie można odmówić słuszno-

ści. Istotnie, konfrontacja ustaleń faktycznych z przyjętą kwalifikacją praw-

ną czynu prowadzi do konkluzji, że doszło w wyroku do wadliwej subsumcji

pod przepis art. 282 k.k. Z ustalonych faktów wynika, że dla osiągnięcia

założonego celu oskarżeni stosowali wobec pokrzywdzonych przemoc (bi-

cie rękami, kluczem samochodowym, kamieniem) i groźby dalszego jej

stosowania. Sposób działania wyczerpuje zatem odnośne znamię strony

przedmiotowej przestępstw określonych zarówno w art. 191 § 2 k.k., jak i w

art. 282k.k. Takim działaniem oskarżeni zmuszali pokrzywdzonych do wy-

dania rzekomo skradzionych rowerów, bądź zapłaty równowartości. Odrzu-

cając apelacyjne zarzuty błędnej kwalifikacji czynu, Sąd Okręgowy wywo-

dził, podzielając stanowisko prezentowane w zaskarżonym wyroku, że czyn

oskarżonych nie wypełnia znamienia przestępstwa z art. 191 § 2 k.k., pre-

cyzującego cel działania sprawcy. W przekonaniu sądu odwoławczego,

przepis ten znajduje zastosowanie w takim tylko układzie okoliczności, w

którym wierzytelność będąca przedmiotem wymuszenia istnieje realnie a

nie tylko w wyobrażeniu sprawcy, a zarazem, gdy świadczenie, które wy-

musza się od dłużnika, należy się wierzycielowi.

Sąd Okręgowy wspiera swój pogląd powołaniem się na niektóre

orzeczenia Sądów Apelacyjnych (wyrok SA w Krakowie z dnia 6 marca

2003 r., II AKa 231/02, Prok. i Pr. 2003/10/13, wyrok SA w Katowicach z

dnia 10 stycznia 2002 r., AKa 340/01, KZS 2002/4/40, wyrok SA w Kra-

kowie z dnia 12 marca 2003 r., II AKa 39/03, Prok. i Pr. 2003/10/12, wyrok

7

SA w Białymstoku z dnia 20 kwietnia 2000, III AKa 22/00, OSAB

2000/2/26).

W orzeczeniach tych akcentuje się, że wierzytelność, o której mowa

w art. 191 § 2 k.k., dotyczy jedynie udokumentowanej prawnie należności,

a nie bliżej nieokreślonych rozliczeń między sprawcą a ofiarą. Formułuje

się nadto wymóg, by działanie sprawcy zmierzało do wymuszenia świad-

czenia należnego mu na podstawie przepisów prawa cywilnego, przy czym

zasadność żądania powinna być ustalona procesowo. W wypadku, gdy

dowody wskazują, że wymuszane świadczenie okazuje się nienależne, to

przyjąć trzeba, iż sprawca dokonuje przestępstwa przeciwko mieniu. Sąd

Okręgowy wskazał też na pogląd wyrażony w piśmiennictwie, że warun-

kiem penalizacji na podstawie art. 191 § 2 k.k. jest, aby wierzytelność, któ-

rą sprawca chce wyegzekwować w przestępczy sposób, rzeczywiście ist-

niała – w przeciwnym razie w grę wchodzi inne przestępstwo, w szczegól-

ności wymuszenie rozbójnicze – art. 282 k.k. (A. Marek: Kodeks karny.

Komentarz, Warszawa 2004, s. 446).

W nawiązaniu do tak rozumianego pojęcia „wierzytelności” w kontek-

ście znamion przestępstwa z art. 191 § 2 k.k., Sąd Okręgowy nadał spe-

cjalne znaczenie okoliczności, że Wojciech G. nietrafnie skierował żądanie

zwrotu skradzionych rowerów do pokrzywdzonych. Jego przekonanie, że

oni właśnie są sprawcami kradzieży, nie odpowiadało bowiem rzeczywisto-

ści. Powołano się w tym względzie na postanowienie Komisariatu Policji

w B. z 24 grudnia 2002 r., o umorzeniu dochodzenia z powodu niewykrycia

sprawców. Skoro zatem – wywodzi się w prawomocnym wyroku – oskar-

żeni wymuszali od pokrzywdzonych, jak się okazało, nienależne od nich

mienie, to nie można przyjąć, że działali w celu zwrotu wierzytelności. Ta

bowiem musi opierać się na rzeczywiście egzystującym stosunku zobowią-

zaniowym. W rezultacie przyjęto, że oskarżony dążył do przysporzenia nie-

należnego mu mienia, a więc do osiągnięcia korzyści majątkowej. To zaś

8

dało powód do przypisania oskarżonym (także i tym, którzy nie wnieśli ka-

sacji) usiłowania kradzieży rozbójniczej.

Tak zatem, do odrzucenia kwalifikacji czynu z art. 191 § 2 k.k. doszło

ostatecznie dlatego, że przy wykładni zamieszczonego w przepisie pojęcia

„wierzytelności”, sąd odwoławczy przyjął kryterium obiektywizujące w tym

znaczeniu, iż byt wierzytelności uzależnił od tego czy świadczenie, które

sprawca wymusza od konkretnej osoby, jest należne. Wierzytelność po-

strzegał więc jako komponent strony przedmiotowej przestępstwa.

Zdaniem Sądu Najwyższego przytoczona wykładnia opiera się na

nieprawidłowym rozeznaniu struktury przestępstwa. W art. 191 § 2 k.k. po-

jęcie „wierzytelności” występuje wyłącznie w opisie strony podmiotowej

przestępstwa. Charakteryzuje ją zamiar bezpośredni kierunkowy, a jego

treścią jest cel wymuszenia zwrotu wierzytelności. W obrazie typu prze-

stępstwa strona podmiotowa opisuje tylko stosunek psychiczny sprawcy do

rzeczywistości zewnętrznej. Określa się w niej elementy tkwiące w jego

świadomości, które składają się na treść zamiaru kierunkowego. A jeśli tak,

to działanie w celu wymuszenia zwrotu wierzytelności ma miejsce wtedy,

gdy tak ukierunkowana wola sprawcy wypływa ze świadomości, że przy-

sługuje mu roszczenie do konkretnej osoby o świadczenie wynikające ze

stosunku zobowiązaniowego powstałego na podstawie obowiązującego

prawa (O. Górniok w: O. Górniok, S. Hoc, S. Przyjemski: Kodeks karny.

Komentarz, Gdańsk 1999, s. 162). Nie jest natomiast warunkiem uznania,

że spełnione są elementy strony podmiotowej, zweryfikowanie przez organ

procesowy obiektywnej słuszności przekonania sprawcy o przysługiwaniu

mu uprawnienia. W wielu zresztą wypadkach kontrola zasadności roszcze-

nia wymagałaby rozpoznania sporu w postępowaniu cywilnym. Tym bar-

dziej nie warunkuje wystąpienia przesłanek strony podmiotowej wykazanie

się przez sprawcę tytułem wykonawczym lub innym dokumentem urzędo-

wym potwierdzającym wierzytelność. Nie można więc podzielić poglądów

9

wyrażonych w wyroku Sądu Okręgowego, przytoczonych za niektórymi

orzeczeniami Sądów Apelacyjnych. Stwierdzić natomiast trzeba, że dla

rozpoznania strony podmiotowej przestępstwa z art. 191 § 2 k.k. rozstrzy-

gające znaczenie ma tylko to czy sprawca wymuszający zwrot świadczenia

działa w takim celu ze świadomością, iż na podstawie obowiązującego

prawa przysługuje mu (lub osobie na rzecz której działa) wierzytelność, a

więc że dłużnik jest zobowiązany do świadczenia (por. postanowienie SN z

dnia 5 marca 2003r., III KKN 195/01, OSNKW 2003, z. 5-6, poz. 55).

Ustalenia poczynione w niniejszej sprawie odpowiadają tak postrze-

ganym znamionom strony podmiotowej przestępstwa z art. 191 § 2 k.k.

Kradzież rowerów stanowiących własność Wojciecha G. jest faktem bez-

spornym. Nic też nie podważa okoliczności, że oskarżony pozostawał w

ugruntowanym przekonaniu, iż Krzysztof P. i Sławomir S. są sprawcami

kradzieży. Dlatego właśnie od nich zażądał zwrotu rowerów. Wraz z pozo-

stałymi oskarżonymi wymuszał swoje żądanie, stosując i eskalując prze-

moc. Nie było natomiast podstaw faktycznych do przyjęcia, jak uczyniły to

sądy obu instancji, że wypełnione zostały znamiona strony podmiotowej

przestępstwa z art. 282 k.k., tj. że oskarżeni działali w celu osiągnięcia ko-

rzyści majątkowej. Taka subsumcja pozostaje w oczywistej sprzeczności z

ustaleniem, że celem wymuszeń było wyłącznie odzyskanie skradzionego,

stanowiącego własność oskarżonego Wojciecha G., mienia. Zakwalifiko-

wanie czynu z art. 282 k.k. (w formie usiłowania) nastąpiło zatem z rażącą

obrazą tego przepisu, a zarazem z naruszeniem art. 191 § 2 k.k. na skutek

jego niezastosowania.

Stwierdzenia powyższe należy uzupełnić uwagą, że nietrafne ukie-

runkowanie żądania zwrotu skradzionych rowerów nie oznacza, jak utrzy-

mywał jeden z obrońców Wojciecha G., iż oskarżeni pozostawali w błędzie

co do okoliczności wyłączającej odpowiedzialność karną. Błąd w rozumie-

niu art. 28 k.k., co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronione-

10

go, może odnosić się tylko do znamion przedmiotowych. Nie mogą nato-

miast pozostawać w sferze błędu znamiona podmiotowe, które charaktery-

zują wyłącznie stan psychiki sprawcy. Z tej racji nie poddają się one kon-

frontacji z rzeczywistością, gdyż jako takie same ową rzeczywistość stano-

wią (por. A. Zoll [red:] Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Kraków

2004 r., s. 538).

Niczego zatem nie zmienia z punktu widzenia realizacji podmiotowej

strony przestępstwa z art. 191 § 2 k.k. to, że oskarżeni stosowali przemoc

w celu zwrotu wierzytelności do osób, które w rzeczywistości nie były zo-

bowiązane. Przepis ten w równym stopniu chroni wszystkie osoby, wobec

których sprawca wymusza przemocą lub groźbą bezprawną zwrot wierzy-

telności w przekonaniu, że są one zobowiązane.

Za niezasadne uznał Sąd Najwyższy zarzuty zamieszczone w kasacji

jednego z obrońców Wojciecha G. oraz w kasacji obrońcy Dariusza I.

wskazujące na to, że z obrazą prawa materialnego sąd odwoławczy apro-

bował, iż zachowanie oskarżonych polegające na pozbawieniu wolności

pokrzywdzonych przez wywiezienie ich do lasu, a następnie stosowaniu

wobec nich przemocy w celu zmuszenia do zwrotu rowerów, stanowią od-

rębne przestępstwa. Wysunięcie zarzutów tej treści dopiero w kasacji jest

spóźnione. Zważyć bowiem trzeba, że żadna ze stron, skarżąc wyrok Sądu

Rejonowego, nie upatrywała w tym uchybienia. Sąd Okręgowy, rozpozna-

jąc apelacje prokuratora i obrońców, orzekał w granicach wniesionych

środków odwoławczych i nie miał obowiązku podjąć z urzędu kwestii ewen-

tualnego naruszenia przepisów art. 11 § 1 i 2 k.k. Nie pozostawało to w sfe-

rze orzekania poza granicami środka odwoławczego, chyba że sąd ten

miałby orzekać z powodu tego uchybienia na korzyść oskarżonych. Stwier-

dzając jednak, że bezprawne pozbawienie wolności pokrzywdzonych i dal-

sze zachowanie oskarżonych polegające na stosowaniu przemocy, powin-

ny być postrzegane jako jeden czyn w rozumieniu art. 11 § 1 k.k., sąd od-

11

woławczy nie mógłby pominąć przy orzekaniu poza granicami apelacji w

kierunku doprowadzenia treści zaskarżonego wyroku do stanu zgodnego z

prawem materialnym, że stosowanie przemocy wobec każdego z pokrzyw-

dzonych (nota bene w różnym czasie), wymagałoby wyodrębnienia w dzia-

łaniu każdego z oskarżonych dwóch przestępstw. Warunkiem uznania wie-

lości zachowań za jeden czyn zabroniony jest przecież tożsamość po-

krzywdzonego (art. 12 k.k.). Sąd odwoławczy zmieniając wyrok, musiałby

przypisać każdemu z oskarżonych dwa przestępstwa polegające na stoso-

waniu przemocy, co byłoby już zmianą niekorzystną dla nich, a tym samym

niedopuszczalną wobec braku stosownych zarzutów w apelacjach wnie-

sionych na niekorzyść (art. 434 § 1 k.p.k.).

W tym stanie rzeczy, bezprzedmiotowe dla rozpoznania omawianego

zarzutu kasacyjnego byłoby pogłębianie rozważań czy wyodrębnienie

dwóch przestępstw kwalifikowanych z art. 189 § 1 k.k. oraz z art. 13 § 1

k.k. w zw. z art. 282 w zb. z art. 157 § 1 i 2 k.k. w jednokierunkowo prze-

biegającym zachowaniu oskarżonych, istotnie naruszyło przepis art. 11 § 1

k.k. (...)