I UK 135/04

Wyrok z dnia 11 stycznia 2005 r.

I UK 135/04

Przy ustalaniu okresów przyjmowanych do wyliczenia kapitału początko-

wego na podstawie art. 174 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu-

rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) nie uwzględnia się okresów ubezpieczenia za

granicą, o których mowa w art. 8 tej ustawy.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2005 r.

sprawy z wniosku Barbary S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działowi w B. o ustalenie kapitału początkowego, na skutek kasacji organu rentowe-

go od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 11 marca 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Białymstoku do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 3 kwietnia 2003 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w

B. ustalił wnioskodawczyni Barbarze S. kapitał początkowy na dzień 1 stycznia 1999

r., odmawiając uwzględnienia okresu pracy w gospodarstwie rolnym od 4 październi-

ka 1969 r. do 30 września 1970 r. oraz okresu pracy w Czechosłowacji od 25 paź-

dziernika 1973 r. do 11 lutego 1985 r.

Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawczyni Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyrokiem z dnia 20 października 2003 r.

[...] zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że zaliczył wnioskodawczyni do usta-

lenia wartości kapitału początkowego okres pracy od 25 października 1973 r. do 11

lutego 1985 r. w Zakładach Przemysłu Bawełnianego „S.” w T. Sąd uznał, że bez-

sporny jest okres pracy wnioskodawczyni w byłej Czechosłowacji. Z treści art. 14 ust.

2

3 umowy między Rzecząpospolitą Polską i Republiką Czechosłowacką z dnia 5

kwietnia 1948 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. z 1949 r. Nr 6, poz. 34 ze zm.)

wynika, że do ubezpieczenia emerytalnego zalicza się okresy zatrudnienia w obu

Państwach, jeżeli wynoszą one co najmniej 6 miesięcy. Sporny okres podlega więc

uwzględnieniu na podstawie art. 173 ust. 1 i 174 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr

162, poz. 1118 ze zm.).

Apelacja organu rentowego od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Białymstoku z dnia 11 marca

2004 r. [...]. Sąd Apelacyjny powołał się na przepis art. 8 ustawy emeryturach i ren-

tach, który stanowi, że przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty oraz przy obli-

czaniu ich wysokości uwzględnia się okresy ubezpieczenia za granicą, jeżeli tak sta-

nowią umowy międzynarodowe. Taką umową międzynarodową jest umowa między

Rzecząpospolitą Polską a Republiką Czechosłowacką z dnia 5 kwietnia 1948 r.,

która w art. 14 ust.1 daje podstawę do zaliczenia okresów zatrudnienia w każdym z

obu Państw. Powołany w apelacji art. 14 ust. 3 tej umowy, wyłączając prawo do

świadczeń w tym Państwie, w którym brak jest co najmniej 6 policzalnych okresów

składkowych względnie zatrudnienia, nie ma zastosowania w niniejszej sprawie.

Wyrok ten organ rentowy zaskarżył kasacją, którą oparł na podstawie naru-

szenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 174 w związku z art. 6 ust. 2

pkt d ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

czeń Społecznych w związku z art. 14 umowy między Rzecząpospolitą Polską i Re-

publiką Czechosłowacką z dnia 5 kwietnia 1948 r. W uzasadnieniu kasacji podniósł,

że Sąd Apelacyjny nie wziął pod uwagę „niezmiernie istotnej okoliczności, że odwo-

łująca się na podstawie obowiązujących przepisów cytowanej wyżej ustawy może w

przyszłości ubiegać się o świadczenie polsko-czeskie. Świadczenie emerytalne od-

wołującej się składałoby się wówczas z dwóch odrębnych pod względem prawnym

części emerytalnych - polskiej i czeskiej. W przypadku odwołującej się polskie świad-

czenie naliczone byłoby na podstawie wysokości wyliczonego kapitału początkowego

i kwotowo prawdopodobnie byłoby wyższe od świadczenia czeskiego. Wynikałoby to

z zastosowania zasady proporcjonalności”. Do wyliczenia wysokości świadczeń zali-

czone są tylko te okresy, od których odprowadzono składkę na ubezpieczenie spo-

łeczne w Polsce, nawet w przypadku, gdy ubezpieczony pracował poza granicami

kraju.

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Instytucja kapitału początkowego została wprowadzona ustawą z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Jest ona związana z

odmiennymi od dotychczasowych zasadami ustalania emerytury, którą oblicza się na

podstawie sumy składek zgromadzonych na indywidualnym koncie emerytalnym w

całym okresie ubezpieczenia (art. 25 ust. 1). Dotychczasowe zasady obowiązują w

stosunku do osób urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. Zgodnie z art. 173 ust.

1 dla osób objętych nowymi zasadami obliczania emerytur, które podlegały ubezpie-

czeniu przed wejściem w życie ustawy, kiedy nie było jeszcze obowiązku ewidencjo-

nowania składek na indywidualnych kontach, ustala się kapitał początkowy. Kapitał

ten oblicza się według zasad określonych w art. 174. Zgodnie z art. 174 ust. 1 oblicza

się wysokość hipotetycznej emerytury na podstawie art. 53, która uzależniona jest od

podstawy wymiaru oraz liczby okresów składkowych i nieskładkowych. Oba te skład-

niki są przy ustalaniu kapitału początkowego zmodyfikowane w stosunku do zasad

ogólnych. I tak, na podstawie art. 174 ust. 2 do stażu ubezpieczeniowego przyjmuje

się okresy składkowe wymienione w art. 6 i nieskładkowe wymienione w art. 7. Jest

to zawężenie w stosunku do zasad ogólnych, gdyż do obliczania emerytury na pod-

stawie art. 53 oprócz okresów wymienionych w art. 6 i 7 uwzględnia się pod pewnymi

warunkami wymienione w art. 10 ust. 1 okresy podlegania ubezpieczeniu społecz-

nemu rolników i okresy z nimi zrównane a także uwzględnia się wymienione w art. 8

okresy ubezpieczenia za granicą, jeżeli tak stanowią umowy międzynarodowe. Prze-

pis art. 174 ust. 2 nie wymienia obu tych okresów. Sąd Apelacyjny, zaliczając do

stażu ubezpieczeniowego wnioskodawczyni okres zatrudnienia w Czechosłowacji,

powołał się na regulację zawartą w art. 8. Jest to błąd, gdyż zgodnie z art. 174 ust. 2

okresy niewymienione w art. 6 i 7 nie są uwzględniane. W związku z tym, przy

ustalaniu okresów przyjmowanych do wyliczenia kapitału początkowego na podsta-

wie tego przepisu nie uwzględnia się okresów ubezpieczenia za granicą, o których

mowa w art. 8. W tym zakresie podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 174 ust.

2 jest uzasadniony.

Pominięcie okresów pracy za granicą przy ustalaniu kapitału początkowego

ma swoje uzasadnienie w tym, że podstawą ustalania świadczenia emerytalnego po

4

spełnieniu warunków do jego uzyskania są składki zgromadzone na kontach emery-

talnych w Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Składki gromadzone w innych in-

stytucjach ubezpieczeniowych, takich jak otwarte fundusze emerytalne, Kasa Rolni-

czego Ubezpieczenia Społecznego, czy zagraniczne instytucje ubezpieczeniowe,

mogą stanowić podstawę do ustalenia świadczeń przez te instytucje stosownie do

obowiązujących przepisów i zawartych umów. Natomiast składki opłacane w tych

instytucjach, także w instytucjach międzynarodowych, nie zasilają Funduszu Ubez-

pieczeń Społecznych, zatem nie mogą wchodzić także do kapitału początkowego.

Okresy ubezpieczenia za granicą są pomijane także przy ustalaniu podstawy wymia-

ru kapitału początkowego, który zgodnie z art. 174 ust. 3 stanowią dochody przyjęte

do podstawy wymiaru składek w ostatnim dziesięcioleciu przed dniem wejścia w ży-

cie ustawy. Przepis ten odsyła między innymi do art. 18, który w ust. 2 stanowi, że

jeżeli okres kolejnych 10 lat kalendarzowych obejmuje również ubezpieczenie za

granicą, podstawę wymiaru emerytury lub renty ustala się z okresu faktycznego po-

zostawania w ubezpieczeniu społecznym w Polsce. Przy ustalaniu średnich mie-

sięcznych dochodów jako podstawy wymiaru emerytury nie są wliczane dochody

uzyskiwane za granicą ani też nie uznaje się okresów ubezpieczenia za granicą jako

okresów o dochodach zerowych, lecz okresy te są pomijane.

Zasadność zarzutu błędnej wykładni art. 174 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach nie oznacza, że przy prawidłowej wykładni tego przepisu okres zatrudnienia

wnioskodawczyni w Czechosłowacji nie byłby uwzględniony. Możliwość taka istnia-

łaby wówczas, gdyby wskazany okres mieścił się w którymś z okresów składkowych

wymienionych w art. 6. Organ rentowy przywołał w kasacji przepis art. 6 ust. 2 pkt 1

lit. d, który jego zdaniem nie może mieć zastosowania. Przepis ten uznaje za okresy

składkowe okresy pracy obywateli polskich za granicą, jeżeli w tym okresie były

opłacane składki na ubezpieczenie społeczne w Polsce. Istotnie przepis ten nie ma

zastosowania do wnioskodawczyni, której składki na ubezpieczenie społeczne były

opłacane w Czechosłowacji. Okres zatrudnienia obywateli polskich za granicą wy-

mieniony jest jako okres składkowy w art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c, jeżeli zatrudnienie było

wykonywane w organizacjach międzynarodowych, zagranicznych instytucjach i w

zakładach, do których zostali skierowani w ramach współpracy międzynarodowej lub

w których byli zatrudnieni za zgodą właściwych władz polskich.

Zgodnie z art. 173 ust. 3 wartość kapitału początkowego ustala się na dzień

wejścia w życie ustawy. Według stanu prawnego obowiązującego w dniu 1 stycznia

5

1999 r. przepis art. 73a ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciw-

działaniu bezrobociu (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 58, poz. 514 ze zm.) miał

brzmienie następujące: okresy zatrudnienia obywateli polskich w byłej Niemieckiej

Republice Demokratycznej i byłej Czechosłowackiej Republice Socjalistycznej na

podstawie umów i porozumień międzynarodowych, przypadające przed dniem 1

grudnia 1991 r., traktowane są jak okresy zatrudnienia w Państwie Polskim w zakre-

sie uprawnień pracowniczych oraz w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytal-

nym pracowników i ich rodzin, o ubezpieczeniu społecznym oraz o świadczeniach

pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Pod rządem tego

przepisu okresy zatrudnienia w Czechosłowacji na określonych w nim warunkach

traktowane były jako okresy, o których mowa w art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. a ustawy o eme-

ryturach i rentach - przypadające przed dniem 15 listopada 1991 r. okresy zatrudnie-

nia po ukończeniu 15 lat życia na obszarze Państwa Polskiego w wymiarze nie niż-

szym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy. W nowym, obowiązującym w dacie

zgłoszenia wniosku, brzmieniu art. 73a ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bez-

robociu, nadanym ustawą z dnia 22 czerwca 2001 r. o zmianie ustawy o zatrudnieniu

i przeciwdziałaniu bezrobociu oraz ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. Nr 89, poz.

973), nie ma przepisu o traktowaniu zatrudnienia w wymienionych w nim państwach

jako zatrudnienia w Państwie Polskim w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu eme-

rytalnym oraz o ubezpieczeniu społecznym i wypadkowym. Postanowienie takie w

odniesieniu do ustawy o emeryturach i rentach był zbędny, gdyż mieścił się w ogólnej

regulacji art. 6 ust. 2 pkt 1 lit. c dotyczącej wszystkich pracowników skierowanych do

pracy za granicą w ramach współpracy międzynarodowej.

W odniesieniu do Czechosłowacji podstawą współpracy międzynarodowej w

zakresie zatrudniania pracowników była umowa między Rzecząpospolitą Polską i

Republiką Czechosłowacką o współpracy w dziedzinie polityki i administracji spo-

łecznej z dnia 5 kwietnia 1948 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr 6, poz. 32 ze zm.). Jeżeli zatrud-

nienie wnioskodawczyni odbywało się na podstawie tej umowy lub zawartych w jej

wykonaniu porozumieniach międzyrządowych, okres tego zatrudnienia, jako wymie-

niony w art. 6 ustawy o emeryturach i rentach, uwzględniany jest przy ustalaniu ka-

pitału początkowego na podstawie art. 174 ust. 2 tej ustawy. W sprawie brak jest

jednak ustaleń co do zasad, na jakich wnioskodawczyni wykonywała zatrudnienie w

Czechosłowacji, wobec czego nie można stwierdzić, czy okres tego zatrudnienia był

6

okresem składkowym wymienionym w art. 6, uwzględnianym przy wyliczaniu kapitału

początkowego, czy też okresem wymienionym w art. 8, który nie jest uwzględniany.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313

§ 1 k.p.c. uchylił za-

skarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku do ponow-

nego rozpoznania.

========================================