III CZP 69/04

Uchwała z dnia 13 stycznia 2005 r., III CZP 69/04

Sędzia SN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

Sędzia SN Antoni Górski

Sąd Najwyższy w sprawie nieletnich Grzegorza G. i Jakuba R. oraz Mateusza P.

i Leszka M. o czyn karalny, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 13 stycznia 2005 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej

Jana Szewczyka, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Gorzowie Wielkopolskim postanowieniem z dnia 27 sierpnia 2004 r.:

1. „Czy i jaki środek odwoławczy przysługuje na postanowienie sądu rodzinnego,

wydane po prawomocnym zakończeniu postępowania opiekuńczo –

wychowawczego postanowieniem o zastosowaniu środka wychowawczego (art. 46

u.p.n.), orzekające przepadek rzeczy;

2. czy dopuszczalne jest orzekanie w stosunku do nieletniego przepadku rzeczy

po prawomocnym zakończeniu postępowania opiekuńczo-wychowawczego

postanowieniem o zastosowaniu środków wychowawczych?"

podjął uchwałę:

Jeżeli w prawomocnie zakończonym postępowaniu opiekuńczo-

wychowawczym, w którym zastosowano wobec nieletniego środek

wychowawczy w postaci upomnienia, sąd nie orzekł o przepadku na rzecz

Skarbu Państwa środka odurzającego, postanowienie w tym przedmiocie

może być wydane w postępowaniu określonym w art. 22 ust. 4 ustawy z dnia

24 kwietnia 1997 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r.

Nr 24, poz. 198). Postanowienie to podlega zaskarżeniu apelacją.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne powstały na tle wykładni

przepisów ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach

nieletnich (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 11, poz. 109 ze zm. – dalej: "u.p.n.") w

sprawie, w której Sąd Rejonowy w Strzelcach Krajeńskich, uznając, że nieletni

dopuścili się czynu karalnego określonego w art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 24 kwietnia

1997 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 24, poz. 198),

orzekł w stosunku do nich środek wychowawczy w postaci upomnienia. Po

uprawomocnieniu się tego postanowienia Sąd ten orzekł o przepadku na rzecz

Skarbu Państwa przez zniszczenie dowodu rzeczowego w postaci woreczka z

zawartością suszu roślinnego, wskazując jako podstawę prawną art. 44 k.k. w

związku z art. 420 § 1 k.p.k. Postanowienie to zaskarżył prokurator, zarzucając

naruszenie art. 55 ust. 2 u.p.n. i art. 424 § 1 k.p.k.

Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim powziął wątpliwość, czy i jaki środek

odwoławczy przysługuje na postanowienie sądu pierwszej instancji orzekające

przepadek rzeczy, wydane po prawomocnym zakończeniu postępowania

opiekuńczo-wychowawczego, jak również, czy w ogóle dopuszczalne jest orzekanie

w stosunku do nieletniego przepadku rzeczy, a więc stosowanie środka

wychowawczego, po prawomocnym zakończeniu postępowania opiekuńczo-

wychowawczego.

Postępowanie opiekuńczo-wychowawcze ma charakter szczególny.

Podejmowane jest ono w stosunku do nieletnich wykazujących przejawy

demoralizacji lub dopuszczających się czynów karalnych (art. 2 u.p.n.), stosuje się

w nim odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego o trybie

nieprocesowym, a w zakresie zbierania, utrwalania i przeprowadzania dowodów

przez policję, powoływania i działania obrońcy – przepisy kodeksu postępowania

karnego ze zmianami przewidzianymi w ustawie (art. 20 u.p.n.). Przepisy kodeksu

postępowania karnego stosuje się też w postępowaniu poprawczym.

Postępowanie opiekuńczo-wychowawcze uznawane jest za postępowanie

cywilne, a sprawy opiekuńczo-wychowawcze za sprawy cywilne. Materialnoprawne

normy ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich należą do zakresu prawa

rodzinnego. W sprawach tych odpowiednie zastosowanie mają zatem przepisy art.

506-524 k.p.c., zawierające ogólne zasady postępowania nieprocesowego, art. 568-

578 i 579 k.p.c. dotyczące ograniczenia, zawieszenia, pozbawienia i przywrócenia

władzy rodzicielskiej, a także – przez odesłanie zawarte w art. 13 § 2 k.p.c. –

przepisy o procesie.

W postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym sąd zastosować może w stosunku

do nieletniego, pojedynczo lub kumulatywnie, środki wychowawcze określone w art.

6 pkt 1-9 u.p.n. Środki te mogą być uchylane lub zmieniane w wyniku postępowania

odwoławczego (art. 58-63a u.p.n.) lub w trakcie postępowania wykonawczego (art.

79 u.p.n.). Przewidziany w art. 6 pkt 8 środek w postaci przepadku rzeczy

uzyskanych w związku z popełnieniem czynu karalnego jest środkiem szczególnym,

o charakterze przede wszystkim zapobiegawczym, a niekiedy także

wychowawczym. Nie ulega wątpliwości, że powinien on być orzekany razem z

innymi środkami wychowawczymi by wzmocnić ich oddziaływanie, a w niektórych

wypadkach orzeczenie tego środka jest wręcz niezbędne, np. gdy chodzi o dowód

rzeczowy w postaci przedmiotów, których posiadanie jest prawnie zakazane, jak

broń czy narkotyki. W sytuacji, w której sąd nie orzekł o przepadku rzeczy

uzyskanych w związku z popełnieniem przestępstwa, pomimo że zachodziła taka

potrzeba, zastosowanie tego środka może nastąpić bądź w postępowaniu

odwoławczym, bądź w toku postępowania wykonawczego. Problem powstaje

wówczas, gdy w postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym zastosowano jedynie

środek wychowawczy w postaci upomnienia, a postanowienie stało się

prawomocne. Postanowienie takie, jako orzeczenie merytoryczne, korzysta z

powagi rzeczy osądzonej (art. 366 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 20 u.p.n.), nie

może więc być zmienione ani uchylone, oznaczałoby to bowiem niedopuszczalne

ponowne orzekanie w tej samej sprawie opiekuńczo-wychowawczej (art. 523 k.p.c.

w związku z art. 20 u.p.n.).

Po udzieleniu upomnienia postępowanie wykonawcze nie toczy się, środek

wychowawczy został już bowiem zrealizowany, nie istnieje więc możliwość

skorzystania z trybu określonego w art. 79 u.p.n. Za brakiem możliwości orzeczenia

o przepadku rzeczy związanych z popełnieniem przestępstwa w postępowaniu

opiekuńczo-wychowawczym zakończonym prawomocnym postanowieniem o

udzieleniu upomnienia przemawia też skreślenie art. 57 u.p.n. ustawą z dnia 15

września 2000 r. o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz.U. Nr

91, poz. 1010), która weszła w życie z dniem 29 stycznia 2001 r. Skreślony przepis

art. 57 stanowił, że jeżeli środki, o których mowa w art. 6 pkt 7 (przepadek rzeczy) i

8 (zakaz prowadzenia pojazdów) u.p.n. nie zostały zastosowane przy orzekaniu

środków wychowawczych lub poprawczych, sąd rodzinny stosował te środki

odpowiednio przy zachowaniu przepisów art. 44-46 u.p.n. Przepis ten umożliwiał

sądowi zastosowanie tych środków nawet po uprawomocnieniu się postanowienia o

zastosowaniu środka w postaci upomnienia. Rozwiązanie to było racjonalne, trudno

bowiem godzić się z pozostawieniem nieletniemu przedmiotów służących do

popełnienia przestępstwa czy z przestępstwa pochodzących. Nawet w sytuacji, w

której sąd rodzinny przez przeoczenie nie orzekł o przepadku tych środków,

możliwe było wszczęcie postępowania opiekuńczo-wychowawczego w tym

przedmiocie.

Skreślenie art. 57 ustawy taką możliwość wykluczyło, pozostawiając trudną do

wypełnienia lukę. Trudno przyjąć, że ten skreślony przepis powinien nadal być

stosowany, gdyż nieracjonalny jest zwrot nieletniemu przedmiotów związanych z

popełnieniem przestępstwa, a wydanie przedmiotów, których posiadanie jest przez

prawo zakazane, byłoby wręcz niedopuszczalne. Nie ma jednak podstaw prawnych

do faktycznego zatrzymania tego rodzaju przedmiotów w dyspozycji organów

państwowych, a przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie zawierają

postanowień określających, jak należy postępować z przedmiotami stanowiącymi

środki dowodowe w sprawie po jej prawomocnym zakończeniu. Rozważyć w tej

sytuacji należy, czy powstałą lukę można wypełnić przez sięgnięcie do przepisów

kodeksu postępowania karnego i odpowiednie stosowanie art. 420 § 1 k.p.k.,

przewidującego możliwość orzeczenia na rzecz Skarbu Państwa przepadku

dowodów rzeczowych. W ocenie Sądu Najwyższego taką możliwość należy jednak

wykluczyć ze względu na wyraźne rozgraniczenie zakresów odesłania do przepisów

kodeksu postępowania cywilnego i kodeksu postępowania karnego w ustawie o

postępowaniu w sprawach nieletnich. Przepis art. 20 u.p.n. wyraźnie odsyła do

przepisów kodeksu postępowania karnego, gdy chodzi o postępowanie opiekuńczo-

wychowawcze, tylko w zakresie zbierania, utrwalania i przeprowadzania dowodów

przez policję oraz powoływania i działania obrońcy. Poza tym przepisy kodeksu

postępowania karnego odpowiednio stosuje się w postępowaniu poprawczym. Jak

widać zatem, brzmienie przepisów ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich

nie pozwala na odpowiednie stosowanie przepisów kodeksu postępowania karnego

dla orzeczenia przepadku na rzecz Skarbu Państwa dowodów rzeczowych w

postaci przedmiotów związanych z popełnieniem przestępstwa, gdy sąd nie orzekł o

tym w postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym i zastosował jedynie środek

wychowawczy w postaci upomnienia.

Niewątpliwie obecny stan normatywny w tej kwestii ocenić należy jako

nieprawidłowy, skoro ani ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich, ani kodeks

postępowania cywilnego, ani kodeks postępowania karnego nie stanowią podstawy

do orzeczenia o przepadku na rzecz Skarbu Państwa dowodów rzeczowych w

postaci przedmiotów związanych z popełnieniem czynów karalnych, gdy nie

orzeczono tego środka w postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym, zakończonym

prawomocnie zastosowaniem środka wychowawczego w postaci upomnienia.

Postulat dokonania odpowiedniej zmiany normatywnej należy w tej sytuacji uznać

za uzasadniony.

Należy jednocześnie zwrócić uwagę, że jakkolwiek przedstawione zagadnienia

prawne dotyczą szerszej kwestii, omówionej wyżej, to jednak ich rozstrzygnięcie

musi pozostawać w związku z przedmiotem objętym postanowieniem Sądu

Rejonowego, dlatego też Sąd Najwyższy nie jest uprawniony do formułowania tezy

o walorze ogólnym. W okolicznościach sprawy chodzi o dowód rzeczowy w postaci

woreczka z zawartością suszu roślinnego. Jeżeli susz ten stanowi środek

odurzający, rozwiązania powstałego problemu należy w istniejącym stanie prawnym

poszukiwać w przepisach ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. o przeciwdziałaniu

narkomanii (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 24, poz. 198). Ustawa ta zawiera zakaz

posiadania określonych w niej środków odurzających, substancji psychotropowych i

innych, przewiduje też w art. 22 ust. 4 tryb postępowania w przedmiocie przepadku

na rzecz Skarbu Państwa w wypadku, gdy nie zostało wszczęte postępowanie

karne. Jeżeli zatem sąd rodzinny w postępowaniu opiekuńczo-wychowawczym

zakończonym prawomocnie udzieleniem upomnienia nie orzekł o przepadku tego

rodzaju środków na rzecz Skarbu Państwa, powinien powiadomić wojewódzkiego

inspektora sanitarnego o ich zatrzymaniu w celu złożenia wniosku, o jakim mowa w

art. 22 ust. 4 wymienionej ustawy. Postępowanie wszczęte na wniosek

wojewódzkiego inspektora sanitarnego, jak wynika z przytoczonego przepisu, toczy

się przed sądem rejonowym. Nie ulega wątpliwości, że sądem tym, gdy chodzi o

nieletniego, jest sąd rodzinny (art. 15 u.p.n.). Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii

nie określa szczegółowo trybu postępowania, zatem zastosowanie mają ogólne

przepis kodeksu postępowania cywilnego o trybie nieprocesowym (art. 506 i nast.

k.p.c.). Postanowienie o przepadku środków odurzających jest postanowieniem

orzekającym co do istoty sprawy, zatem środkiem odwoławczym od takiego

postanowienia jest apelacja (art. 518 k.p.c.).

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienia, jak w uchwale.