V KK 309/04

WYROK DNIA 14 STYCZNIA 2005 R.

V KK 309/04

1. Przewidziana w art. 439 § 1 pkt 10 zd. 2 k.p.k. bezwzględna przy-

czyna odwoławcza zachodzi, gdy obrońca nie bierze udziału w rozprawie

apelacyjnej, na którą nie został sprowadzony oskarżony pozbawiony wol-

ności, mimo zgłoszenia takiego wniosku w trybie art. 451 k.p.k.

2. Przepis art. 77 k.p.k. nie uzależnia liczby obrońców od sposobu

powstania stosunku obrończego

Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik.

Sędziowie SN: K. Cesarz (sprawozdawca),

SA del. do SN J. Grubba.

Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz.

Sąd Najwyższy w sprawie Bogdana N., skazanego z art. 191 § 1 k.k.,

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 14 stycznia 2005 r. ka-

sacji, wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu Okręgowego w

Ś. z dnia 12 marca 2004 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowe-

go w W. z dnia 4 lipca 2003 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i p r z e k a z a ł sprawę Sądowi Okrę-

gowemu w Ś. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Z u z a s a d n i e n i a :

Wyrokiem z dnia 4 lipca 2003 r. Sąd Rejonowy w W. uznał Bogdana

N. za winnego dokonania w listopadzie 2002 r. w W. ciągu 5 przestępstw

2

wypełniających dyspozycję art. 191 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k., i na

podstawie pierwszego z wymienionych przepisów wymierzył karę roku i 3

miesięcy pozbawienia wolności, zaliczając na podstawie art. 63 § 1 k.k. na

jej poczet okres zatrzymania i tymczasowego aresztowania oskarżonego

od dnia 17 listopada 2002 r. do dnia 13 lutego 2003 r., zasądzając od

Skarbu Państwa na rzecz adw. K. B. kwotę 800 zł tytułem kosztów nieopła-

conej pomocy prawnej udzielonej oskarżonemu z urzędu oraz zwalniając

go od kosztów sądowych.

Apelację od tego wyroku złożył obrońca z urzędu adw. K. B. (...)

W konkluzji odwołujący się wnosił o zmianę wyroku przez uniewin-

nienie oskarżonego od zarzuconych czynów, względnie o uchylenie za-

skarżonego orzeczenia i „przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

w pierwszej instancji” albo zmianę wyroku w części dotyczącej orzeczenia

o karze.

Sprawa wpłynęła do Sądu Okręgowego w Ś. w dniu 7 października

2003 r., zaś w dniu 15 stycznia 2004 r. – wniosek oskarżonego, przesłany z

Aresztu Śledczego w W. za pośrednictwem Sądu pierwszej instancji, o

udostępnienie w areszcie akt sprawy. Oskarżony przypomniał w tym pi-

śmie, że przed zamknięciem dochodzenia w toku zaznajamiania z jego ma-

teriałami, nie skorzystał z prawa uprzedniego przejrzenia akt. Wniosek ten

nie został rozpoznany. Natomiast w dniu 10 lutego 2004 r. Prezes Sądu

wydał zarządzenie o: wyznaczeniu na dzień 12 marca 2004 r. rozprawy

odwoławczej, zawiadomieniu oskarżonego o jej terminie z pouczeniem o

prawie złożenia wniosku w sprawie sprowadzenia na rozprawę (art. 451

k.p.k. bez podziału na jednostki redakcyjne, a więc bez § 1, jak mylnie na-

pisano w zarządzeniu) i wyznaczeniu obrońcy „miejscowego” w osobie

adw. A. D. W dniu 4 marca 2004 r. w sądzie odwoławczym został przyjęty

wniosek oskarżonego, w którym wyraził wolę uczestnictwa w rozprawie

oraz oświadczył: „... przy boku mojego obrońcy i przed obliczem Sądu

3

Okręgowego dowiodę ponad wszelką wątpliwość, iż działanie moje (choć

niezrozumiałe) nie miało i nie nosiło się nawet z zamiarem popełnienia

przestępstwa”. Następnego dnia wykonano zarządzenie odmawiające

sprowadzenia oskarżonego na rozprawę odwoławczą. Na rozprawę tę – w

dniu 12 marca 2004 r. – stawił się adw. Z. G., który złożył pełnomocnictwo

substytucyjne adw. A. D. Następnie „uznając za wystarczającą obecność

obrońcy oskarżonego na rozprawie Sąd postanowił nie doprowadzać

oskarżonego na rozprawę”, po czym w końcowym głosie obrońca oskarżo-

nego poparł apelację i wnioski w niej zawarte.

Wyrokiem wydanym w tym dniu (12 marca 2004 r.), Sąd Okręgowy w

Ś. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, uznając skargę apelacyjną obrońcy

za oczywiście bezzasadną.

Postanowieniem z dnia 19 lipca 2004 r. tenże Sąd przywrócił „obroń-

cy z urzędu skazanego – adw. K. B.” termin do złożenia wniosku o dorę-

czenie odpisu wyroku z uzasadnieniem, czyli termin określony w art. 524 §

1 zd. 2 k.p.k. W motywach postanowienia m. in. stwierdzono: „Rację ma

wnioskodawca (tj. adw. K. B. – przyp. SN), zarzucając Sądowi Okręgowe-

mu w Ś. obrazę art. 84 § 1 k.k. (powinno być 84 § 2 k.p.k. – przyp. SN),

bowiem ani w apelacji, jak też w jakimkolwiek innym piśmie nie wniósł o

wyznaczenie w postępowaniu odwoławczym miejscowego adwokata”.

Adw. K. B. jako obrońca z urzędu skazanego, w kasacji zarzucił:

1) naruszenie art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. w zw. z art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. i art.

450 § 1 k.p.k. – przez przeprowadzenie rozprawy apelacyjnej bez udziału i

zawiadomienia o terminie tej rozprawy obrońcy z urzędu skazanego usta-

nowionego zarządzeniem Prezesa Sądu Rejonowego w W. z dnia 17

stycznia 2003 r., autora apelacji, mimo że jego udział na tej rozprawie był

obowiązkowy;

2) naruszenie art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. w zw. z art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k. i art.

450 § 1 k.p.k. w powiązaniu z art. 91 pkt 3 k.p.c. w zw. z art. 89 k.p.k. –

4

przez przeprowadzenie rozprawy apelacyjnej bez udziału także drugiego

obrońcy z urzędu skazanego ustanowionego zarządzeniem o wyznaczeniu

rozprawy apelacyjnej z dnia 10 lutego 2004 r., bowiem znajdujące się w

aktach sprawy pełnomocnictwo substytucyjne tego obrońcy ma charakter

oświadczenia in blanco, nie wymieniającego uprawnionego substytuta, a

co do obecnego na rozprawie adwokata Sąd Odwoławczy nie podjął żad-

nego zarządzenia o jego ustanowieniu obrońcą z urzędu skazanego, jak

również sam skazany nie ustanowił go swoim obrońcą z wyboru;

3) rażące naruszenie art. 6 ust. 1 i ust. 3 lit. b, c i d Europejskiej Konwencji

Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz.

284 ze zm.) w zw. z art. 79 § pkt 3 k.p.k., art. 86 § 2 k.p.k., art. 175 § 1

k.p.k. w zw. z art. 453 § 2 i § 3 k.p.k., art. 156 § 1 k.p.k. oraz 451 k.p.k. –

przez pozbawienie skazanego prawa do sprawiedliwego osądzenia, możli-

wości do przygotowania obrony w postępowaniu apelacyjnym, prawa do

bronienia się osobiście na rozprawie apelacyjnej, a nawet przez ustano-

wionego obrońcę z urzędu oraz prawa do złożenia dodatkowych wyjaśnień

na rozprawie apelacyjnej, co stanowi inne rażące naruszenia prawa proce-

sowego w rozumieniu art. 523 § 1 k.p.k., które mogło mieć istotny wpływ na

treść orzeczenia.

Autor kasacji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okrę-

gowego w Ś. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpozna-

nia.

Prokurator Prokuratury Okręgowej w Ś. w odpowiedzi na kasację

wnosił o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej, natomiast na rozpra-

wie Prokurator Prokuratury Krajowej popierając zarzut z pkt 1 kasacji, wno-

sił o jej uwzględnienie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pomimo, że tylko trzeci z zarzutów, i to nie w pełni, zasługuje na po-

dzielenie, żądanie skargi kasacyjnej jest zasadne.

5

Punktem wyjścia dla takiej oceny jest stwierdzenie w niniejszej spra-

wie dwóch zasadniczych faktów procesowych; w postępowaniu sądowym

nie zachodził wypadek obrony obowiązkowej, wskazany w art. 79 § 3 k.p.k.

w zw. z art. 79 § 1 pkt 3 k.p.k., i dlatego nie doszło do obrazy art. 450 § 1

k.p.k. oraz na rozprawie apelacyjnej oskarżony miał występującego w jego

imieniu obrońcę. Tym samym, nie ujawnił się żaden z bezwzględnych po-

wodów odwoławczych, wymienionych w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.

Z opinii biegłych psychiatrów, wydanej jeszcze w dochodzeniu wynika, że

poczytalność oskarżonego zarówno w chwili popełnienia zarzucanych czy-

nów, jak i w czasie postępowania nie budzi wątpliwości. Te wnioski bie-

głych nie były w postępowaniu sądowym nigdy kwestionowane. Zatem

udział wyznaczonego obrońcy w dalszym postępowaniu z mocy art. 79 § 4

k.p.k. przestał być obowiązkowy. Jednakowoż, brak cofnięcia wyznaczenia

obrońcy w trybie art. 79 § 4 zdanie ostatnie k.p.k. w związku ze stwierdze-

niem sytuacji wskazanej w zdaniu pierwszym tego przepisu nie pozbawia

takiego obrońcy uprawnienia do działania w dalszym postępowaniu na za-

sadach określonych w art. 84 § 1 k.p.k. Innymi słowy, jeżeli okaże się w

świetle opinii biegłych psychiatrów, że oskarżony ma w pełni zachowaną

poczytalność, to nie zachodzi już sytuacja wskazana w art. 79 § 1 pkt 3

k.p.k., a tym samym – w art. 450 § 1 k.p.k., co wyklucza zaistnienie uchy-

bienia z art. 439 § 1 pkt 10 zd. 1 k.p.k.

Jeżeli w rozprawie nie bierze udziału oskarżony, to nie może, nawet mil-

cząco, potwierdzić faktu udzielenia przez upoważnionego albo wyznaczo-

nego obrońcę pełnomocnictwa substytucyjnego innemu adwokatowi (ina-

czej w razie uczestnictwa w niej oskarżonego – patrz stanowisko wyrażone

w postanowieniu SN z dnia 9 grudnia 2003 r., III KK 65/03 – OSNKW 2004

r. z. 1, poz. 12). Do tej sytuacji ma odpowiednie zastosowanie zdanie

pierwsze art. 83 § 2 k.p.k., ponieważ obrońca nie udzielił substytucji przez

złożenie oświadczenia do protokołu organu prowadzącego postępowanie

6

karne. Niezbędny jest więc dokument stwierdzający udzielenie pełnomoc-

nictwa substytucyjnego, który powinien zawierać – oprócz podania osoby,

od której pochodzi – upoważnienie obrończe substytucyjne a także sprawy,

w której to nastąpiło oraz, ewentualnie, zakresu umocowania – również

wskazanie osoby substytuta i datę tej czynności. Brak w przedłożonym do-

kumencie dwóch ostatnich elementów nie jest jednak równoznaczny z nie-

istnieniem obrońcy substytucyjnego. Inaczej mówiąc, elementy te nie kon-

stytuują substytucyjnego stosunku obrończego. W sytuacji procesowej po-

wstałej w niniejszej sprawie substytut obowiązany był tylko dołączyć do akt

pełnomocnictwo z podpisem mocodawcy (lub uwierzytelniony odpis pełno-

mocnictwa). Złożenie przez określoną osobę na rozprawie pełnomocnictwa

substytucyjnego indywidualizuje (personifikuje) substytuta i określa datę

jego udzielenia (w dniu rozprawy). Brak wskazanej dbałości procesowej w

sporządzeniu złożonego dokumentu nie miał więc wpływu na skuteczność

ucieleśnionej nim czynności, zaś wyżej wymienione braki w tym dokumen-

cie zostały konwalidowane przez wykonane czynności substytuta. Podsu-

mowując, oskarżony na rozprawie apelacyjnej w dniu 12 marca 2004 r.

miał obrońcę w osobie adw. Z. G., występującego na podstawie skutecz-

nego pełnomocnictwa substytucyjnego. Nie zachodziła zatem konieczność

wyznaczenia go obrońcą z urzędu. Tym samym, nie doszło do naruszenia

art. 451 k.p.k. na skutek niebrania przez obrońcę udziału w rozprawie, na

którą nie został doprowadzony oskarżony pozbawiony wolności, mimo

zgłoszenia takiego wniosku. Jedynie w takiej sytuacji opisane uchybienie

dyspozycji art. 451 k.p.k. kwalifikowane byłoby z art. 439 § 1 pkt 10 zd. 2

k.p.k. Czyli, przewidziana w art. 439 § 1 pkt 10 zd. 2 k.p.k. bezwzględna

przyczyna odwoławcza zachodzi wtedy, gdy obrońca nie bierze udziału w

rozprawie apelacyjnej, na którą nie został sprowadzony oskarżony pozba-

wiony wolności, mimo zgłoszenia takiego wniosku w trybie art. 451 k.p.k.

7

Prawo do obrony oskarżonego doznało jednak poważnego uszczerbku na

innych płaszczyznach. Powołanie na początku w zarzucie trzecim, jako na-

ruszonego art. 6 ust. 3 lit. b i c EKPCz otwiera pole nie tylko do zbadania

czy rzeczywiście Sąd odwoławczy uchybił przepisom podanym w tym za-

rzucie, ale w razie potwierdzenia tej tezy, również do wskazania, jakie

przepisy z tym związane nie zostały dochowane. W postępowaniu apela-

cyjnym doszło do naruszenia prawa do obrony oskarżonego kolejno przez:

1) nieodniesienie się do wniosku z dnia 15 stycznia 2004 r. o przesłanie akt

sprawy i w konsekwencji, uniemożliwienie oskarżonemu dostępu do nich,

wbrew uprawnieniu przewidzianemu w art. 156 § 1 k.p.k. Nadto, wniosek

został złożony na tyle wcześnie /.../, że jego uwzględnienie nie mogło za-

kłócić żadnych czynności sądowych;

2) niezawiadomienie:

- dotychczasowego obrońcy – adw. K. B. i oskarżonego o wyznaczeniu

jeszcze jednego obrońcy w osobie adw. A. D., wbrew dyspozycji art. 100 §

2 k.p.k., przez co uniemożliwiono im ustalenie taktyki obrończej (np. po-

działu zadań w realizacji linii obrony);

- adw. K. B. o terminie rozprawy apelacyjnej, mimo treści art. 117 § 1 k.p.k.;

- oskarżonego o treści postanowienia o niesprowadzeniu go na rozprawę,

wbrew dyspozycji art. 100 § 2 k.p.k., co – przy braku dowodu zawiadomie-

nia oskarżonego o analogicznej treści zarządzenia z dnia 4 lub 5 marca

2004 r. – uniemożliwiło mu podjęcie choćby na piśmie czynności przewi-

dzianych w art. 453 § 2 k.p.k.;

3) niesprowadzenie oskarżonego na rozprawę apelacyjną pomimo takiego

umotywowanego wniosku i zablokowanie mu w ten sposób możliwości zło-

żenia ustnych dodatkowych wyjaśnień, wniosków lub oświadczeń. Zgodnie

z utrwaloną praktyką, sprowadzenie oskarżonego na rozprawę odwoław-

czą, wnoszącego o to, powinno być regułą wtedy, gdy wywiedzione apela-

cje nie ograniczają się do kwestii prawnych lub wymiaru kary na korzyść

8

oskarżonego (patrz np. wyroki SN: z dnia 4 października 2000 r., III KKN

164/00, OSNKW z 2001 r., z. 1-2, poz. 10, z dnia 13 stycznia 2004 r., II KK

222/03, Lex 83750);

4) przeprowadzenie rozprawy z udziałem tylko jednego obrońcy, chociaż

oskarżony miał prawo do korzystania z pomocy dwóch obrońców z urzędu

(obraza art. 77 k.p.k.). W zarządzeniu Prezesa sądu z dnia 10 lutego 2004

r. m. in. wyznaczającym obrońcą z urzędu adw. A. D., brak jest zwolnienia

adw. K. B. z tego obowiązku. Zresztą, ów obrońca takiego wniosku nigdy

nie składał, w szczególności ze względu na sytuację wskazaną w art. 84 §

2 k.p.k. Przepis art. 77 k.p.k. nie uzależnia liczby obrońców od sposobu

powstania stosunku obrończego. Wprawdzie w art. 78-81 k.p.k., jak i w

wielu innych przepisach, mówi się o obrońcy w liczbie pojedynczej, oczywi-

stym jednak jest, że chodzi w nich o określenie minimalnych gwarancji pro-

cesowych dla oskarżonego w zakresie jego formalnego prawa do obrony.

Oskarżony może więc korzystać jednocześnie z trzech obrońców, z tym

tylko zastrzeżeniem wynikającym z art. 81 § 1 k.p.k., że warunkiem wyzna-

czenia obrońcy (obrońców) z urzędu jest nieposiadanie przez oskarżonego

obrońcy z wyboru. Wysoki stopień zawiłości sprawy zwłaszcza w powiąza-

niu z jej obszernością będzie niekiedy uzasadniał wyznaczenie dodatko-

wego obrońcy z urzędu; bądź na wniosek oskarżonego bądź wcześniej

wyznaczonego obrońcy lub nawet z własnej inicjatywy prezesa sądu.

Świadectwem podzielenia przez Sąd Okręgowy w Ś. poglądu, że oskarżo-

nemu wyznaczono dwóch obrońców z urzędu, było postanowienie tego

Sądu o przywróceniu adw. K. B. terminu z art. 524 § 1 zd. 2 k.p.k., a na-

stępnie przyjęcie i nadanie biegu sporządzonej przez niego kasacji.

Ilość i waga uchybień w zakresie korzystania przez oskarżonego z

prawa do obrony przesądza o trafności zarzutu rażącego naruszenia tego

prawa w postępowaniu przed Sądem odwoławczym oraz zasadności wnio-

9

sku, że uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego wy-

roku.

Z tych to powodów uwzględniono żądanie kasacji, wskazując na ko-

nieczność przestrzegania w toku ponownego rozpoznania sprawy w postę-

powaniu odwoławczym przepisów, które wyżej wymieniono jako naruszo-

ne.