V KK 292/04

WYROK DNIA 6 STYCZNIA 2005 R.

V KK 292/04

Na gruncie spraw o odszkodowanie, prowadzonych w oparciu o art.8

ust.1 oraz ust.2a i 2b ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważ-

ne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.149 ze

zm.), powoływanie się wnioskodawcy na represje ze strony władz radziec-

kich za przypisane mu czyny popełnione po dniu 5 lutym 1946 r. na do-

tychczasowym terytorium Polski, które po tej dacie znalazło się w obszarze

ówczesnego ZSRR, nie eliminuje możliwości zasądzenia odszkodowania

(zadośćuczynienia) osobom wskazanym w art. 8 ust. 1 i ust. 2a tej ustawy,

pod warunkiem jednak, że zostanie wykazane stosownymi dowodami, iż

represje te wiązały się także z prowadzoną wcześniej działalnością na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk (sprawozdawca).

Sędziowie SN: A. Tomczyk, J. Żywolewska-Ławniczak.

Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz.

Sąd Najwyższy w sprawie Łucji P. i Józefa K., w przedmiocie od-

szkodowania z ustawy z 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wyda-

nych wobec osób represjonowanych /.../ (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm. ),

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 6 stycznia 2005 r., ka-

sacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich na korzyść wnio-

skodawców od wyroku Sądu Okręgowego w J. z dnia 6 stycznia 2003 r.,

2

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę p r z e k a z a ł Sądowi Okręgo-

wemu w J. do ponownego rozpoznania.

U Z A S A D N I E N I E

Wyrokiem z dnia 6 stycznia 2003 r. Sąd Okręgowy w J. oddalił – zło-

żony w trybie ustawy z 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych

wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu

Państwa Polskiego – wniosek Łucji P. i Józefa K., dzieci zmarłego w 2001

r. Bronisława K., o odszkodowanie i zadośćuczynienie, za represje stoso-

wane wobec ich ojca przez władze radzieckie uznając, że represje te na-

stąpiły wprawdzie przed dniem 31 grudnia 1956 r., jak wymaga tego wska-

zana ustawa, ale dotyczyły działalności po wskazanej w niej dacie 5 lutego

1946 r., gdyż odnosiły się do zachowań Bronisława K. z wiosny 1947 r.

oraz stycznia i maja 1948 r. Wnioskodawcy nie skarżyli tego wyroku i

uprawomocnił się on w pierwszej instancji, a ich próba ze stycznia 2004 r.

przywrócenia terminu do apelacji, okazała się prawnie nieskuteczna. Z ka-

sacją od prawomocnego wyroku kończącego postępowanie wystąpił nato-

miast jesienią 2004 r. Rzecznik Praw Obywatelskich, na korzyść wniosko-

dawców. W skardze tej zarzucił rażąca obrazę przepisów postępowania, a

to art.4 i 366 § 1 k.p.k. polegającą na tym, że sąd meriti nie dążył do wyja-

śnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy związanych z represjami,

w tym zaś tego czy nie były one związane także z działalnością niepodle-

głościową Bronisława K. sprzed 5 lutego 1946 r. i nie przesłuchał pod tym

kątem świadków, wskazując w uzasadnieniu kasacji także na pogląd wyra-

żony w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 listopada 2003 r.,

że przy interpretacji art. 8 ust. 2a i 2b ustawy z 1991 r. należy mieć na

względzie, iż wiele osób, po formalnym ustaleniu granicy polsko-

3

radzieckiej, kontynuowało jedynie działalność narodowo-wyzwoleńczą roz-

poczętą już w czasie wojny, a władze radzieckie w przypadku stosowania

represji nie były zainteresowane ujawnianiem patriotycznej przeszłości

osób poddawanych osądowi. W związku z powyższym skarżący wnosił o

przeprowadzenie dowodu z akt sprawy Sądu Okręgowego w J. dla upraw-

dopodobnienia zarzutów, i o uchylenie zaskarżonego wyroku z przekaza-

niem sprawy do ponownego rozpoznania. Prokurator Prokuratury Krajowej

na rozprawie kasacyjnej przychylił się do tej skargi.

Rozpoznając tę kasację Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga ta jest zasadna. Sąd Okręgowy ustaliwszy, że Bronisław K.

działał w Armii Krajowej od 1943 r., a także, że po demobilizacji ze służby

w odrodzonym Wojsku Polskim, którą odbywał od listopada 1944 r. do ma-

ja 1945 r., kontynuował działalność w AK, uznał jednocześnie, że skoro

skazanie go przez władze radzieckie w 1949 r. odnosiło się jedynie do te-

go, iż wiosną 1947 r. udostępnił swój dom członkom AK oraz, że w styczniu

i maju 1948 r. podwoził członków AK w celu dokonania – jak to określono w

orzeczeniu Wojennego Trybunału Wojsk MSW z dnia 29 czerwca 1949 r. –

aktu terrorystycznego i kradzieży, to został on skazany jedynie za działania

po dniu 5 lutego 1946 r., przeto w świetle art.8 ust. 2b ustawy z 1991 r. nie

ma podstaw do zasądzenia stosownego odszkodowania i zadośćuczynie-

nia. Zarówno rozumowanie to, jak i poczynione ustalenia, dotknięte są jed-

nak dowolnością i brakiem obiektywizmu. Sąd pominął bowiem zupełnie to

czy i w jaki sposób skazanie za działania z 1947 r. i 1948 r. wiązało się

jednak z działalnością niepodległościową prowadzoną przez Bronisława K.

przed dniem 5 lutego 1946 r., a więc czy skazanie w 1949 r. nie było jed-

nak represjonowaniem go za działalność przed tą datą na rzecz niepodle-

głego bytu Państwa Polskiego.

Jak zauważył Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 listopada

2003 r. (P 6/03, OTK-A 2003, nr 9, poz.94) „aprioryczne odrzucenie rosz-

4

czeń odszkodowawczych osób, które po wskazanej dacie prowadziły dzia-

łalność na dawnym terytorium Polski i były represjonowane przez władze

radzieckie bez ustalenia, o jaką działalność chodziło, naruszałoby zasadę

równego traktowania grup reprejsonowanych” Trybunał trafnie przy tym

podniósł, że wiele osób prowadzących działalność narodowo-wyzwoleńczą

już w czasie wojny, kontynuowało ją także po jej zakończeniu i po formal-

nym ustaleniu granicy polsko-radzieckiej, a jednocześnie, iż władze ra-

dzieckie dążyły wówczas „raczej do tego, by wymierzanie kary związane

było z czynami uznawanymi przez władzę komunistyczną za przestępstwa

kryminalne”, stąd też nie były one zainteresowane ujawnieniem patriotycz-

nej przeszłości osób sądzonych po dniu 5 lutego 1946 r. Zauważyć należy,

że z treści art.8 ust.2b ustawy z 1991 r. wynika jedynie, iż przez działalność

niepodległościową, na tej części terytorium Polski, które z dniem 5 lutego

1946 r. oficjalnie weszło w skład ówczesnego ZSRR, należy – dla celów

owej ustawy – rozumieć działania do tej właśnie daty, same zaś represje

mogły dotknąć represjonowanego i później – do 31 grudnia 1956 r. (art.8

ust. 2a ustawy). Nie wyklucza to zatem uprawnień odszkodowanych osób,

które prowadziły tę działalność i po dniu 5 lutego 1946 r. z tym, że wtedy

tylko wówczas, gdy represje owe wiązały się jednak także z działalnością z

okresu wynikającego z art. 8 ust. 2b, a nie jedynie z działaniami patriotycz-

nymi podejmowanymi po tym okresie. Z dokumentacji niniejszej sprawy

wynika, że żaden ze świadków, w tym i ci, którzy działali wówczas w ra-

mach polskich organizacji niepodległościowych, nie byli przesłuchani na

okoliczność czy i w jakim stopniu represje stosowane formalnie za zacho-

wania mające miejsce po wskazanej wyżej dacie, były wobec Bronisława

K. także reakcją represyjną za jego działalność patriotyczną sprzed dnia 5

lutego 1946 r. Przeprowadzony przez Sąd Najwyższy dowód z akt sprawy

Sądu Okręgowego w J. wskazuje zaś, że jest to i dziś możliwe, jako że

przesłuchiwany tam świadek Stanisław Ż., wypowiadający się w tej materii,

5

był słuchany i w tej sprawie, ale niestety bez przesłuchania go odnośnie do

tych właśnie kwestii. Rozważenie zaś powyższego jest niezbędne dla

obiektywnego, bezstronnego orzekania w sprawach tego typu.

Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że na gruncie

spraw o odszkodowanie, prowadzonych w oparciu o art. 8 ust. 1 oraz ust.

2a i 2b ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepod-

ległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.149 ze zm.), powoływa-

nie się wnioskodawcy na represje ze strony władz radzieckich za przypisa-

ne mu czyny popełnione po dniu 5 lutym 1946 r. na dotychczasowym tery-

torium Polski, które po tej dacie znalazło się w obszarze ówczesnego

ZSRR, nie eliminuje możliwości zasądzenia odszkodowania (zadośćuczy-

nienia) osobom wskazanym w art. 8 ust. 1 i ust. 2a tej ustawy, pod warun-

kiem jednak, iż zostanie wykazane stosownymi dowodami, że represje te

wiązały się także z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Pol-

skiego prowadzoną wcześniej. Nie można tu natomiast apriorycznie zakła-

dać , że każde represjonowane przez władze radzieckie działanie, które

miało miejsce na dawnym terytorium Polski po ustaleniu granicy polsko-

radzieckiej w 1946 r., było zawsze związane z wcześniej już prowadzoną

działalnością patriotyczną. Nie da się przecież wykluczyć, iż było to zacho-

wanie przypadkowe i sporadyczne osoby, która dotąd nie aktywizowała się

w sferze działalności niepodległościowej lub nie miało z nią nic wspólnego

ani też, że z uwagi na fakt wskazania przez organy radzieckie, jako powo-

du reakcji karnej (represji) zachowań karalnych według przepisów obowią-

zujących w ZSRR, a popełnionych już pod dacie przewidzianej w art. 8 ust.

2b ustawy z 1991 r., brak jest związku owej represji z działaniami sprzed tej

daty, a tym samym i podstaw do przyznania odszkodowania (zadośćuczy-

nienia). Istnienie takiego powiązania winno być wykazane przez wniosko-

dawcę, a sąd przy przeprowadzaniu dowodów powinien dążyć do uzyska-

6

nia informacji także odnośnie co do tych okoliczności. Oddalenie wniosku

może zatem nastąpić tylko wtedy, gdy mimo wykazania samego faktu re-

presjonowania za zachowania po dniu 5 lutym 1946 r. nie ustalono, mimo

podejmowanych prób, by represje te wiązały się z wcześniejszą działalno-

ścią niepodległościową represjonowanego i były reakcją także za tę dzia-

łalność.

W świetle powyższego staje się oczywiste, że zaskarżony wyrok

ostać się nie może. Dlatego Sąd Najwyższy uchylił to orzeczenie i przeka-

zał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu J. Przy jej

rozpatrywaniu sąd ten powinien mieć na uwadze wyrażone wyżej zapatry-

wanie prawne oraz wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, a prowa-

dząc postępowanie dowodowe powinien dążyć do dokonania ustaleń od-

nośnie tego czy – i ewentualnie, w jakim stopniu – skazanie Bronisława K.

przez władze radzieckie w 1949 r. za czyny z 1947 r. i 1948 r, było związa-

ne z ustaloną już, jego wcześniejszą działalnością w AK. W tym zakresie

sąd ten winien przesłuchać ponownie świadków, w tym zwłaszcza S. Ż. i

W. P., a następnie rozstrzygnąć stosownie do poczynionych ustaleń. Mając

to wszystko na względzie orzeczono jak w wyroku.