V CK 287/04

Wyrok z dnia 16 grudnia 2004 r., V CK 287/04

Artykuł 60 ust. 4b ustawy dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki

zdrowotnej (Dz.U. Nr 91, poz.408 ze zm.) nie ma zastosowania w razie łączenia

dwóch publicznych zakładów opieki zdrowotnej przez przejęcie jednego z

nich. W takim wypadku odpowiedzialność za zobowiązania zakładu

przejmowanego ponosi zakład przejmujący.

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "P.U.", spółki z o.o. w W. przeciwko

Akademii Medycznej im. P.Ś. w W. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 16 grudnia 2004 r. kasacji strony powodowej od wyroku Sądu

Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 16 stycznia 2004 r.

oddalił kasację i nie obciążył powódki kosztami procesu w instancji kasacyjnej.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy po rozpoznaniu sprawy na skutek sprzeciwu pozwanej

Akademii Medycznej im. P.Ś. w W., uwzględniając skuteczne cofnięcie powództwa

o zasądzenie świadczenia głównego, utrzymał w mocy nakaz zapłaty w części

zasądzającej odsetki ustawowe od długu głównego za dostawy materiałów

medycznych i farmaceutycznych spłaconego z opóźnieniem.

Zobowiązanie z tytułu zaopatrzenia publicznego zakładu opieki zdrowotnej

działającego pod nazwą Samodzielnego Szpitala Klinicznego nr 5 w W. zostało

wyrażone w postaci weksli własnych wystawionych przez odbiorcę z terminem

zapłaty w dniu 29 października 2002 r. Pozwanie Akademii Medycznej, a nie

szpitala-odbiorcy powód uzasadnił przejściem długu na uczelnię w wyniku podjęcia

przez senat tej uczelni, uchwały o przekształceniu Akademickiego Szpitala

Klinicznego im. J.M.R. przez włączenie w jego strukturę dwóch szpitali klinicznych,

w tym Szpitala nr 5. W uchwale tej znajduje się postanowienie stwierdzające

przejęcie zobowiązań i wierzytelności Szpitala nr 5, którego podmiotowość prawna

ustała – już po wystawieniu weksli – wskutek wykreślenia go z rejestru zakładów

opieki zdrowotnej oraz z Krajowego Rejestru Sądowego. Zdarzenia te według

twierdzeń strony powodowej stanowiły likwidację zakładu w rozumieniu art. 60 ust.

6 ustawy dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. Nr 91,

poz.408 ze zm. – dalej: "u.z.o.z.").

Sąd Okręgowy podzielił zapatrywanie powoda, uznając, że utrata bytu

prawnego Szpitala nr 5 została dokonana w postaci „przekształcenia przez

likwidację” (art. 53a i 60 ust. 6 u.z.o.z.). W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy

zwrócił uwagę na brak w ustawie o zakładach opieki zdrowotnej regulacji łączenia

placówek medycznych. Stanowiło to decydujący motyw do zastosowania

przepisów, z których wynika, że w przypadku likwidacji majątek zakładu po

zaspokojeniu wierzytelności staje się własnością Skarbu Państwa lub – jak w

rozpatrywanej sprawie – państwowej uczelni medycznej i na te podmioty

przechodzą zobowiązania i należności wykreślonego samodzielnego publicznego

zakładu.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu sprawy wskutek apelacji pozwanej zmienił

zaskarżony wyrok i oddalił powództwo, wyrażając zapatrywanie, że przekształcenie

zakładu przez połączenie nie jest likwidacją, czyli postępowaniem o określonych

ustawowo cechach, dopuszczalnym tylko w razie ujemnego wyniku finansowego

zakładu niemającego pokrycia w jego środkach, przy uwzględnieniu braku podstaw

do stosowania w rozpatrywanym wypadku art. 60 ust. 3 i 4 u.z.o.z. (art. 8 ust. 1 pkt

3a). Skoro nie doszło do likwidacji, to nie ma podstaw do zastosowania art. 60 ust.

6 u.z.o.z. oraz art. 356 k.c., na które powoływała się strona powodowa.

W kasacji powoda opartej na pierwszej podstawie zarzucono naruszenie art.

60 ust. 6 u.z.o.z. przez odmowę jego zastosowania. Skarżący wnosił o zmianę

zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji Akademii Medycznej im. P.Ś. w W.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 1 u.z.o.z., zakład opieki zdrowotnej jest wyodrębnionym

organizacyjnie zespołem osób i środków majątkowych. Jego utworzenie i

utrzymywanie ma na celu przede wszystkim udzielanie świadczeń zdrowotnych i

promocję zdrowia, poza tym realizację zadań dydaktycznych w odniesieniu do

personelu medycznego, powiązaną z udzielaniem świadczeń zdrowotnych, a jeśli

chodzi o zakłady uniwersyteckie lub kliniczne – również prowadzenie badań

naukowych i prac badawczo-rozwojowych.

Utworzenie zakładu w rozumieniu przedmiotowym składa się z czynności

organizacyjnych i prawnych organu założycielskiego, natomiast podjęcie

działalności wymaga wpisu do rejestru prowadzonego przez wojewodę lub przez

Ministra Zdrowia, jeśli chodzi o zakłady założone przez państwowe wyższe uczelnie

(art. 8 ust. 1 pkt 3a oraz art. 12 ust. 1, 3 i 4 u.z.o.z.). Zakład taki może mieć

charakter niepubliczny albo publiczny, w drugim wypadku istnieje w prawnej formie

zakładu samodzielnego mającego podmiotowość prawną od chwili wpisu w

Krajowym Rejestrze Sądowym (art. 35b ust. 3) lub w formie zakładu budżetowego,

a nawet jednostki budżetowej (art. 35c ust. 1). Należy dodać, że podmioty oraz

osoby tworzące zakład opieki zdrowotnej mogą z góry nadać mu formę prawną

niewiążącą się z odrębną podmiotowością prawną, a także przekształcić istniejący

publiczny zakład samodzielny w zakład budżetowy lub jednostkę budżetową.

Wskazane wyżej regulacje dowodzą, że osobowość prawna zakładu opieki

zdrowotnej nie jest koniecznym warunkiem jego istnienia i prowadzenia działalności

określonej w art. 1 ust. 1 u.z.o.z. Ustawodawca uznał tę cechę za nieodzowną tylko

w odniesieniu do samodzielnych, publicznych zakładów, jednak w stosunku do

wszystkich placówek udzielających świadczeń zdrowotnych konieczne jest

osiągnięcie i utrzymywanie odpowiednio wysokiego stopnia organizacji i dokonanie

wpisu w rejestrze administracyjnym. W rezultacie, na warunkach określonych w

ustawie działalność mogą prowadzić zakłady opieki zdrowotnej, które nigdy nie

miały osobowości prawnej oraz zakłady, które ją utraciły, jeżeli mają zdolność

wykonywania świadczeń zdrowotnych.

Powstanie zakładu opieki zdrowotnej wymaga aktu kreatywnego ze strony

organów, osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych wymienionych w art. 8

ust. 1 u.z.o.z., zwanych organami założycielskimi (por. art. 36a ust. 1). Dla

rozpoznania kasacji istotne są uprawnienia tych organów zmierzające do zmian

podmiotowych istniejących zakładów, szczególnie publicznych i samodzielnych.

Jako zasadnicze postacie zmian ustawodawca wymienia likwidację albo

przekształcenie (art. 36a ust. 1), które może również prowadzić do likwidacji (art.

36a ust. 2, art. 36b ust. 1 i 3, art. 43 ust. 3). Należy więc uznać możliwość likwidacji

bezpośredniej i likwidacji jako skutku przekształcenia, a także przekształcenia

niepowodującego likwidacji zakładu opieki zdrowotnej. O takich zmianach mówi art.

53a ust. 1 i 2, określający uprawnienia organu założycielskiego w stosunku do

mienia zakładu nielikwidowanego, poddanego przekształceniu, połączeniu lub

podziałowi.

Przyczyny i zasady likwidacji publicznego zakładu opieki zdrowotnej zostały

określone w art. 60 u.z.o.z. Przepis ten, w brzmieniu obowiązującym do czasu

nowelizacji ustawy o zakładach opieki zdrowotnej dokonanej ustawą z dnia 19 lipca

2001 r. o zmianie ustawy o zakładach opieki zdrowotnej i ustawy o szkolnictwie

wyższym (Dz.U. Nr 111 poz. 1193), nakładał w ust. 1 i 2 na samodzielne publiczne

zakłady opieki zdrowotnej obowiązek bilansowania przychodów i wydatków.

Rozwiązanie takie w pierwotnym kształcie, tj. przed utworzeniem kas chorych

decentralizowało gospodarkę finansową w zakresie ochrony zdrowia, powierzając

bezpośrednim świadczeniodawcom usług zdrowotnych, gospodarowanie środkami

uzyskiwanymi zasadniczo wprost z budżetu państwa lub samorządów i obciążając

je odpowiedzialnością za wynik. Ze względu na oczekiwania społeczne, w ust. 2

złagodzono skutki zamknięcia bilansu niedoborem finansowym, bez wyraźnego

określenia źródeł jego pokrycia. W nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 20 czerwca

1997 r. odstąpiono jedynie od wskazywania „kredytu bankowego” jako źródła

finansowania .

Brak możliwości pokrycia niedoboru finansowego przez zakład nakładał w ust.

3 na organ założycielski obowiązek zmiany formy gospodarki finansowej lub

likwidacji zakładu. Zmiana formy gospodarki finansowej, zgodnie z art. 35c,

oznaczała powrót zakładu do postaci jednostki budżetowej lub zakładu

budżetowego, która w wypadku istniejącego samodzielnego zakładu oznaczała

również utratę osobowości prawnej, ale nie była likwidacją w rozumieniu ustawy o

zakładach opieki zdrowotnej. W okresie od wejścia w życie ustawy o zakładach

opieki zdrowotnej aż do jej nowelizacji z dnia 19 lipca 2001 r. przywracającej m.in.

możliwość tworzenia przez państwowe uczelnie medyczne szpitali klinicznych jako

samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, ustawodawca

konsekwentnie nakładał na organ założycielski zakładów publicznych, a od dnia 5

grudnia 1997 r. – samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej,

obowiązek ich dofinansowania w razie niesprostania obowiązkowi samodzielnego

bilansowania wydatków i przychodów. Obowiązek ten znajdował wyraz w art. 60

ust. 4, którego treść zmieniała się w ten sposób, że w pewnym okresie stan taki

pociągał obligatoryjny powrót do formy zakładu lub jednostki budżetowej, a po

nowelizacji z 1997 r. zmiana formy gospodarki finansowej nie była obligatoryjna.

W związku z granicami kasacji nie ma potrzeby rozważania skutków art. 60

ust. 4 dla stosunków cywilnoprawnych między dłużnikiem, tj. zakładem opieki

zdrowotnej a jego wierzycielami, skoro spór miedzy stronami powstał po kolejnej

nowelizacji ustawy o zakładach opieki zdrowotnej dokonanej ustawą z 2001 r.,

wyłączającą stosowanie art. 60 ust. 3 i 4 do zakładu opieki zdrowotnej utworzonego

na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 3a. Oznacza to, że senat pozwanej Akademii

Medycznej nie mógł podjąć na podstawie art. 60 ust. 3 uchwały o zmianie formy

gospodarki finansowej przez przekształcenie Szpitala Klinicznego nr 5 w jednostkę

budżetową lub zakład budżetowy; nie dopuszcza takiej uchwały również ustawa o

finansach publicznych (por. art. 19 ust. 2). Przepis art. 60 ust. 4 nie dał także

podstawy do pokrycia ujemnego wyniku finansowego tego zakładu opieki

zdrowotnej ze środków publicznych. Dlatego strona powodowa upatrywała

podstawę odpowiedzialności Akademii Medycznej w sukcesji ustawowej

uregulowanej w art. 60 ust. 6 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej, według którego

zobowiązania i należności samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej

po jego likwidacji stają się zobowiązaniami i należnościami Skarbu Państwa lub

właściwej jednostki samorządu terytorialnego.

Na tle zmienianego kilkakrotnie art. 60 u.z.o.z. nasuwa się najpierw

wątpliwość, czy państwowa wyższa uczelnia jako organ założycielski szpitala

klinicznego może podjąć uchwałę o jego likwidacji. Pozostałe podmioty wymienione

w art. 8 ust. 1-3 mają bowiem – w przeciwieństwie do państwowych wyższych

uczelni – wyraźnie przyznane takie uprawnienie w razie ujemnego wyniku

finansowego. Jednakże ust. 5a stanowi, że art. 60 ust. 5, dotyczący skutków

rozporządzenia lub uchwały o likwidacji, stosuje się odpowiednio do zakładów

utworzonych przez państwową wyższą uczelnię, po czym w ust. 6 obejmuje się

sukcesją generalną również te uczelnie jako organy założycielskie. Uzasadniony

jest zatem wniosek, że ustawodawca przyznał omawianym wyższym uczelniom

kompetencje również do likwidacji zakładów klinicznych, choć nie wyraził wprost,

czy dotyczy do obydwu postaci likwidacji, tzn. bezpośredniej i następującej w

wyniku przekształcenia. W art. 60 ust. 6 znajduje się jednak istotne dla

rozpoznawanej kasacji zastrzeżenie, że przejście zobowiązań następuje z mocy

prawa po likwidacji samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej.

Pojęcia likwidacji zakładu opieki zdrowotnej nie można odrywać od

przedstawionej wyżej definicji takiego zakładu. Jeżeli ustawodawca przywiązał

znaczenie przede wszystkim do cech przedmiotowych decydujących o zdolności

wypełniania zadań określonych w art. 1 ust. 1 i 2 u.z.o.z., a nie do statycznej cechy

normatywnej, którą jest osobowość prawna, to w razie likwidacji zakładu chodzi o

ustanie jego działalności, połączone ze zniknięciem (rozproszeniem)

dotychczasowej organizacji zasobów ludzkich, rzeczy i dóbr niematerialnych.

Wniosek taki wynika z art. 36b, określającego przesłanki odmowy likwidacji, oraz z

art. 43 ust. 1-3, nakładającego obowiązek zapewnienia osobom korzystającym ze

świadczeń zakładu dalsze, nieprzerwane udzielanie ich w razie likwidacji. W art.

53a ust. 2 określono sukcesję majątku likwidowanego zakładu, co oznacza

odebranie atrybutu istotnego dla prowadzenia działalności. Tylko taka likwidacja,

określana nieraz mianem faktycznej, lecz prowadząca również do utraty

osobowości prawnej powoduje w myśl art. 60 ust. 6 u.z.o.z. następstwo ogólne po

zlikwidowanym podmiocie.

Nie odpowiada temu pojęciu połączenie dwóch zakładów, w wyniku którego

żaden z zakładów dotychczas istniejących nie zakończył swej działalności oraz – co

do zasady – nie był zobowiązany do pozbycia się składników majątkowych i

personelu medycznego oraz pomocniczego. Oba zakłady (w rozumieniu art. 1 ust. 1

u.z.o.z.) nadal dysponują osobowością prawną pod wspólną nazwą Akademickiego

Szpitala Klinicznego w W. i zawierają umowy o finansowanie świadczeń,

stanowiące zasadnicze źródło przychodu. Wykreślenia z rejestru Ministra Zdrowia

oraz z Krajowego Rejestru Sądowego Samodzielnego Szpitala Klinicznego nr 5 nie

można zatem utożsamiać z likwidacją, w toku której następuje zaspokajanie

wierzytelności kosztem substancji majątkowej likwidowanego, a w pozostałym

zakresie kosztem organu założycielskiego.

Kasacja przytaczająca jako podstawę naruszenie art. 60 ust. 6 u.z.o.z. nie

może być zatem uwzględniona, a zaskarżony wyrok odpowiada prawu.

Odpowiadając na zarzuty strony skarżącej, że wyrok aprobuje

niedopuszczalną praktykę ustanawiania przez osobę prawną sukcesji generalnej,

co może zagrozić interesom wierzycieli, należy stwierdzić, iż w uchwale senatu

pozwanej Akademii Medycznej użyto sformułowania o włączeniu Samodzielnego

Szpitala Klinicznego nr 5 w strukturę organizacyjną Akademickiego Szpitala

Klinicznego im. J.M.R. w W. Tego rodzaju zdarzenie prawne jest połączeniem

dwóch podmiotów polegającym na przejęciu jednego z nich. Łączenie osób

prawnych jest znanym sposobem przekształcania zmierzającym do polepszenia ich

potencjału gospodarczego. Ustawy normujące tryb takich przekształceń z reguły

określają w takich wypadkach, na kogo przechodzą zobowiązania podmiotu

przejmowanego (por. § 34 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada

1981 r. w sprawie wykonania ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, Dz.U. Nr

31, poz. 170; art. 101 ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze, jedn.

tekst: Dz.U. z 2003 r. Dz.U. Nr 188, poz. 1848 ze zm.; art. 494 § 1 k.s.h.). Brak

odpowiedniego przepisu w ustawie o zakładach opieki zdrowotnej jest jej wadą w

postaci tzw. luki w prawie, polegającej na zaniechaniu regulacji stanu

wymagającego wyraźnego unormowania. Nie usprawiedliwia to jednak stosowania

powołanego w kasacji art. 60 ust. 6 przewidzianego dla odmiennej instytucji, którą

jest likwidacja. W wypadku luki w prawie należy sięgnąć do analogiae legis. Reguły

łączenia zakładów opieki zdrowotnej są najbliższe podobnym przekształceniom

przedsiębiorstw państwowych ze względu na charakter i rolę organu

założycielskiego, a powołany § 34 rozporządzenia Rady Ministrów stanowi, że

połączone przedsiębiorstwo odpowiada za zobowiązania przejętych przedsiębiorstw

oraz przejmuje ich wierzytelności.

Może powstać wątpliwość, czy ustawodawca nie przeniósł na organ

założycielski uprawnienia do określenia następcy prawnego. Takie zapatrywanie

wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 grudnia 2004 r., V CK 110/04 (nie publ.).

Uznając również, że art. 60 ust. 6 u.z.o.z. nie ma zastosowania w rozpoznawanej

sprawie, skład orzekający powołał się na art. 60 ust. 4b, stanowiący, że uchwała

organu (w tym wypadku senatu wyższej uczelni), który utworzył zakład opieki

zdrowotnej, o likwidacji powinna zawierać m.in. wskazanie podmiotu, który przejmie

prawa i obowiązki likwidowanego zakładu, oraz określenie zakresu tych praw i

zobowiązań. W ocenie składu orzekającego, art. 60 ust. 4b nie może być podstawą

sukcesji ustawowej, ponieważ połączenie dwóch podmiotów („włączenie w

strukturę”) nie jest likwidacją.

Połączenie się dwóch specyficznych jednostek organizacyjnych, którymi są

samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej, mimo wykreślenia z rejestrów

jednej z nich, nie doprowadziło do utraty cech podmiotowości istotnych z punktu

widzenia wierzyciela, lecz rozszerzyło przedmiot ewentualnej egzekucji. Ponadto

wykładnia ta prowadziłaby do uznania niezrozumiałego zbiegu dyspozycji dwóch

przepisów w ramach tego samego artykułu, tj. ust. 4b i ust. 6, przy czym pierwszy z

nich miałby zastosowanie podczas likwidacji, a drugi po jej przeprowadzeniu.

Należy zatem przyjąć, że ust. 4b normuje przebieg likwidacji, połączonej z

rozporządzaniem mieniem, zaspokajaniem wierzycieli i zakończeniem działalności

dotychczasowej. Wyposażenie szpitali klinicznych w zróżnicowaną aparaturę

niejednokrotnie nabytej za wysoką cenę, mającej dużą wartość diagnostyczno-

leczniczą, lecz niełatwą do sprzedania, wymaga określenia przez organ

założycielski sposobu i trybu dysponowania w celu zapobieżenia marnotrawstwu.

Jeżeli wraz z mieniem miałyby na nabywcę przejść zobowiązania, wymagałoby to

zgody wierzyciela według reguł określonych w art. 519 k.c.

Przyjęcie tej wykładni nie sprzeciwia się zastrzeżeniom podniesionym w

uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 czerwca 2000 r.,

K 20/99 (OTK Zb.Urz. 2000, nr 5, poz. 140), dotyczącym braku należytej ochrony

interesów wierzyciela w razie przejęcia długu bez jego zgody.

Nie dopatrując się uzasadnionych podstaw kasacji, Sąd Najwyższy orzekł, jak

w sentencji (art. 39312

k.p.c.).