II CK 361/04

Wyrok z dnia 20 stycznia 2005 r., II CK 361/04

Uprawa rolna w rozumieniu art. 46 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13

października 1995 r. – Prawo łowieckie (Dz.U. Nr 147, poz. 713 ze zm.) to

wszelkiego rodzaju uprawy prowadzone na gruncie rolnym, stanowiące efekt

działalności ludzkiej i powiązane ściśle z produkcyjną funkcją gruntu.

Sędzia SN Helena Ciepła (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "T.", spółki z o.o. w R. przeciwko

Skarbowi Państwa – Lasom Państwowym – Nadleśniczemu Nadleśnictwa T. o

zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 stycznia 2005 r.

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 28

października 2003 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Poznaniu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy oddalił powództwo powoda – „T.”, spółki z o.o., domagającego

się zasądzenia od pozwanego Skarbu Państwa, Nadleśnictwa T. kwoty 594 486 zł z

odsetkami w związku ze szkodą wyrządzoną mu przez dziki, sarny i jelenie, w

prowadzonej przez powoda plantacji choinek (świerka kłującego). Sąd pierwszej

instancji orzekł na podstawie następującego stanu faktycznego.

Powód w latach 1992-1994 r. założył na wydzierżawionych terenach rolnych

plantację świerka kłującego, przy czym część gruntu położona jest w sąsiedztwie

lasów należących do pozwanego i stanowi niewielkie enklawy wśród kompleksów

leśnych. Plantacje były nieogrodzone i zachwaszczone, co jest niekorzystne dla

drzewek poniżej 1 m wysokości, a ponadto niektóre chwasty są pożywieniem dla

zwierząt. Uszkodzenia świerków spowodowane przez zwierzynę płową i objęte

pozwem wynoszą od 0,14% do 1% upraw na poszczególnych działkach.

Ekstensywny sposób zakładania plantacji zwiększał możliwość spowodowania

szkody przez zwierzynę płową. Powód nie ogrodził plantacji, co ułatwiało do niej

dostęp zwierzyny płowej, żywiącej się chwastami. Sąd przyjął zatem, że powód

przyczynił się w 80% do powstania szkody, przy założeniu, że w ogóle zachodziły

podstawy do przypisania pozwanego odpowiedzialności za szkodę. W ocenie Sądu,

prowadzona plantacja świerku kłującego nie miała charakteru uprawy rolnej w

rozumieniu art. 46 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1995 r. – Prawo

łowieckie (Dz.U. Nr 147, poz. 713 ze zm. – dalej: "Pr.łow."). Bezpodstawność

żądania odszkodowania wynika także z tego, że uprawa świerku prowadzona była z

rażącym naruszeniem zasad agrotechnicznych szerzej wskazanych w uzasadnieniu

rozstrzygnięcia. Ponadto powód nie wykazał wielkości poniesionej szkody.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda, podzielając stanowisko Sądu

pierwszej instancji, zgodnie z którym plantacja świerku kłującego nie stanowi

uprawy rolnej w rozumieniu art. 46 Pr.łow., podzielając pogląd wyrażony w wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 2002 r., I CKN 795/00 (OSP 2003, nr 7-8, poz.

98). Sąd Apelacyjny podzielił także inne ustalenia Sądu pierwszej instancji, w tym

naruszenie przez powoda agrotechnicznych zasad prowadzenia plantacji choinek.

W kasacji powoda wskazano na naruszenie art. 46 ust. 1 pkt 1 Pr.łow., art. 4

ustawy z dnia 8 czerwca 2001 r. o przeznaczeniu gruntów rolnych do zalesienia

(Dz.U. Nr 73, poz. 764 ze zm.) oraz art. 415 i 417 k.c. Powód domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowym zagadnieniem jest odpowiedź na pytanie, czy prowadzona

przez powoda plantacja choinek (świerka kłującego) może być uznana za uprawę

rolną w rozumieniu art. 46 ust. 1 pkt 1 Pr.łow., tylko bowiem szkoda wyrządzona w

takiej sprawie przez zwierzęta wymienione w art. 46 ust. 1 pkt 1 Pr.łow. stanowi tzw.

szkodę łowiecką w rozumieniu prawa łowieckiego, za którą odpowiedzialność

ponosi dzierżawca lub zarządca obwodu łowieckiego. (...) Strony odmiennie

kwalifikowały charakter uprawy prowadzonej przez powoda, co ma źródło w

rozbieżności w orzecznictwie Sadu Najwyższego, która zarysowała się na tle

interpretacji pojęcia „uprawy i płody rolne” w rozumieniu art. 44 ust. 1 ustawy z dnia

17 czerwca 1959 r. o hodowli, ochronie zwierząt łownych i prawie łowieckim (jedn.

tekst: Dz.U. z 1973 r. Nr 33, poz. 197 ze zm.), stanowiącego odpowiednik art. 46

ust. 1 Pr.łow. Najogólniej można powiedzieć, że zarysowały się w tym zakresie dwa

kierunki interpretacyjne.

Interpretacja szersza polega na odwołaniu się do potocznego rozumienia

pojęcia „uprawy rolnej”, gdyż ustawodawca nie określił bliżej tej formuły ustawowej,

stanowiącej zasadniczą przesłankę rygorystycznej odpowiedzialności

odszkodowawczej za szkody łowieckie (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14

kwietnia 1994 r., III CZP 46/94, OSNC 1994, nr 10, poz. 191). Interpretacja węższa

wiąże natomiast zwroty ustawowe „uprawa rolna” i „płody rolne” nie tyle z samym

prowadzeniem gospodarstwa rolnego i uprawę nieruchomości w ogóle, ale z

określonymi typowymi cechami tych upraw (uprawy wielkoobszarowe, prowadzone

tradycyjnie na terenach otwartych niemożliwych z istoty do zabezpieczenia przed

dostępem zwierzyny łownej, dotyczące roślin o krótkim cyklu rozwojowym,

powtarzalne i plonujące w wyniku niezbędnych zabiegów rolniczych). Właściwości

takich nie spełnia np. uprawa sadownicza, toteż dzierżawca lub zarządca obwodu

łowieckiego nie odpowiada za szkody wyrządzone w uprawach sadowniczych przez

zwierzęta wymienione w art. 46 ust. 1 pkt 1 Pr.łow. (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 4 lipca 2002 r., I CKN 795/00). Sąd Apelacyjny opowiedział się za węższą

interpretacją pojęcia „uprawy rolnej” w rozumieniu art. 46 ust. 1 pkt 1 Pr.łow.,

natomiast w literaturze dominuje stanowisko korespondujące ze stanowiskiem

wyrażonym w uchwale z dnia 14 kwietnia 1994 r., III CZP 46/94.

W obu prezentowanych rozstrzygnięciach Sądu Najwyższego zwrócono

trafnie uwagę, że w Prawie łowieckim z 1959 r. i z 1995 r. nie zdefiniowano bliżej

ustawowego zwrotu „uprawy i płody rolne”. Definicji takiej nie zawierają także inne

akty prawne mające znaczenie dla systemu prawa cywilnego (np. przepisy kodeksu

cywilnego).

Definicji pojęcia „uprawy rolnej” w rozumieniu art. 46 ust. 1 pkt 1 Pr.łow. nie

zawierają też postanowienia aktów wykonawczych wydanych na podstawie art. 44

Pr.łow. Poświęcone są one zresztą jedynie określeniu szczegółowych zasad i trybu

szacowania szkód oraz wypłaty odszkodowań za szkody w uprawach i płodach

rolnych (§ 1 rozporządzenia Ministra Środowiska Zasobów Naturalnych i Leśnictwa

z dnia 22 maja 1997 r. w sprawie określenia szczegółowych zasad i trybu

szacowania szkód oraz wypłaty odszkodowań za szkody w uprawach i płodach

rolnych, Dz.U. Nr 57, poz. 359). W każdym razie stylistyka i terminologia przyjęta w

przepisach tego rozporządzenia nie przesądza samego zakresu uprawy rolnej w

rozumieniu art. 46 ust. 1 pkt 1 Pr.łow. (...) W literaturze trafnie zauważono, że Rada

Ministrów w art. 48 Pr.łow. nie uzyskała upoważnienia do wydania przepisów

określających, jakie uprawy należałoby uważać za „uprawy rolne”.

W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 2002 r. starano się

określić zakres pojęciowy uprawy rolnej przy uwzględnieniu art. 48 Pr.łow.,

tworzącego katalog wyłączeń uprawnienia do odszkodowania, przy założeniu, że

szerokie ujęcie uprawy rolnej nie da się usprawiedliwić samym brzmieniem art. 46

Pr.łow. Doprowadziło to do stwierdzenia, że w przepisie art. 48 Pr.łow.

przedstawione zostały elementy charakteryzujące w istocie uprawy rolne typowe

(wielkoobszarowe, prowadzone tradycyjnie na terenach otwartych, niemożliwych do

zabezpieczenia przed dostępem zwierzyny łownej).

Nie jest jednak uzasadnione stanowisko, że na podstawie niektórych cech

uprawy rolnej, wskazanych w art. 48 Pr.łow., można określać w sposób miarodajny

przedmiotowy zakres pojęcia „uprawy rolnej” w rozumieniu art. 46 ust. 1 pkt 1

Pr.łow. Do wniosku takiego prowadzi sam cel przewidzianych w ustawie wyłączeń

odpowiedzialności odszkodowawczej. Z natury rzeczy wyłączenia takie mogą

obejmować tylko niektóre sytuacje typowe, za którymi przemawia określona ratio

legis wyłączenia (np. nieterminowość zbioru określonego gatunku roślin, brak

współdziałania poszkodowanego w zakresie budowy urządzeń lub wykonywania

zabiegów o charakterze prewencyjnym, nikła wysokość szkody, niewłaściwe

przechowywanie plonów lub założenie upraw rolnych z rażącym naruszeniem

zasad agrotechnicznych). Ponadto koncepcja ścieśniającej wykładni pojęcia uprawy

rolnej przyjęta w wyroku z dnia 4 lipca 2002 r., ograniczająca je do typowych upraw

rolnych, nawiązuje do katalogu ogólnych, a przez to niezbyt jasnych kryteriów

funkcjonalnych, mających z założenia określać daną uprawę rolną jako typową lub

nietypową. Prowadzić to może do dalszych komplikacji interpretacyjnych

in conctreto. Jeżeli u podstaw omawianej wykładni ścieśniającej pojęcie „uprawy

rolnej” leżał wzgląd na wprowadzenie odpowiednich ograniczeń zasięgu

odpowiedzialności odszkodowawczej za szkody łowieckie, to nasuwa się sugestia,

że efekt taki można osiągnąć jedynie w wyniku odpowiedniej interpretacji

podstawowych przyczyn wyłączenia takiej odpowiedzialności (art. 48 Pr.łow.).

Skoro zatem ustawodawca nie przewidział w Prawie łowieckim legalnej

definicji uprawy rolnej, ani jej określenie nie daje się wyprowadzić z treści art. 48

Pr.łow. i przepisów wykonawczych, pozostaje odwołanie się do wykładni literalnej

art. 46 ust. 1 pkt 1 Pr.łow. i potocznego rozumienia tego pojęcia (por. uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 14 kwietnia 1994 r., III CZP 46/94). W uchwale

tej trafnie stwierdzono, że zwrot „uprawy rolne” oznacza wszelkiego rodzaju uprawy

prowadzone na gruncie rolnym; stanowią one efekt działalność człowieka, a nie

czynników przyrodniczych i są ściśle powiązane z produkcyjną funkcją gruntu.

Cechy te z pewnością spełnia także prowadzona przez powoda uprawa choinek.

Należy zaznaczyć, że taka wykładnia „uprawy rolnej” w rozumieniu art. 46 ust.

1 pkt 1 Pr.łow. harmonizuje z gwarancyjnym charakterem odpowiedzialności

odszkodowawczej za szkody łowieckie, przewidzianej w rozdziale 9 Prawa

łowieckiego. Jej celem jest stworzenie możliwości skompensowania szkody

poniesionej przez podmioty prowadzące uprawy rolne, których charakter nie

pozwala na stwarzanie dostatecznie skutecznych zabezpieczeń przed wolno żyjącą

zwierzyną łowną. Należy wziąć też pod uwagę fakt intensywnego rozwoju różnych

postaci upraw rolnych służących coraz częściej celom handlowym,

umiejscawianych w pobliżu naturalnych miejsc pobytu zwierzyny łownej (np. uprawy

określonych gatunków krzewów, ziół leczniczych i kosmetycznych).

Z przedstawionych względów należało uznać za trafny zarzut naruszenia art.

46 ust. 1 pkt 1 Pr.łow. przez niewłaściwą wykładnię w odniesieniu do zwrotu

ustawowego uprawa rolna. Spowodowało to uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania (art. 39313

§ 1 k.p.c.). W tej sytuacji bezprzedmiotowe okazały się pozostałe zarzuty

kasacyjne. (...)