I PZP 11/04

Uchwała z dnia 11 stycznia 2005 r.

I PZP 11/04

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Krystyna Bednarczyk, Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczy-

szyn, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2005 r. sprawy z powództwa

Magdaleny K.-S. przeciwko O. Centrum Kultury i Sportu w J. o przywrócenie do

pracy, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Okręgowy-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 14 września

2004 r. [...]

„Czy po dniu 2 czerwca 1996 roku "powołanie" dokonane na podstawie art. 15

ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 roku o organizowaniu i prowadzeniu dzia-

łalności kulturalnej (Dz.U. Nr 114 poz. 493 z póź. zm.) stanowi, w znaczeniu o jakim

mowa w art. 68 § 1 kp., podstawę nawiązania stosunku pracy z dyrektorami instytucji

kultury, do jakich ma zastosowanie wskazana wyżej ustawa ?"

p o d j ą ł uchwałę:

Powołanie dokonane na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 25 paź-

dziernika 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz.U.

Nr 114, poz. 493 ze zm.) stanowi podstawę nawiązania stosunku pracy w rozu-

mieniu art. 68 k.p. z dyrektorami instytucji kultury.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy w Krakowie, rozpoznając apelację powódki Magdaleny K.-S.

od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Nowym Targu z dnia 17 września 2003

r., powziął poważną wątpliwość co do rozumienia prawa i postanowił przedstawić

Sądowi Najwyższemu pytanie prawne o następującej treści: „Czy po dniu 2 czerwca

1996 r. „powołanie” dokonane na podstawie art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 25 paździer-

2

nika 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz.U. Nr 114,

poz. 493 z późn. zm.) stanowi, w znaczeniu o jakim mowa w art. 68 § 1 kp, podstawę

nawiązania stosunku pracy z dyrektorami instytucji kultury, do jakich ma zastosowa-

nie wskazana wyżej ustawa?”

Stan faktyczny, w związku z którym powstało pytanie prawne, przedstawia się

następująco. Zarząd gminy w J. w dniu 22 sierpnia 2000 r. powołał powódkę na sta-

nowisko dyrektora O. Centrum Kultury i Sportu w J. W grudniu 2001 r. Centrum Kul-

tury nadano statut, który przewidywał między innymi, że dyrektora Centrum Kultury

zatrudnia i zwalnia zarząd gminy, po zasięgnięciu opinii związków zawodowych oraz

stowarzyszeń zawodowych i twórczych działających na terenie gminy. W dniu 31

grudnia 2002 r. wójt gminy odwołał powódkę z zajmowanego stanowiska informując

równocześnie, że odwołanie to jest równoznaczne z 3-miesięcznym okresem wypo-

wiedzenia. Wójt nie zasięgał opinii stowarzyszeń zawodowych i twórczych, w szcze-

gólności Związku Artystów Plastyków. Powódka domagała się w pozwie uznania od-

wołania za niezgodne z prawem i uznania wypowiedzenia za bezskuteczne, ewentu-

alnie przywrócenia do pracy.

Wyrokiem z dnia 17 września 2003 r. Sąd Rejonowy w Nowym Targu zasądził

na rzecz powódki kwotę 7.672,50 zł tytułem odszkodowania i oddalił powództwo w

pozostałym zakresie. Oceniając zasadność powództwa Sąd Pracy stwierdził w

pierwszej kolejności, że legitymację bierną jako pracodawca powódki posiada nie

Gmina J., lecz wezwane do udziału w sprawie O. Centrum Kultury i Sportu w J.

Przepis art. 15 ust. 1 ustawy z 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadze-

niu działalności kulturalnej, stanowi, iż dyrektora instytucji kultury powołuje organi-

zator po zasięgnięciu opinii właściwych związków zawodowych działających w tej

instytucji kultury oraz stowarzyszeń zawodowych i twórczych oraz że odwołanie na-

stępuje w tym samym trybie. W konsekwencji, pozwany pracodawca przy rozwiąza-

niu stosunku pracy z powódką miał obowiązek zasięgnięcia opinii stowarzyszeń

zawodowych i twórczych działających w zatrudniającej ją instytucji kultury, jeżeli po-

wódka do nich należała. Przynależność powódki do Towarzystwa Przyjaciół O. [...]

nie rodziła przewidzianego ustawą obowiązku konsultacji, ponieważ w ocenie Sądu

Rejonowego, z treści statutu tego stowarzyszenia wynika, że nie jest to stowarzysze-

nie zawodowe skupiające osoby pracujące twórczo w dziedzinie kultury oraz że jego

cele i działania odbiegają od celów, które przyświecają stowarzyszeniom twórczym,

które określone zostały w art. 1 ust. 1 powołanej ustawy (działalność kulturalna pole-

3

ga na tworzeniu, upowszechnianiu i ochronie kultury). Wynikający z art. 15 ustawy

obowiązek zasięgnięcia opinii wiązał natomiast pracodawcę powódki w związku z jej

przynależnością do Związku Polskich Artystów Plastyków Okręg Z. Związek ten po-

siada status stowarzyszenia twórczego, które grupuje osoby pracujące twórczo w

dziedzinie sztuk plastycznych, i jest on stowarzyszeniem zawodowym i twórczym w

rozumieniu powołanego art. 15 ust. 1 ustawy. Sąd Pracy stwierdził, że skoro wymogu

konsultacji nie dochowano, to naruszony został tryb postępowania określony w art.

15 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 r., co uzasadniało zastosowanie art. 45

k.p.

Jednak - mimo uchybień pracodawc -, przywrócenie powódki do pracy na po-

przednich warunkach, chociaż teoretycznie możliwe, jest niecelowe, gdyż wiązałoby

się z koniecznością zmiany obowiązującego statutu, który nie przewiduje możliwości

zatrudnienia dwóch osób na tym samym stanowisku, a w związku z tym z powsta-

niem chaosu organizacyjnego związanego ze sprawowaniem przez dwie osoby funk-

cji dyrektora. Przeciwko przywróceniu powódki do pracy przemawiał w ocenie Sądu

również „obiektywny interes pozwanego”. W konsekwencji powyższej oceny i na

podstawie art. 47 k.p. Sąd zasądził na rzecz powódki odszkodowanie za naruszenie

przepisów o rozwiązywaniu stosunku pracy. Z uwagi na „dotychczasowy stosunek

powódki do pracy oraz jej aktualną sytuację osobistą” odszkodowanie to zasądzone

zostało w kwocie wyższej niż wynagrodzenie za adekwatny do okresu zatrudnienia

powódki okres wypowiedzenia.

W apelacji od powyższego wyroku powódka zarzuciła błędną wykładnię i nie-

właściwe zastosowanie art. 45 § 1 w związku z § 2 i § 3 k.p. przez przyjęcie, że jako

pracownik podlegający ochronie przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o

pracę nie jest objęta możliwością wyboru odpowiedniego roszczenia z art. 45 § 1 k.p.

w związku z ustaleniem przez Sąd, że wypowiedzenie jej umowy o pracę narusza

przepisy o wypowiadaniu umów o pracę oraz zakwestionowała ustalenie Sądu co do

istnienia obiektywnego interesu pozwanego pracodawcy w tym, że przywrócenie po-

wódki na dotychczasowe stanowisko pracy jest niecelowe.

Powódka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez przywróce-

nie jej do pracy na stanowisko dyrektora O. Centrum Kultury i Sportu, przy zachowa-

niu dotychczasowych warunków pracy i płacy, zasądzenie od strony pozwanej na jej

rzecz wynagrodzenia za cały okres pozostawania bez pracy, tj. od dnia 1 kwietnia

2003 r. do dnia podjęcia pracy, w wysokości wielokrotności miesięcznego wynagro-

4

dzenia 2.557,50 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia należnego wynagrodzenia

do dnia zapłaty, pod warunkiem podjęcia przez powódkę pracy w ciągu 7 dni licząc

od daty uprawomocnienia się orzeczenia, ewentualnie uchylenie wyroku Sądu pierw-

szej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i zasądzenie od

strony pozwanej na jej rzecz kosztów sądowych.

Pozwane O. Centrum Kultury i Sportu wniosło o oddalenie apelacji.

Rozpoznając apelację Sąd Okręgowy stwierdził, że orzeczenie Sądu Rejono-

wego oraz stanowisko pozwanych stron oparte zostały w tej sprawie na przyjęciu, że

podstawą nawiązania stosunku pracy powódki było powołanie. Rozważania Sądu

Rejonowego zdeterminował pogląd, że art. 15 ustawy z dnia 25 października 1991 r.

o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej jest, w sensie o jakim mowa w

art. 68 k.p., przepisem odrębnym, określającym podstawę nawiązywania stosunków

pracy z dyrektorami instytucji kultury, do jakich stosuje się ustawę. Mimo że zarówno

Sąd pierwszej instancji, jak i powódka oparli swe stanowisko o treść wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 21 marca 1997 r., I PKN 65/97, zasadność tego rodzaju stano-

wiska wzbudza jednak poważne wątpliwości prawne. Wątpliwości te mają uzasad-

nienie w następujących okolicznościach:

Po nowelizacji, dokonanej ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy

Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.), art. 68

§ 1 k.p. otrzymał następujące brzmienie: „Stosunek pracy nawiązuje się na podsta-

wie powołania w przypadkach określonych w odrębnych przepisach albo w przepi-

sach wydanych na podstawie art. 298”. Z przepisu wynika więc, że na gruncie prawa

polskiego nawiązanie stosunku pracy „na podstawie powołania” może mieć miejsce

tylko w dwóch sytuacjach: gdy możliwość nawiązania stosunku pracy na podstawie

powołania przewidują wyraźnie „odrębne przepisy”, albo gdy możliwość taka dopusz-

czona została w przepisach rozporządzenia Rady Ministrów wydanego na podstawie

upoważnienia ustawowego wynikającego z art. 298 k.p. (taki pogląd prawny wyrażo-

ny został także w wyroku Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 2003 r., I PK 92/02

(OSNP 2004 nr 15, poz. 261). Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 lu-

tego 2003 r., III PZP 19/02 (OSNP 2003 nr 14, poz. 329) „nadanie przepisowi art. 68

§ 1 k.p. nowego brzmienia w wyniku nowelizacji Kodeksu pracy ustawą z dnia 2 lute-

go 1996 r. upoważnia do wyrażenia poglądu, iż zamiarem ustawodawcy było ograni-

czenie sytuacji, w których nawiązanie stosunku pracy następuje w sposób inny niż

umowny, tj. na podstawie powołania, względnie mianowania. Nawiązanie stosunku

5

pracy w trybie powołania zostało ograniczone do przypadków ściśle określonych w

odrębnych przepisach. O istnieniu takiej intencji ustawodawcy świadczy zarówno

treść znowelizowanego art. 68 § 1 k.p., jak również wola ustawodawcy wyrażona w

art. 8 ustawy nowelizującej. Zgodnie z tym ostatnim przepisem stosunki pracy z pra-

cownikami zatrudnionymi na podstawie powołania na stanowiskach niewymienionych

w odrębnych przepisach, o których jest mowa w art. 68 § 1 k.p., przekształciły się z

dniem wejścia w życie ustawy, w stosunki pracy na podstawie umowy o pracę.

Oznacza to, że przepis art. 68 § 1 k.p., od chwili nowelizacji, nie ma już samoistnej

treści normatywnej, gdyż nie określa stanowisk, na których zatrudnienie następuje w

trybie powołania”. Taka interpretacja art. 68 k.p. znalazła swój wyraz w orzeczeniu

Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2000 r., I PKN 62/00 (OSNAPiUS 2002 nr 14,

poz. 328).

Ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej w brzmieniu

obowiązującym w okresie od 2 czerwca 1996 r. do 1 stycznia 2004 r., a więc zarów-

no w dacie powołania powódki uchwałą Gminy J. z dnia 22 sierpnia 2000 r. i wręcze-

nia jej przez wójta gminy aktu powołania na dyrektora gminnej instytucji kultury (12

października 2000 r.), jaki i w dacie w jakiej otrzymała ona od wójta zakwestionowa-

ne pozwem odwołanie z 27 grudnia 2002 r., nie zawierała (i nie zawiera nadal) prze-

pisu o znaczeniu normatywnym, o jakim mowa w art. 68 k.p. Art. 15 ust. 1 ustawy z

dnia 25 października 1991 r. stanowi, że „dyrektora instytucji kultury powołuje organi-

zator na czas określony lub nie określony, po zasięgnięciu opinii właściwych związ-

ków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz stowarzyszeń zawodowych

i twórczych” oraz że „odwołanie następuje w tym samym trybie”. Ani w tym przepisie,

ani w żadnym innym przepisie ustawy nie stwierdzono, że powołanie dyrektora na

stanowisko oznacza nawiązanie z osobą powołaną, stosunku pracy lub że powołany

dyrektor instytucji kultury pozostawać musi w stosunku pracy z taką instytucją. Roz-

strzygnięcie kwestii, czy art. 15 ust. 1 ustawy jest „przepisem odrębnym” w sensie o

jakim mowa w art. 68 § 1 k.p., ma dla orzekania o roszczeniach osoby zatrudnionej w

ramach stosunku pracy na stanowisku jakie zajmowała powódka, a w konsekwencji

także dla oceny prawnomaterialnych zarzutów apelacji, znaczenie podstawowe.

Gdyby bowiem ocenę kwestii charakteru wskazanego wyżej przepisu rozstrzygnąć

na korzyść stanowiska, iż jest on „przepisem odrębnym” ze skutkami z art. 68 § 1

k.p., to zakres roszczeń pracowniczych wywiedzionych przez odwołanego ze stano-

wiska dyrektora instytucji kultury z art. 45 k.p., powinien zostać ograniczony zgodnie

6

z dyspozycją art. 69 k.p. Przy stanowisku przeciwnym natomiast ograniczenia te nie

miałyby zastosowania, a akt powołania i odwołania osoby zatrudnionej w ramach

stosunku pracy na stanowisku dyrektora instytucji kultury, należałoby traktować jako

przesłankę warunkującą możliwość powierzenia tego stanowiska w ramach stosunku

pracy, a nie jako czynności prowadzące odpowiednio do nawiązania lub rozwiązania

stosunku pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dokonana ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. nowelizacja Kodeksu pracy objęła

również art. 68 Kodeksu. Przed nowelizacją przepis ten przewidywał, że nawiązanie

stosunku pracy z kierownikiem zakładu pracy i jego zastępcą następuje na podstawie

powołania przez właściwy organ. Po nowelizacji uzyskał on brzmienie, że stosunek

pracy nawiązuje się na podstawie powołania w przypadkach określonych w odręb-

nych przepisach albo w przepisach wydanych na podstawie art. 298 k.p. Stanowiło to

jednoznaczne ograniczenie zakresu zatrudniania pracowników na podstawie powo-

łania. Zarówno piśmiennictwo prawa pracy, jak i judykatura stoją na stanowisku, że

interpretacja art. 68 k.p. musi mieć charakter ścisły, jako przepisu wprowadzającego

szczególną podstawę nawiązania stosunku pracy, odrębną od powszechnego spo-

sobu, którym jest zatrudnianie na podstawie umowy o pracę. Za ścisłą interpretacją

art. 68 k.p. przemawia również wzgląd na stabilizację zatrudnienia, które w przypad-

ku powołania doznaje istotnego osłabienia. W szczególności pracownik zatrudniony

na podstawie powołania może być w każdym czasie - niezwłocznie lub w określonym

terminie - odwołany ze stanowiska przez organ, który go powołał (art. 70 § 1 k.p.).

W przepisach prawa termin „powołanie” występuje w różnym znaczeniu. W

niektórych wypadkach powołanie może prowadzić wyłącznie do powierzenia stano-

wiska (funkcji) bez nawiązywania stosunku pracy. Na przykład powierzenie funkcji

dyrektora szkoły nauczycielowi mianowanemu lub dyplomowanemu nie prowadzi do

nawiązania stosunku pracy z powołania, a jedynie do przekształcenia dotychczaso-

wego stosunku pracy z nominacji w jakim pozostawał z daną szkołą nauczyciel przed

podjęciem funkcji dyrektora. W innych przypadkach w przepisach prawa używa się

pojęcia „powołanie” w znaczeniu czysto technicznym, jako powierzenie stanowiska,

chociaż podstawą zatrudnienia była umowa o pracę. W związku z powołaniem usta-

wodawca niejednokrotnie wyraźnie wskazuje, że dana osoba pozostaje w stosunku

7

pracy, jak np. w art. 39 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach pań-

stwowych w odniesieniu do dyrektora przedsiębiorstwa państwowego (jednolity tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.). Rozpoznawane zagadnienie prawne wynikło

na tle regulacji prawnej, w związku z którą ustawodawca poza wskazaniem, że dy-

rektora instytucji kultury powołuje organizator na czas określony lub nieokreślony

(art. 15 ust. 1 ustawy), nie stwierdził wyraźnie jaki charakter ma zatrudnienie dyrekto-

ra tej instytucji. Należy przyjąć, że w razie wątpliwości odnośnie do charakteru za-

trudnienia ich rozstrzygnięcie musi uwzględniać szerszy kontekst danej regulacji

prawnej. Jeśli np. w stosunku do pracowników mianowanych w odniesieniu do nie-

których kwestii ich zatrudnienia ustawodawca używa terminu „powołanie”, trudno

byłoby przyjmować istnienie w tych przypadkach powołania w rozumieniu art. 68 k.p.

Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym, na gruncie ustawy z dnia 25

października 1991 r. o organizacji i prowadzeniu działalności kulturalnej należy przy-

jąć, że powołanie dyrektora instytucji kultury, o którym mowa w art. 15 tej ustawy,

oznacza powołanie na stanowisko w rozumieniu art. 68 k.p. Przemawiają za tym na-

stępujące argumenty:

W pierwszym rzędzie należy podkreślić, że ustawa nie przewiduje żadnej innej

podstawy dla zajmowania stanowiska dyrektora instytucji kultury. Równocześnie na-

leży mieć na uwadze, że zgodnie z art. 17 tej ustawy dyrektor instytucji kultury zarzą-

dza instytucją i reprezentuje ją na zewnątrz. Nie może budzić wątpliwości, że zarzą-

dzanie instytucją kultury oznacza zarządzanie całą tą instytucją w rozumieniu jej sub-

stratu materialnego, organizacyjnego oraz kierowania zatrudnionymi w tej instytucji

ludźmi (pracownikami), które angażują czas i siły dyrektora instytucji kultury - praco-

dawcy. W tych warunkach trudno byłoby przyjąć, że powołanie dyrektora instytucji

kultury oznacza jedynie powierzenie funkcji, zwłaszcza w sytuacji, kiedy przepisy

powołanej ustawy nie przewidują innej formy prawnej zatrudnienia niż powołanie na

stanowisko.

Dla interpretacji przepisów ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności

kulturalnej w zakresie wiążącym się z pytaniem prawnym pewne znaczenie posiada

okoliczność, że w wydanym na podstawie art. 31 ustawy rozporządzeniu z dnia 31

marca 1992 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników niektórych instytucji

kultury (Dz.U. Nr 35, poz. 151 ze zm.) w załączniku nr 1, zawierającym tabele zasze-

regowania stanowisk pracy, w części zatytułowanej „Pracownicy artystyczni” pod

poz. 1 zostało wymienione stanowisko dyrektora naczelnego i artystycznego. Wy-

8

mienione rozporządzenie stosuje się wprawdzie do pracowników zatrudnionych w

instytucjach kultury prowadzących działalność kulturalną w formie teatru, opery, ope-

retki, filharmonii, orkiestry oraz estrady i zespołu pieśni i tańca, to jednak również w

tych instytucjach zatrudnienie dyrektora następuje na podstawie powołania. W końcu

należy wskazać, że sytuacja prawna dyrektora instytucji kultury była rozważana

przez Sąd Najwyższy w kontekście przepisu art. 15 ustawy przewidującego, że od-

wołanie dyrektora instytucji kultury następuje po zasięgnięciu opinii właściwych

związków zawodowych działających w tej instytucji kultury oraz stowarzyszeń zawo-

dowych i twórczych. W wyroku z dnia 31 marca 1997 r., I PKN 65/97 (OSNAPiUS

1998 nr 1, poz. 6), Sąd Najwyższy stwierdził, że z przewidzianego w art. 15 obowiąz-

ku zasięgnięcia opinii wynika odstępstwo od wprowadzonego w art. 69 k.p. wyjątku i

konieczności odpowiedniego zastosowania przepisu art. 45 k.p. Sąd Najwyższy nie

rozważał charakteru prawnego zatrudnienia dyrektora instytucji kultury, przyjął jed-

nak, że jest to zatrudnienie na podstawie powołania w rozumieniu art. 68 k.p.

Z przytoczonych motywów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji

uchwały.

========================================