I PK 96/04

Sygn. akt I PK 96/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Herbert Szurgacz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krystyna Bednarczyk

SSN Barbara Wagner

Protokolant Ewa Wolna

w sprawie z powództwa G. T. i J. D.

przeciwko Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo-Kredytowej […]

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 11 stycznia 2005 r.,

kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 31 października 2003 r.,

oddala kasację.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 13 stycznia 2003 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K., uwzględnił częściowo roszczenie powodów G. T. i

J. D. o odszkodowanie z tytułu niewykonania przez Spółdzielczą Kasę

2

Oszczędnościowo - Kredytową w K. „umowy o obowiązku zachowania poufności

oraz zakazie konkurencji", do kwot po 72.000 zł dla każdego z nich, z odpowiednim

rozłożeniem spłaty należności na raty miesięczne w wysokości 3.000 zł, poczynając

od 1 lutego 2001 r. do 1 stycznia 2003 r. z ustawowymi odsetkami od każdej z rat.

Sąd I instancji wskazał, że w sprawie kluczowym zagadnieniem jest kwestia

możliwości skutecznego zwolnienia się pracodawcy od obowiązku zapłaty

przewidzianego w umowie odszkodowania przy jednoczesnym zwolnieniu

powodów od obowiązku powstrzymania się od działalności konkurencyjnej po

ustaniu stosunku pracy. Z art. 1012

§ 2 k.p. wynika, że zakaz konkurencji,

określony w łączącej strony umowy o obowiązku zachowania poufności oraz

zakazie konkurencji przestaje obowiązywać przed upływem terminu na jaki umowa

została zawarta w razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz. Dokonując

wykładni tego przepisu, Sąd podkreślił, iż w przypadku ustania przyczyn

uzasadniających taki zakaz przestaje obowiązywać ten zakaz, nie zaś umowa o

zakazie konkurencji. Dlatego też, w ocenie Sądu Okręgowego, w przypadku, gdy

pracodawca przestaje być zainteresowany powstrzymaniem się pracownika od

działalności konkurencyjnej i zwalnia go od tego obowiązku, tak jak to miało

miejsce w niniejszej sprawie, umowa o zakazie konkurencji nadal obowiązuje, a

pracodawca zobowiązany jest do wypłaty odszkodowania w całości, za cały okres

obowiązywania zakazu konkurencji. Sąd I instancji wskazał na orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 14 maja 1998 r. (I PKN 121/98) oraz z dnia 17 listopada 1999

r. (I PKN 358/99), gdzie stwierdzono, iż „pracodawcę który zawarł z pracownikiem

umowę o zakazie konkurencji obciąża wzajemne zobowiązanie do zapłaty

uzgodnionego odszkodowania, także wówczas, gdy po ustaniu stosunku pracy nie

obawia się już konkurencji ze strony byłego pracownika", a także, iż "ustanie

obowiązywania zakazu konkurencji art. 1012

§ 2 k.p. dotyczy tylko zobowiązania,

jakie przyjął na siebie pracownik w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu

stosunku pracy, a nie zobowiązania pracodawcy do wypłaty odszkodowania”.

Sąd Okręgowy podkreślił, iż wypłata powodom odszkodowania przez stronę

pozwaną nie pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego.

.Ustanowienie bowiem umownego zakazu konkurencji stanowi istotne ograniczenie

wolności pracownika w zakresie poszukiwania pracy w przyszłości.

3

W apelacji od powyższego wyroku strona pozwana zarzuciła Sądowi I

instancji naruszenie prawa materialnego: art. 3531

k.c. w zw. z art. 300 k.p. i art.

1012

§2 k,p. z uzasadnieniem, że powodowie uzyskują świadczenie, którego treść i

cel są sprzeczne z ustawą, naturą stosunku prawnego oraz zasadami współżycia

społecznego. Skarżąca podniosła także, że w zaskarżonym orzeczeniu Sąd

Okręgowy bezpodstawnie pomija fakt, iż zakaz konkurencji przestał obowiązywać

przed datą powstania wymagalności odszkodowania z tytułu ustania przyczyn

uzasadniających taki zakaz oraz okoliczności obciążenia pozwanej obowiązkiem

wypłaty odszkodowania z tytułu umowy, której stroną nie była. Pozwana zarzuciła,

iż korzystanie przez powodów ze swojego prawa było sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego (art. 8 k.p. w zw. z art. 58 § 2 k.c. w zw. z art. 13, 18 i art.

300 k.p.). Nie uzasadniając w sposób wystarczający podstawy faktycznej wyroku i

nie odnosząc się do kwestii zakończenia bytu prawnego strony umowy -

Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo - Kredytowej "Z." i jej następnego

wykreślenia z rejestru, Sąd -zdaniem strony pozwanej - naruszył art. 328 § 2 k.p.c.

Ponadto, zdaniem apelującej, Sąd nie zastosował art. 6 k.c., a także błędnie przyjął

twierdzenia powodów, nie poparte odpowiednimi dowodami, dla przyznania

świadczeń objętych roszczeniami pozwów. Apelująca zarzuciła wreszcie Sądowi

Okręgowemu przekroczenie wynikającej z art. 233 k.p.c. zasady swobodnej oceny

dowodów poprzez „niezastosowanie w odniesieniu do oceny wiarygodności i mocy

dowodów, dla wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego".

W odpowiedzi na apelację powód G. T. wniósł o jej oddalenie. Uzasadniając

swoje stanowisko wskazał na brak materialnoprawnych podstaw dla

wypowiedzenie umowy o zakazie konkurencji. Art. 30 k.p. nie znajduje w tym

przypadku zastosowania. W jego ocenie tak specyficzna umowa może być

rozwiązana wyłącznie za porozumieniem stron, dlatego też jednostronne zwolnienie

pracownika z obowiązku powstrzymania się od działalności konkurencyjnej nie

wyłącza obowiązku wypłaty umówionego odszkodowania.

W piśmie procesowym z dnia 28 lipca 2003 r. strona powodowa określiła

jako stronę pozwaną w sprawie Spółdzielczą Kasę Oszczędnościowo - Kredytową

[…], składając do akt sprawy odpis postanowienia Sądu Rejonowego w G.

Wydziału Gospodarczego Krajowego Rejestru Sądowego.

4

Wyrokiem z dnia 31 października 2003 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację. Strony nie kwestionują faktu zawarcia

w dniu 21 października 1998 r. przez Radę Nadzorczą SKOK "Z." z powodami

umowy „o obowiązku zachowanie poufności i zakazie konkurencji" (w oparciu o

uchwałę nr 1 Zarządu Kasy Krajowej z dnia 15 lipca 1998 r.). Zgodnie z treścią § 5

tej umowy powodowie zobowiązali się do powstrzymania się od działalności

konkurencyjnej sprecyzowanej w § 4 przez okres 36 miesięcy po ustaniu stosunku

pracy. W zamian za wypełnienie powyższego obowiązku pracodawca zobowiązał

się do wypłacenia powodom przez cały okres trwania ograniczenia odszkodowania

w wysokości 108.000 zł., płatnych w ratach miesięcznych z dołu. Bezspornym jest

również fakt, iż w dniu 31 grudnia 2000 r. został rozwiązany stosunek pracy z

obydwoma powodami, po tej dacie powodowie nie podjęli działalności

konkurencyjnej określonej w § 4 powyższej umowy. Spór sprowadza się natomiast

do kwestii możliwości skutecznego wypowiedzenia przez pracodawcę zawartych z

powodami umów o zakazie konkurencyjności, a co za tym idzie także i możliwości

uchylenia się od obowiązku wypłacenia powodom odszkodowania z tego tytułu w

umówionej wysokości.

W pismach z dnia 29 czerwca 2000 r. wypowiadających umowę o pracę

pracodawca zawarł oświadczenie, iż zwalnia powodów od obowiązku

przestrzegania zakazu konkurencyjnego, określonego w konkretnej umowie,

powołując się przy tym na dyspozycję art. 1012

§ 2 k.p. Pozwana z chwilą złożenia

powyższych .oświadczeń działała w przekonaniu, iż skutecznie zwolniła się od

obowiązku wypłaty powodom kwot, określonych w umowie o zakazie konkurencji z

racji ustania przyczyny uzasadniającej taki zakaz, czemu dała wyraz w piśmie z

dnia 1 sierpnia 2001 r. skierowanym do G. T., w treści którego odmawia mu wypłaty

odszkodowania.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska strony pozwanej, co do

skuteczności zwolnienia się od obowiązku wypłaty powodom umówionej kwoty z

tytułu zakazu konkurencji poprzez złożenie powyższego oświadczenia. Odwołując

się od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 1998 r. (I PK 121/98) oraz z dnia

17 listopada 1999 r,. (I PK 358/990) Sąd Okręgowy podkreślił, iż samo ustanie

obowiązywania zakazu konkurencji dotyczy tylko zobowiązania, jakie przyjął na

5

siebie pracownik w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, a nie

zobowiązania pracodawcy do wypłaty odszkodowania.

Obowiązek świadczenia odszkodowawczego po stronie pracodawcy wynika

z uprzednio zawartej i nadal wiążącej strony, umowy o zakazie konkurencji, a

jednostronne oświadczenie pracodawcy o zwolnieniu pracownika z obowiązku

przestrzegania przedmiotowego zakazu, które nie znajduje oparcia ani w ustawie,

ani w treści konkretnej umowy, nie zwalnia go od takiego obowiązku.

Należy wyraźnie oddzielić zakaz działalności konkurencyjnej wiążący

pracownika od obowiązku wypłaty odszkodowania pracodawcy, z tytułu istotnego

ograniczenie możliwości w zakresie poszukiwania i podejmowania przez

pracownika kolejnego zatrudnienia. Specyfika umowy o zakazie działalności

konkurencyjnej zasadza bowiem się na całkowicie swobodnym uznaniu

pracodawcy, iż określony pracownik jest na tyle wartościowy, że zasługuje na

powierzenie mu danych stanowiących tajemnice przedsiębiorstwa. Powyższe

uznanie następnie skutkuje tym, iż na mocy umowy w zamian za powstrzymanie się

od działalności konkurencyjnej przez określony czas od ustania stosunku pracy

pracodawca wypłaci mu stosowne świadczenie pieniężne. Pracownik zaś

zobowiązuje się takiego zakazu przestrzegać lub wypłacić pracodawcy

odpowiednie odszkodowanie, w przypadku naruszenia tego obowiązku.

Umowny zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy stanowi istotne

ograniczenie wolności pracownika odszkodowanie z tego tytułu nie sprzeciwia się

zasadom współżycia społecznego.

Odnosząc się do podnoszonego w apelacji zarzutu zakończenia bytu

prawnego strony pozwanej, jako zobowiązanej, Sąd Apelacyjny wskazał, że Sąd

Rejonowy - Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego na mocy

orzeczenia z dnia 29 grudnia 2000 r. o przyłączeniu zobowiązującej się do zapłaty

odszkodowania Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo - Kredytowej "Z." do

Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo Kredytowej w K. przesądził o kontynuacji

bytu prawnego zobowiązanego podmiotu. Następnie w wyniku połączenia S.K.O.K.

w K. do sprawy w charakterze pozwanego przystąpiła Spółdzielcza Kasa

Oszczędnościowo - Kredytowa […] w G., jako następca prawny.

6

Kasacja strony pozwanej została oparta na zarzucie naruszenia art. 3531

k.c., art. 493 i 495 k.c. oraz art. 8 k.p. Skarżąca podtrzymała w kasacji zarzuty

podnoszone wcześniej w procesie, a mianowicie, że w jej ocenie w związku ze

zwolnieniem powodów od powstrzymania się od działalności konkurencyjnej

przestał istnieć cel, dla którego umowa została zawarta i nastąpiło skuteczne

zwolnienie się pracodawcy od świadczenia wzajemnego w postaci wypłaty

odszkodowania. Dalsza wypłata odszkodowania pozostawałaby w sprzeczności z

ustawą, naturą stosunku prawnego i zasadami współżycia społecznego. W sprawie

istotne są ponadto dwie okoliczności, pierwsza, że to powodowie doprowadzili do

trudności finansowych Kasy oraz druga, że doszło do likwidacji podmiotu, który był

stroną umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, mianowicie SKOK

"Z.", co samo przez się stanowi o ustaniu przyczyn uzasadniających zakaz

konkurencji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy jest szczególną

terminową umową prawa pracy, do której w sprawach nieuregulowanych

przepisami Kodeksu pracy stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, o ile nie są one

sprzeczne z zasadami prawa pracy (art. 300 k.p.). Do umów o zakazie konkurencji

znajdują w szczególności zastosowanie ogólne zasady dotyczące rozwiązywania

umów.

Umowa o zakazie konkurencji może więc zostać rozwiązana w analogiczny sposób,

jak jej nawiązanie, tj. w drodze porozumienia stron; w tym samym trybie może

nastąpić zmiana treści zawartej umowy. Ponadto strony mogą w umowie zamieścić

postanowienia przewidujące jej wcześniejsze rozwiązanie: wypowiedzenie umowy,

prawo odstąpienia od umowy, zamieszczenie w umowie warunku rozwiązującego.

W spornej umowie o poufności i zakazie konkurencji strony tej umowy nie

przewidziały żadnych okoliczności zezwalających stronie umowy na jej

wcześniejsze jednostronne rozwiązanie, ani okoliczności zwalniających

pracodawcę z obowiązku wypłaty uzgodnionego odszkodowania. W tej sytuacji

oświadczenie pracodawcy z dnia 29 czerwca 2000 r., że łącznie „z niniejszym

wypowiedzeniem zwalniam Pana z obowiązku przestrzegania zakazu

konkurencyjnego określonego umową o obowiązku zachowania poufności oraz o

7

zakazie konkurencji..." nie mogło spowodować skutku w postaci rozwiązania

umowy oraz zwolnienia pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania. Umowa

obowiązywała więc w dalszym ciągu i w jej dotychczasowej treści.

W orzecznictwie, a także w piśmiennictwie prawa pracy przyjęty jest pogląd,

że w razie niewywiązywania się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania

umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie przestaje

obowiązywać przed upływem terminu, na jaki została zawarta, a pracownik

zachowuje roszczenie o odszkodowanie. W żaden bowiem racjonalny sposób nie

można przyjąć, że niewykonanie zobowiązania przez jedną stronę może prowadzić

do jego wygaśnięcia. Takiego wniosku nie da się wyprowadzić z żądnego przepisu

prawa pracy ani z mających zastosowanie przepisów Kodeksu cywilnego o

wykonaniu i niewykonaniu umowy wzajemnej (art. 487 - 497 k.c.) (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2001 r. , III ZP 7/01, OSP 2002 , z.7, poz.155

z częściowo krytyczną glosą M. Lewandowicz-Machnikowskiej, wyrok z dnia 5

lutego 2002 r. I PKN 873/00, OSNP 2004, z. 4, poz. 59). Stanowisko skarżącej, że

dla ustania obowiązku odszkodowawczego przewidzianego w umowie o zakazie

konkurencji mają znaczenie powody rozwiązani umowy o pracę, którymi w spornej

sprawie były naganne działania powodów jako członków zarządu SKOK - nie mają

uzasadnienia w obowiązującym prawie. Nie można oczywiście wykluczyć

zastosowalności do roszczeń z umów o zakazie konkurencji przepisu art. 8 k.p.,

jednak w rozpoznawanej sprawie strona pozwana dowodu, że roszczenia powodów

są sprzeczne z zasadami współżycia społecznego albo ze społeczno-

gospodarczym przeznaczeniem prawa, nie przeprowadziła.

W kasacji skarżąca podniosła okoliczność dotyczącą połączenia

Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej "Z." z SKOK w K., co miałoby

uzasadniać brak obowiązku strony pozwanej wypłaty odszkodowania, ponieważ nie

była ona stroną umowy. SKOK "Z." jako kasa przejmowana została przejęta przez

SKOK w K. jako kasę przejmującą w dniu 21 listopada 200 r.

Stosunek pracy powodów ustał w dniu 31 grudnia 2000 r.. Zgodnie z art. 231

k.p. w

razie przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę staje się on z

mocy prawa stroną w dotychczasowych stosunkach pracy. Przejęcie pierwotnego

pracodawcy powodów przez stronę pozwaną stanowiło przejście zakładu pracy w

8

rozumieniu art. 231

k.p. ze skutkami przewidzianymi w tym przepisie, obejmującymi

również prawa i obowiązki z umowy o zakazie konkurencji.

Skoro kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, na podstawie art.

39313

k.p.c. orzeczono jak w sentencji wyroku