II PK 126/04

Wyrok z dnia 18 stycznia 2005 r.

II PK 126/04

Zobowiązanie pracownika do zachowania tajemnicy służbowej, bez

względu na to, czy jest ona tajemnicą służbową w rozumieniu art. 2 pkt 2

ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr 11,

poz. 95 ze zm.), może zaktualizować wobec pracownika zakaz podejmowania

działalności konkurencyjnej jedynie wówczas, gdyby ograniczało go w podję-

ciu nowego zatrudnienia.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski (spra-

wozdawca), Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2005 r.

sprawy z powództwa Macieja M. i Anny W. przeciwko Syndykowi masy upadłości

„W.P." SA z siedzibą w G. o odszkodowanie, na skutek kasacji strony pozwanej od

wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z

dnia 5 stycznia 2004 r. [...]

1) z m i e n i ł zaskarżony wyrok w pkt II, III i V w ten sposób, że oddalił ape-

lację powodów.

2) zasądził od powódki Anny W. kwotę 1.200 zł (słownie złotych: jeden tysiąc

dwieście) oraz powoda Macieja M. kwotę 1.000zł (słownie złotych: jeden tysiąc) na

rzecz strony pozwanej tytułem częściowego zwrotu kosztów postępowania kasacyj-

nego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, wyro-

kiem z dnia 5 stycznia 2004 r. [...], wydanym po rozpoznaniu sprawy Macieja M. i

Anny W. przeciwko „W.P.” SA z siedzibą w G., zmienił zaskarżony apelacją obu stron

wyrok Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi-Sądu Pracy w Warszawie z dnia 18

grudnia 2002 r. [...] w ten sposób, że od pozwanej Spółki zasądził na rzecz powoda

2

Macieja M. tytułem odszkodowania za powstrzymywanie się od działalności konku-

rencyjnej trzykrotnie kwotę po 7.247,50 zł z ustawowymi odsetkami odpowiednio od

dnia 1 grudnia 2001 r. oraz 1 stycznia i 1 lutego 2002 r., a na rzecz Anny W. zasądził

z identycznego tytułu trzykrotnie kwotę po 9.035 zł z ustawowymi odsetkami odpo-

wiednio od tych samych dat.

W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy przejął jako własne ustalenia

faktyczne poczynione w postępowaniu w pierwszej instancji, lecz nie podzielił ich

prawnej kwalifikacji. Powodowie byli przez pozwaną Spółkę zatrudnieni w Agencji

Fotograficznej. W dniu 31 sierpnia 2001 r. pozwana wypowiedziała im umowy o

pracę, wskazując jako przyczynę likwidację stanowisk pracy. W kilka dni po tym fak-

cie zwolniła ich pisemnie z obowiązku powstrzymywania się od działalności konku-

rencyjnej, polecając jednocześnie przestrzeganie tajemnicy służbowej. Sąd Rejono-

wy uwzględnił częściowo roszczenia powodów o odszkodowanie z tytułu powstrzy-

mywania się od działalności konkurencyjnej. W jego ocenie skoro pozwana skutecz-

nie zwolniła powodów z takiego obowiązku, to odpadła „prawna podstawa świadcze-

nia”.

Strona powodowa skarżyła wyrok w części oddalającej roszczenie o pełne

odszkodowanie z tytułu zakazu konkurencji. Wyrok został również zaskarżony przez

pozwanego.

Zdaniem Sądu Okręgowego uzasadniona jest apelacja powodów co do zasą-

dzenia niepełnych odszkodowań z tytułu powstrzymywania się od działalności konku-

rencyjnej. Sąd drugiej instancji, powołując się na dotychczasowe orzecznictwo Sądu

Najwyższego w tej kwestii, stwierdził, że Sąd Rejonowy nie poddał należytej analizie

treści postanowienia § 13 i następne umów o pracę powodów, regulujących zakaz

konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Zakaz konkurencji miał bowiem obowiązywać

przez cztery miesiące od dnia ustania stosunku pracy. Powodowie nie podjęli żadnej

działalności konkurencyjnej, która zgodnie z § 14 ust. 3 umowy pozbawiłaby ich

należnego odszkodowania. Wprawdzie pozwany w piśmie z dnia 28 września 2001 r.

zwolnił powodów z obowiązku powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej,

lecz zażądał przestrzegania tajemnicy służbowej, co sprawia, że zakaz konkurencji

obowiązywał nadal, a zatem roszczenia powodów są w pełni uzasadnione.

Kasację od tego wyroku złożyła pozwana Spółka, zarzucając naruszenie art.

1012

§ 2 k.p. polegające na przyjęciu, że pozwana składając oświadczenia skierowa-

ne do powodów o ustaniu zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy i wygaśnię-

3

ciu umowy o zakazie konkurencji naruszyła ten przepis. Poza tym wskazała na naru-

szenie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejaw-

nych (Dz.U. Nr 11, poz. 95 ze zm.) w związku z art. 1012

§ 2 k.p., przez błędną wy-

kładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że obowiązek zacho-

wania tajemnicy służbowej jest równoznaczny z zakazem konkurencji po ustaniu sto-

sunku pracy. Na tej podstawie skarżąca domagała się zmiany kwestionowanego roz-

strzygnięcia przez oddalenie apelacji, względnie uchylenia tego rozstrzygnięcia i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Zdaniem skarżącego, w świetle

stanu faktycznego sprawy, wyłania się istotne zagadnienie prawne, polegające na

konieczności przeprowadzenia rozważań udzielających odpowiedzi na pytanie, czy

art. 1012

§ 2 k.p. „dopuszcza możliwość stosowania w umowach o zakazie konku-

rencji po ustaniu stosunku pracy klauzul umownych, na podstawie których jest moż-

liwe wygaśnięcie umowy i zwolnienie stron od wzajemnych świadczeń oraz przesła-

nek jakie klauzule te powinny spełniać, aby były skuteczne”. Poza tym pojawia się

pytanie, czy obowiązek zachowania tajemnicy służbowej jest równoznaczny z zaka-

zem konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Zdaniem skarżącego w umowie szcze-

gółowo określono okoliczności, w których strony są zwolnione ze wzajemnych świad-

czeń. Wygaśnięcie obowiązku zapłaty przez pozwaną odszkodowania z tytułu zaka-

zu konkurencji wymagało ustania przyczyn uzasadniających istnienie zakazu konku-

rencji lub złożenia stosownego oświadczenia przez pracodawcę. Oznacza to więc, że

wraz ze złożeniem oświadczenia o zwolnieniu powodów z obowiązku powstrzymania

się od działalności konkurencyjnej, ustał dla pozwanego obowiązek wypłaty odszko-

dowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja podlega uwzględnieniu, ponieważ jej podstawy okazały się usprawie-

dliwione. Istota przedmiotowego sporu sprowadza się do rozważenia dwóch proble-

mów, przy czym dopiero pozytywne rozstrzygnięcie pierwszego z nich prowadzi do

konieczności rozważenia drugiego. Konieczne jest przede wszystkim udzielnie od-

powiedzi na pytanie, czy w świetle art. 1012

k.p. dopuszczalne jest złożenie przez

pracodawcę oświadczenia o zwolnieniu pracownika z obowiązku powstrzymywania

się od działalności konkurencyjnej w sytuacji, w której strony przewidziały taką moż-

liwość w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, regulując również

4

skutek takiego oświadczenia w postaci zwolnienia od wzajemnych świadczeń. W

przypadku potwierdzenia tej możliwości pojawia się zaś kwestia, czy złożenie po-

wyższego oświadczenia z jednoczesnym poleceniem zachowania tajemnicy służbo-

wej nie przesądza jednak o dalszym trwaniu zobowiązania do powstrzymywania się

przez byłego pracownika od podejmowania działalności konkurencyjnej.

Zgodnie z art. 1012

§ 2 k.p. zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy prze-

staje obowiązywać przed upływem terminu w razie ustania przyczyn uzasadniają-

cych taki zakaz lub niewywiązywania się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszko-

dowania. Zagadnienie prawnej dopuszczalności rozwiązania umowy o zakazie kon-

kurencji po ustaniu stosunku pracy było w przeszłości przedmiotem rozważań Sądu

Najwyższego. I tak, w orzeczeniach z dnia 26 lutego 2003 r., I PK 16/02 (OSNP 2004

nr 13, poz. 239) oraz I PK 139/02 (OSNP 2004 nr 14, poz. 241) Sąd Najwyższy

stwierdził, że do umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy może zo-

stać wprowadzone prawo odstąpienia (art. 395 k.c.) oraz że w czasie trwania umowy

o zakazie konkurencji po ustaniu zatrudnienia strony mogą zmienić swoje zobowią-

zania, a nawet rozwiązać taką umowę. Wolno im także wprowadzić do takiej umowy

postanowienia dopuszczające jej rozwiązanie za wypowiedzeniem pracodawcy.

Umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy traktuje się jako

umowę prawa pracy, do której w związku z fragmentarycznym jedynie uregulowa-

niem przez Kodeks pracy, w sprawach nieuregulowanych stosuje się przepisy Ko-

deksu cywilnego pod warunkiem, że nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy

(por. wyrok SN z dnia 12 lutego 2004 r., I PK 398/03, niepublikowany), co oznacza,

że pracodawca może zwolnić się z wypłaty odszkodowania z tytułu tej umowy, jeśli

tylko strony zawrą w tym przedmiocie stosowne porozumienie (por. wyrok SN z dnia

5 lutego 2002 r., I PKN 873/00, OSNP 2004 nr 4, poz. 59). Zdaniem Sądu Najwyż-

szego, zamieszczenie w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku klauzuli

dopuszczającej jej rozwiązanie przez pracodawcę w formie stosownego oświadcze-

nia złożonego pracownikowi, na skutek czego dochodzi do zwolnienia ze wzajem-

nych świadczeń, nie jest sprzeczne z zasadami prawa pracy. Nie sprzeciwia się ono

także, co do zasady, właściwości czynności prawnej, którą jest umowa o zakazie

konkurencji. Warto bowiem zauważyć, że umowa ta należy do kategorii umów wza-

jemnych, których istota polega na tym, że jej strony zobowiązują się w taki sposób,

że świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej. W umo-

wie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy odszkodowanie wypłacane

5

przez pracodawcę odwzajemnia świadczenie pracownika, które polega na zaniecha-

niu prowadzenia działalności konkurencyjnej. Jeżeli zatem strony zastrzegły w umo-

wie możliwość wcześniejszego jej rozwiązania w wyniku podjęcia określonej czynno-

ści konwencjonalnej, to z chwilą jej dokonania następuje skutek w postaci zwolnienia

ze wzajemnych świadczeń. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie.

Jeśli chodzi o drugą z przedstawionych kwestii, dotyczącą prawnej kwalifikacji

polecenia zachowania tajemnicy służbowej, to słusznie wywodzi strona powodowa,

że problematyka ta nie musi pozostawać w związku z zagadnieniem powstrzymywa-

nia się od działalności konkurencyjnej, choć błędnie wskazuje, że z art. 100 § 2 pkt 5

k.p. wynika generalny nakaz przestrzegania tajemnicy służbowej. Abstrahując od

szczególnych regulacji w tej dziedzinie (por. np. regulacje dotyczące osób wykonują-

cych prace, z którymi łączy się dostęp do informacji niejawnych oznaczonych klau-

zulą "poufne" lub stanowiących tajemnicę państwową), wskazać trzeba, że cechą

każdego stosunku pracy jest istnienie swoiście rozumianej lojalności, która nie wy-

raża się tylko w obowiązku realizacji ustawowych i umownych obowiązków, ale rów-

nież w nieujawnianiu przez pracownika informacji związanych z wykonywaną pracą

czy działalnością prowadzoną przez pracodawcę, przy czym nie musi się to od razu

wiązać z zakazem podejmowania działalności konkurencyjnej. Możliwa jest bowiem

sytuacja, w której pracownik podejmie zatrudnienie u nowego pracodawcy, będącego

konkurentem dotychczasowego i wykonując swoje obowiązki nie będzie rozpo-

wszechniał informacji (objętych tajemnicą), o których powziął wiadomość w trakcie

wykonywania dotychczasowego zatrudnienia. Co więcej, zachowanie tej tajemnicy

nie będzie przeszkadzać w podejmowaniu takiego zatrudnienia, jak również nie bę-

dzie ograniczać pracownika w wykonywaniu przez niego powierzonych mu obowiąz-

ków. Dlatego zobowiązanie do zachowania tajemnicy służbowej, bez względu na to,

czy jest ona tajemnicą w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o ochronie informacji nie-

jawnych, czy też taką tajemnicą nie jest, mogłoby aktualizować zakaz podejmowania

działalności konkurencyjnej jedynie wówczas, gdyby ograniczało ono pracownika w

podejmowaniu nowego zatrudnienia, co skądinąd występuje w praktyce niezwykle

rzadko. W tym świetle uzasadniony jest wniosek, że w niespornych okolicznościach

niniejszej sprawy wydanie przez pracodawcę polecenia zachowywania tajemnicy

służbowej nie było równoznaczne z nakazem dalszego powstrzymywania się przez

pracownika od podejmowania działalności konkurencyjnej w rozumieniu art. 1012

k.p.

6

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39315

§ 1 i art. 98

k.p.c. orzekł jak w sentencji.

========================================