I CK 505/04

Wyrok z dnia 21 stycznia 2005 r., I CK 505/04

Walne zgromadzenie może odwołać członka rady nadzorczej wybranego

w głosowaniu grupami. Taki rodzaj głosowania nie wyłącza ponownych

wyborów do rady nadzorczej przy zastosowaniu art. 358 § 1 i 2 k.s.h.

Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa – Ministra Skarbu

Państwa przeciwko "W.N. »P.«", S.A. w W. o uchylenie uchwał zwyczajnego

walnego zgromadzenia akcjonariuszy, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 21 stycznia 2005 r. kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z dnia 30 marca 2004 r.

oddalił kasację i zasądził od "W.N. »P.«", S.A. w W. na rzecz Skarbu Państwa

– Ministra Skarbu Państwa kwotę 270 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód Skarb Państwa, reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa,

wniósł o uchylenie dwóch uchwał podjętych w dniu 18 czerwca 2002 r. przez

zwyczajne walne zgromadzenie akcjonariuszy pozwanej spółki, działającej pod

firmą "W.N. »P.«" S.A. z siedzibą w W., a mianowicie uchwały nr 29 w sprawie

powołania Philipa W. T. na członka rady nadzorczej oraz uchwały nr 30 w sprawie

powołania na członka tej rady Grzegorza M. Według twierdzeń pozwu uchwały te są

sprzeczne ze statutem spółki oraz godzą w jej interes, gdyż ustalają nieprawidłowy

skład rady nadzorczej, a tym samym powodują, że czynności podejmowane przez

ten organ są nieważne.

Wyrokiem z dnia 9 czerwca 2003 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił

powództwo, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia

faktyczne oraz oceny prawne.

Statut pozwanej spółki stanowi w § 32 ust. 2 pkt 3, że tak długo, jak Skarb

Państwa będzie akcjonariuszem posiadającym akcje imienne, będzie uprawniony

do powoływania i odwoływania jednego członka jej rady nadzorczej. Walne

zgromadzenie akcjonariuszy pozwanej dokonało dnia 24 kwietnia 2001 r. wyboru

rady nadzorczej w drodze głosowania oddzielnymi grupami, przy czym dwie grupy

wybrały dwóch członków rady nadzorczej, a pozostałych ośmiu członków rady, w

tym przedstawiciela Skarbu Państwa, wybrali pozostali akcjonariusze, stosownie do

przepisu art. 385 § 6 k.s.h.

Dnia 30 listopada 2001 r. walne zgromadzenie akcjonariuszy odwołało dwóch

członków rady nadzorczej, w tym przedstawiciela Skarbu Państwa, i powołało na

ich miejsce dwóch nowych członków rady. W piśmie z dnia 25 kwietnia 2002 r.

Minister Skarbu Państwa oświadczył, że na podstawie postanowienia § 32 ust. 2 pkt

3 statutu, powołuje swojego reprezentanta do składu rady nadzorczej. Zarząd

pozwanej spółki w piśmie z dnia 8 maja 2002 r. stwierdził, że to powołanie nie może

być uwzględnione, gdyż rada nadzorcza działa w pełnym składzie.

Kolejnych zmian w radzie nadzorczej walne zgromadzenie akcjonariuszy

pozwanej spółki dokonało w dniu 18 czerwca 2002 r., podejmując uchwały nr 27 i

28 o odwołaniu dwóch członków rady (Desmond C. i George S.) oraz powołaniu w

ich miejsce zaskarżonymi uchwałami nr 29 i 30 dwóch nowych członków rady

(Philipa W. T. i Grzegorza M.). Osoby odwołane z rady w dniu 18 czerwca 2002 r.

były powołane uchwałą nadzwyczajnego walnego zgromadzenia akcjonariuszy z

dnia 24 kwietnia 2001 r.

Sąd Okręgowy wskazał, że walne zgromadzenie akcjonariuszy działające w

dniu 18 czerwca 2001 r. było kompetentne do powołania Philipa W. T. i Grzegorza

M. na członków rady na podstawie postanowienia § 32 ust. 2 pkt 4 statutu, w myśl

którego walne zgromadzenie akcjonariuszy jest uprawnione do powoływania i

odwoływania tych członków rady nadzorczej, którzy nie są do niej powoływani przez

poszczególnych akcjonariuszy. Powołanie uchwałami nr 29 i 30 nowych członków

rady nadzorczej nie kolidowało z § 32 ust. 2 pkt 3 statutu, gdyż nie byli oni powołani

w miejsce członka rady nadzorczej reprezentującego Skarb Państwa. Członka

reprezentującego Skarb Państwa walne zgromadzenie akcjonariuszy odwołało

skutecznie uchwałą z dnia 30 listopada 2001 r., której powód nie zaskarżył.

Pismem z dnia 25 kwietnia 2002 r. powód nie mógł skutecznie powołać do

rady wskazanej w tym piśmie osoby, ponieważ wszystkie mandaty w radzie

nadzorczej były w tym czasie obsadzone. Z tych względów, w ocenie Sądu

pierwszej instancji, powód nie wykazał, aby zaskarżone uchwały bezpośrednio

naruszały którekolwiek z postanowień statutu spółki bądź miały na celu

pokrzywdzenie akcjonariusza, a tym samym nie ma przesłanek do uwzględnienia

powództwa na podstawie art. 422 § 1 k.s.h.

Apelację, w której powód zarzucił niewłaściwe zastosowanie § 32 ust. 2 pkt 3

statutu pozwanej spółki, naruszenie przepisów prawa materialnego przez

niezastosowanie art. 385 § 1 k.s.h. oraz nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd

Apelacyjny uznał za uzasadnioną. Podkreślił, że w okresie, w którym były

podejmowane wskazane uchwały, powodowi przysługiwało – stosownie do § 32 ust.

2 pkt 3 statutu spółki w związku z art. 354 § 1 k.s.h. – uprawnienie osobiste do

powoływania i odwoływania jednego spośród dziesięciu członków rady nadzorczej

pozwanej spółki.

Z prawa do powoływania jednego członka rady nadzorczej powód nie mógł

jednak skorzystać przy powoływaniu rady w dniu 24 kwietnia 2001 r. Powołanie

rady nadzorczej przez walne zgromadzenie akcjonariuszy pozwanej spółki nastąpiło

w tym dniu w drodze głosowania grupami, w wyniku którego dwa mandaty w radzie

zostały obsadzone przez utworzone dwie grupy, czyli na podstawie art. 385 § 5

k.s.h., a pozostałe mandaty w drodze głosowania wszystkich akcjonariuszy, których

głosy nie zostały oddane przy wyborze członków rady nadzorczej, wybieranych w

drodze głosowania oddzielnymi grupami, tj. zgodnie z art. 385 § 6 k.s.h. Jak wynika

z art. 385 § 3 i 4 k.s.h., w razie skutecznego zgłoszenia wniosku o wybór rady

nadzorczej grupami, co miało miejsce podczas walnego zgromadzenia

akcjonariuszy w dniu 24 kwietnia 2001 r., akcjonariusz zostaje pozbawiony

możliwości osobistego powoływania i odwoływania członka rady nadzorczej, gdyż

takie uprawnienie zachowuje wtedy tylko podmiot, który zgodnie z upoważnieniem

zawartym w odrębnej ustawie może powoływać członków rady nadzorczej. Wobec

tego nie ma podstaw, aby do wyborów członków rady nadzorczej, których mandaty

nie zostały obsadzone w drodze wyboru grupami, nie stosować przewidzianego w

art. 385 § 6 k.s.h. sposobu wyboru rady. W konsekwencji, wbrew odmiennej opinii

powoda, pozostałych członków rady nadzorczej mogli skutecznie wybrać

akcjonariusze nie biorący udziału w głosowaniu, gdyż powodowi nie przysługiwało

uprawnienie do powołania jednego członka rady jako uprawnienie wynikające ze

statutu, a nie z przepisów odrębnej ustawy.

W opinii Sądu Apelacyjnego, przepisy kodeksu spółek handlowych nie

wyposażają grupy utworzonej dla wyboru członka rady nadzorczej w trwałe cechy

organu ani nie stabilizują jej w sposób, który pozwoliłby na dokonywanie następczo

czynności w stosunku do wybranych uprzednio członków, czy też podejmowania

dalszych czynności w związku z wyborami członków rady. Przepisy art. 385 § 3-9

k.s.h. określają tylko szczególny przypadek powołania rady nadzorczej przez walne

zgromadzenie akcjonariuszy i precyzują szczególną technikę tego wyboru.

Zastosowanie ich wyczerpuje się w dokonaniu zgodnie z nimi wyboru członków

rady. Nie można przy tym uznać, aby przytoczone przepisy skutkowały

wyłączeniem na przyszłość przewidzianego w statucie sposobu powoływania i

odwoływania członków rady nadzorczej.

Mając na względzie powyższe ustalenia, Sąd Apelacyjny uznał, że w czasie

walnego zgromadzenia pozwanej spółki, które odbyło się dnia 18 czerwca 2002 r.,

wszyscy członkowie rady nadzorczej byli powołani przez walne zgromadzenie

akcjonariuszy, przy czym ośmiu z nich było wybranych dnia 24 kwietnia 2001 r.

przez walne zgromadzenie akcjonariuszy, w tym także w drodze głosowania

grupami, a dwóch powołało do rady walne zgromadzenie akcjonariuszy w dniu 30

listopada 2001 r. W tej sytuacji odwołanie przez walne zgromadzenie akcjonariuszy,

w dniu 18 czerwca 2002 r. dwóch osób z funkcji członka rady nadzorczej

doprowadziło do tego, że w skład rady wchodziło osiem osób powołanych przez

walne zgromadzenie akcjonariuszy. Skoro więc ośmiu członków rady nadzorczej

było powołanych przez walne zgromadzenie akcjonariuszy, a rada nadzorcza

składała się z dziesięciu osób, to – w świetle § 32 ust. 2 statutu – walne

zgromadzenie akcjonariuszy nie było uprawnione w dniu 18 czerwca 2002 r. do

powołania w miejsce odwołanych dwóch nowych osób do tej rady. Zgodnie z § 32

ust. 2 pkt 3 statutu, uprawnienie do powołania jednego członka rady nadzorczej

przysługiwało Skarbowi Państwa, a spółka nie miała zgody powoda na rezygnację z

wykonywania tego uprawnienia i nie zgłoszono żądania akcjonariuszy o wybór

członków rady nadzorczej przez walne zgromadzenie akcjonariuszy w drodze

głosowania grupami. (...)

Skoro więc uchwały nr 29 i 30 zostały podjęte z naruszeniem wyżej

wskazanych postanowień statutu, to żądanie powoda uchylenia tych uchwał jako

sprzecznych ze statutem znajduje uzasadnienie w art. 422 § 1 k.s.h. Sprzeczność

uchwały ze statutem zachodzi bowiem nie tylko wtedy, gdy treść uchwały narusza

postanowienia statutu, lecz również wówczas, gdy samo podjęcie uchwały jest

niezgodne z postanowieniami statutu. Zaskarżone uchwały miały na celu

pokrzywdzenie powoda, ponieważ ich podjęcie prowadziło do wyłączenia

wykonywania przez niego uprawnienia osobistego. Mając to na względzie, Sąd

Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i uchylił zaskarżone uchwały na podstawie art.

422 § 1 k.s.h.

W kasacji pozwana spółka zarzuciła naruszenie art. 385 § 1 i § 3-9 k.s.h.

przez błędną wykładnię oraz art. 20 k.s.h. przez przyjęcie, że Skarb Państwa ma

pierwszeństwo w wykonywaniu uprawnień osobistych przed innymi

akcjonariuszami, a także naruszenie art. 422 § 1 k.s.h. przez przyjęcie, iż podjęcie

przez walne zgromadzenie pozwanej spółki zaskarżonych uchwał było sprzeczne

ze statutem spółki i miało na celu pokrzywdzenie akcjonariuszy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Chociaż w literaturze nie ma zgodności co do skutków, jakie pociąga za sobą

wybór członków rady nadzorczej grupami, to wykładnia przepisów art. 385 § 1 i § 3-

9 k.s.h. przyjęta przez Sąd Apelacyjny nie nasuwa zastrzeżeń. Należy zwrócić

uwagę, że wykładania językowa wspomnianych przepisów wskazuje, iż

ustawodawca uregulował w zasadzie tylko wybór członka rady nadzorczej przez

utworzoną w tym celu grupę. W art. 385 k.s.h. uregulowano warunki, w których

może dojść do wyboru członków rady nadzorczej grupami (§ 3), ograniczenie

wyboru grupami (§ 4), sposób tworzenia grup, które będą mogły dokonać wyboru

oraz sposób wyboru tych członków rady, których nie będzie można wybrać w

drodze głosowania grupami (§ 5, 6 i 9), a także skutki wybrania lub niewybrania

chociaż jednego członka rady w drodze głosowania grupami (§ 7 i 8). Jak wynika z

tego wyliczenia, poza samym wyborem członków rady nadzorczej w drodze

głosowania grupami brak jakiejkolwiek wzmianki na temat funkcjonowania grupy po

dokonaniu wyboru. Wprawdzie z art. 390 § 2 k.s.h. wynika, że każda grupa, która

została utworzona dla wyboru członka rady ma prawo delegować jednego spośród

wybranych przez siebie członków do stałego indywidualnego wykonywania

czynności nadzorczych, ale przepis ten dotyczy tylko tego jednego uprawnienia. W

szczególności podkreślić należy, że przepisy dotyczące wyboru rady nadzorczej

grupami nie zawierają żadnej wzmianki na temat możliwość odwoływania członka

rady nadzorczej wybranego przez daną grupę akcjonariuszy. W konsekwencji

uznać trzeba, że wykładnia językowa uprawnia tylko do stwierdzenia, że grupa

powołana zgodnie z art. 385 § 5 k.s.h. może dokonać wyboru członka rady oraz

ewentualnie delegować go do stałego indywidualnego wykonywania czynności

nadzorczych.

Ogólne zasady dotyczące powoływania i odwoływania członków rady

nadzorczej zostały zawarte w art. 385 k.s.h., w dwóch pierwszych paragrafach, a

dopiero w dalszych paragrafach oraz w art. 390 § 2 k.s.h., jako wyjątek, ustalone

zostały zasady wyboru członków rady nadzorczej grupami oraz ich delegowania do

wykonywania stałego indywidualnego nadzoru. Z wykładni systemowej wynika więc

wyraźny wniosek, że jeżeli określona kwestia dotycząca funkcjonowania rady

nadzorczej nie jest uregulowana w przepisach stanowiących wyjątek od ogólnych

zasad ustalonych w art. 385 § 1 i § 2 k.s.h., to należy szukać rozwiązania w tych

zasadach, gdyż brak podstaw do rozszerzającej wykładni wyjątkowej regulacji

dotyczącej wyboru rady nadzorczej grupami.

Za przedstawionym sposobem interpretacji art. 385 k.s.h. przemawiają

również ważne względy funkcjonalne. Grupa utworzona dla wyboru członka rady

nadzorczej jest możliwa do zidentyfikowania w chwili, gdy została utworzona na

walnym zgromadzeniu. Jeżeli tak wybrana rada działa przez pewien czas,

utworzenie takiej samej grupy dla – przykładowo – odwołania członka rady

wybranego przez nią napotkać może na przeszkody trudne do przezwyciężenia.

Trudności te są szczególnie widoczne w spółkach o wielkiej liczbie akcjonariuszy i

zmiennym składzie.

Stabilizowanie uprawnień grupy sformułowanej dla wyboru członka rady

nadzorczej nie służy też rozwojowi współpracy pomiędzy wszystkim

akcjonariuszami. Zwolennicy przyznawania takich dodatkowych uprawnień

wspomnianej grupie najczęściej posługują się właśnie argumentacją funkcjonalną.

Ich zdaniem, o odwołaniu członka rady nadzorczej powołanego do rady przez grupę

powinna decydować ta sama grupa, a nie walne zgromadzenie, gdyż dopuszczenie

w tym zakresie kompetencji walnego zgromadzenia spowodowałoby niezwłoczne

odwołanie członka rady powołanego do niej przez grupę. Nie może to być jednak

argument decydujący, gdyż z art. 385 k.s.h. wynika, że grupa nie ma uprawnienia

do odwołania takiego członka rady; nie ma też potrzeby, aby takie uprawnienie

przyznawać grupie.

Przepisy o spółce akcyjnej są oparte na założeniu, że władza w spółce należy

do tych akcjonariuszy, którzy mają w niej większościowy udział w kapitale

zakładowym i tylko dla zachowania niezbędnej równowagi ustawodawca chroni

także w pewnym zakresie uzasadnione interesy mniejszości. Nie może jednak być

tak, że mniejszość trwale uzyskuje przewagę w spółce nad większościowymi

udziałowcami, dlatego, jeżeli po wyborze członka rady grupami na walnym

zgromadzeniu akcjonariuszy wyłoni się bezwzględna większość akcjonariuszy,

która zdoła go odwołać, pozostaje ponowne zgłoszenie wniosku o wybór członków

rady grupami. Ustawodawca daje więc tylko grupie możliwość wyboru członka rady,

nie zaś prawo odwołania go, gdyż w ten sposób zachowana zostaje kontrola

większości akcjonariuszy nad funkcjonowaniem rady. Z drugiej strony, jeżeli

akcjonariusze są na tyle podzieleni, że nie mogą wyłonić bezwzględnej większości

dla odwołania członka rady wybranego w głosowaniu grupami, pozostaje

współdziałanie poszczególnych członków rady wybranych w ten sposób, do czasu

pojawienia się w tej spółce większości zdolnej do odwołania ich i wyboru w to

miejsce nowych. Także więc wykładnia funkcjonalna art. 385 k.s.h. prowadzi do

wniosku, że brak podstaw dla przyznawania grupie powołanej do wyboru członka

rady nadzorczej innych uprawnień, niż tylko wyraźnie przyznanych w tym przepisie

oraz w art. 390 § 2 k.s.h.

Dokonana analiza prowadzi do wniosku, że po wyborze członków rady

nadzorczej grupami nie gaśnie prawo walnego zgromadzenia do odwołania takiego

członka rady, a w razie ponownego wyboru, gdy nie zgłoszono wniosku o wybór

rady grupami, do powołania członków rady ma zastosowanie art. 385 § 1 i 2 k.s.h.

Trafnie zatem Sąd Apelacyjny uznał, że przepisy kodeksu spółek handlowych nie

stabilizują sytuacji członków rady wybranej grupami i nie wyłączają działania dwu

podstawowych zasad dotyczących wyboru członków rady nadzorczej.

W konsekwencji należy uznać, że walne zgromadzenie może odwołać członka rady

nadzorczej wybranego w trybie przewidzianym w art. 385 § 6 k.s.h. oraz przy

wyborze na jego miejsce innej osoby zastosowanie ma również tryb powoływania

członków rady nadzorczej przewidziany w statucie. Wobec wyboru członków rady

nadzorczej na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy pozwanej spółki w dniu 18

czerwca 2004 r. walne zgromadzenie nie mogło wybrać dwu członków rady, gdyż

zgodnie ze statutem prawo powołania jednego członka rady przysługiwało

powodowemu akcjonariuszowi, tj. Skarbowi Państwa.

Przyjmując, że Sąd Apelacyjny dokonał trafnej wykładni art. 385 k.s.h., nie

można także uznać za zasadny zarzut naruszenia art. 422 § 1 k.s.h., skoro bowiem

powód miał, wynikające ze statutu pozwanej spółki, prawo do powołania jednego

członka rady, to podjęcie zaskarżonych uchwał bez ustalenia, czy rezygnuje on z

tego uprawnienia, naruszało statut. Z art. 385 § 2 k.s.h. wynika wyraźnie, że walne

zgromadzenie powołuje członków rady nadzorczej tylko jeżeli w statucie nie został

wskazany inny sposób ich powołania do rady. Tym samym zaskarżone uchwały,

pozbawiając powoda możliwości realizacji jego statutowych uprawnień, godziły w

jego prawnie chroniony interes, czyli miały na celu pokrzywdzenie powoda. (...)

Z tych przyczyn Sąd Najwyższyoddalił kasację jako niezasadną (art. 39312

k.p.c.).